مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار

بزرگان اهل كمال و عرفان دستورات ذيل را جهت وصول و رسيدن به حقيقت و كمال بيان كرده اند كه عبارتند از:
1. ترك عادت ها و رسوم بى حاصل و بى ثمر: منظور اين است كه طالب كمال و سالك راه خدا بايد به طور اعتدال در بين مردم زندگى كند. چون گروهى از مردم پيوست غرق در مراسم اجتماعى هستند و ذكر و فكر آنها پيدا كردن دوست بوده و براى حفظ شخصيت خود از هيچ گونه آداب و رفت و آمدهاى مضر يا بى فايده دريغ نمى كنند و بر اساس عادت و حفظ آبروى ظاهرى اعتبارى خود را به تكلف مى اندازند و دچار ناراحتى هاى سخت مى گردند و تعريف و توبيخ توده مردم را ميزان و معيار قرار مى دهند و زندگى و عمر خود را با اين ملاك و معيار تلف مى نمايند و هر كجا آداب و اخلاق اجتماعى ورسوم مردم حركت نمايد به دنبال آن روانه مى شوند و از خود اختيار و اراده اى مستقل از اجتماع و توده مردم ندارند. در مقابل اين دسته، گروهى قرار دارند كه از اجتماع و مردم كناره گرفته و همه عادات و رسوم و آداب را كنار گذاشته اند و خود را از مزاياى زندگى اجتماعى محروم كرده اند و با مردم ارتباط و معاشرت ندارند و در كنج خلوت آرميده اند به طورى كه انگشت نماى مردم گشته و به گوشه نشينى مشهور شده اند. سالك براى رسيدن به مقصد بايد رفتارى بين رفتار اين دو گروه اختيار كند و از افراط و تفريط بپرهيزد و در صراط مستقيم حركت كند و اين ممكن نيست مگر اين كه معاشرت و رفت و آمد با مردم را به حدى كه ضرورت و نياز اجتماع است رعايت كند و به طور كلى مى توان گفت: سالك بايد در هر امرى از امور اجتماعى، نفع و ضرر آن را سنجيده و بى جهت خود را تابع هوا و خواست توده مردم قرار ندهد و به تعبير قرآن كريم در مقابل آداب و رسوم ناشايست اجتماع بايد ثابت قدم و ايستا باشد: «و لا يخافون لومه لائم در راه خدا از سرزنش ملامتگران نمى هراسند»(1)
2. عزم و اراده: همين كه فرد سالك و طالب كمال قدم در ميدان جهاد مى گذارد، حوادثى سخت و ناملايماتى از طرف مردم و آشنايان و وابستگان كه صرفا غير از هواى نفس و خواسته هاى اجتماعى مقصدى ندارند متوجه او مى شود و با زبان و عمل او را سرزنش مى كنند و مى خواهند او را از راه منحرف سازند و قدم هاى او را خرد كنند. در هر منزل از منازل سفر شكل تازه اى براى سالك پيش خواهد آمد كه بدون صبر و عزم و اراده آهنين، دفع و دور ساختن آنها محال به نظر مى رسد سالك بايد با يارى جستن از نيرو و قوه خداوند چنان عزمى داشته باشد تا در برابر همه اين مشكلات ايستادگى نمايد و با سلاح صبر و توكل برخداوند همه آنها را نابود سازد و با توجه به عظمت و ارزش مقصد و هدف از اين بادهاى سهمگين نهراسد و به هيچ وجه بيمى به خود را ندهد:
«و على الله فليتو كل المؤمنون»(2)
«و على الله فليتو كل المتوكلون»(3)
اهل ايمان تنها بايد برخداوند اعتماد كنند اعتماد كنندگان تنها بايد بر خداوند توكل و تكيه كنند
3. رفق و مدارا: اين امر از مهمترين امورى است كه بايد سالك راه خدا آن را رعايت كند چون اندك غفلتى در اين امر سبب مى گردد علاوه بر آن كه سالك از سير و حركت و ترقى باز مى ماند بلكه براى هميشه به كلى از سفر ممنوع گردد. سالك در ابتداى سفر در خود شور و شوقى بيش از اندازه مى يابد و به دنبال آن تصميم مى گيرد اعمال و عبادات زياد و سنگينى به جاى آورد و بيشتر اوقات خود را صرف دعا و ندبه و گريه مى كند و به هر عمل دست مى زند و از هر كس كلمه اى مى آموزد و از هر غذاى روحانى لقمه اى بر مى دارد. اين طرز عمل، نه تنها مفيد و سودمند نيست بلكه زيان آور نيز مى باشدچون در اثر تحميل بار سنگين بر نفس، ناگهان نفس در اثر فشار بيش از حد عقب مى زند و سالك بدون گرفتن نتيجه از همه كارها باز مى ماند و
ديگر در خود ميل و رغبتى براى انجام كارهاى كوچك مستحبى نيز احساس نمى كند و اشكال كارش در اين است كه ميزان و ملاك در انجام عبادات و اعمال مستحبى را ذوق و شوق موقتى خود قرار داده و بار سنگين را بر دوش نفس قرار داده است و وقتى شوق موقتى به پايان رسيدو آن شعله و لهيب تند و تيز فروكش كرد در آن موقع نفس از تحمل اين بار گران به تنگ آمده يك دفعه شانه خالى مى كند و بار سفر را در آغاز راه يا در بين راه سفر بر زمين مى گذارد و از سفر بى زار ومتنفر مى گردد. بنابراين سالك نيابد فريب اين شوق موقت و زودگذر را بخورد بلكه بايد با نظرى دقيق و آينده نگرى استعداد و خصوصيات روحى و وضع كار و شغلى و ظرفيت تحمل خود را بسنجد، عملى را كه مى توان بر آن مداومت داشته باشد و از استعداد درتوان او قدرى كمتر و كوچكتر است انتخاب نمايد و به همان اكتفا كند و به آن مشغول گردد تا بهره روحى و ايمانى و معنوى خود را از آن عمل دريافت نمايد. بنابراين بايد سالك وقتى مشغول عبادت مى گردد با آن كه هنوز ميل و رغبت به عبادت دارد، دست از عمل بكشد تا ميل و رغبت به عبادت در او باقى بماند و هميشه خود را تشنه عبادت ببيند. مثل سالك در انجام عبادات مانند شخصى است كه مى خواهد غذا بخورد، اين فرد اولا بايد غذايى انتخاب كند كه با مزاج او مساعد و هماهنگ باشد و ثانيا: قبل از سير شدن دست از خوردن بكشد تا ميل به غذا پيوسته در او باقى باشد.
به طور كلى عبادت موثر در سير و حركت تنها عبادت ناشى از ميل و رغبت است چنانچه در حديث آمده است: «و لا تكر هوا على انفسكم العباده عبادت را بر خود تحيل نكنيد و با اكراه انجام ندهيد».
4. وفا: معناى وفا اين است كه از آن چه توبه كرده دوباره به سوى آن بر نگردد و مرتكب آن نشود و آن چه را عهد كرده و پيمان بسته كه به جاى آورد از به جا آوردن آن دريغ نورزد.
5. ثبات و دوام: هر عملى داراى صورتى حقيقى و ماندگار است كه جنبه تجردى و ملكوتى دارد و عبادات مثل وضو و نماز و روزه و حج و صله رحم و صدقه و امر به معروف و نهى از منكر داراى حقايقى زنده و با شعور مى باشند. سالك بايد به واسطه عبادات اعمال مرتب و مداوم صورت ملكوتيه اين عبادات و اعمال را در نفس خود تثبيت و استوار سازد تا از «حال» به «مقام» ترقى كند. سالك بايد به واسطه تكرار عمل، بهره روحانى و معنوى خود را از آن عمل دريافت كند و تا اين معنا براى او حاصل نشده است از عمل باز ندارد و آن جنبه ملكوتى ثابت عمل و عبادت وقتى حاصل مى شود كه سالك به طور پيوسته و مداوم به عمل اشتغال ورزد تا آثار عمل در درون نفس رسوخ و نفوذ نمايد و ديگر بر طرف نگردد. از اين جا معلوم مى گردد سالك بايد عملى را انتخاب كند كه مطابق ميل او است و قدرت بر ادامه و استمرار آن را دارد و گرنه عملى كه در وسط راه رها گردد و به سرانجام نرسد و ثمره آن حاصل نگردد. آثار بدى در نفس انسان به جاى مى گذارد و با نفس به ستيزو دشمنى بر مى خيزد چون همانند نوزادى است كه سقط شده و ضايع گرديده است و آثارى ضد آثار عمل در نفس پديد مى آيد. چون وقتى سال عملى را رها كند و ادامه ندهد، حقيقت آن عمل به طور عكس العمل از سالك دورى مى جويد و آثار و خصوصيات خود را نيز با خود مى برد. و چون آن عمل، عمل خير و نورانى بوده وقتى ناحيه اى از نفس از آن آثار نورانى خالى گردد، ناگزير آثار ضد آن يعنى ظلمت و تيرگى و شر جايگزين آن مى گردد.
6. مراقبه: و آن عبارت است از آن كه سالك در همه احوال مراقب و مواظب باشد تا از آن چه وظيفه اش مى باشد سرپيچى ننمايد و از آن چه بر آن عازم شده تخلف نكند. البته مراقبه معناى عام وگسترده اى دارد و به اختلاف مقامات و درجات و
منازل سالك تفاوت مى كند. در ابتداى سلوك مراقبه عبارت است از آن كه از آن چه به درد دين و دنياى او نمى خورد اجتناب ورزد و سعى كند تا خلاف رضاى حق در گفتار و كردارش از او سر نزند ولى به تدريج اين مراقبه شدت مى يابد و درجه به درجه بالا مى رود. گاهى مراقبه عبارت است از توجه به سكوت خود و گاهى توجه به نفس خود و گاهى به بالاتر از آن از مراتب حقيقت اسماء و صفات الهى. بايد توجه داشت كه مراقبه مهمترين شرط سلوك است و بزرگان بر آن تأكيد فراوانى دارند و بسيارى آن را از لوازم حتمى سير و سلوك شمرده اند.
مراقبه به منزله سنگ زير بنا است و ذكر و فكر و ساير شرايط بر آن بنا نهاده مى شود، لذا تا مراقبه صورت نگيرد ذكر و فكر بدون اثر خواهد بود. مراقبه حكم پرهيز از غذاى نا مناسب براى مريض دارد و ذكر و فكر حكم دارو را دارد و تا وقتى مزاج خود را پاك ننمايد و از آن چه مناسب او نيست پرهيز نكند دارو بى اثر خواهد بود و چه بسا گاهى اثر معكوس دارد. به همين دليل بزرگان و اساتيد راه، سالك بدون مراقبه را از ذكر و فكر منع مى كنند و ذكر و فكر را بر حسب درجات سالك انتخاب مى نمايند.
7. محاسبه: عبارت است از اين كه وقت معينى را در شبانه روز براى خود معين كند و در آن وقت به تمام كارهاى شبانه روز خود رسيدگى بنمايد.
امام كاظم عليه السلام در حديثى در اين باره مى فرمايد: «ليس منا من لم يحاسب نفسه كل يوم مره كسى كه هر روز به حساب خود نرسد از ما نمى باشد». و چنانچه در محاسبه براى سالك ظاهر شود كه از وظايف خود تخلف و سرپيچى نموده بايد استغفار كند و اگر به وظايف خود عمل كرد، و نسبت به آنها كوتاهى نكرده، شكر و سپاس الهى را به جا آورد.
8. مؤاخذه: يعنى سالك پس از مشاهده تخلف و خيانت در مقام ادب كردن و مجازات خو بر آيد و آن را به نحو مقتضى و مناسب و به دور از زياده روى و افراط تنبيه و كيفر نمايد.
9. مسارعت: يعنى وقتى سالك چيزى را عزم و اراده كرد در انجام آن عجله نمايد و آن را به تأخير نيندازد چون در اين راه آفاتى است و براى سالك در هر مقام متناسب با حالش مانعى پديد مى آيد. سالك بايد بسيار زرنگ و باهوش باشد و قبل از آن كه مانعى سر برسد او را از اعمال خير و عبادات و وظايف بازدارد، برنامه اش را به پيش ببرد و در راه وصول به مقصد دقيقه اى فروگذار نكند.
10. ارادت: و آن عبارت است از ارادت به صاحب شريعت، پيامبر بزرگ اسلام (ص) و خلفاى حقه آن بزرگوار يعنى امامان معصوم (ع) و در اين ارادت چنان بايد خود را خالص كند كه هيچ غشى در آن نباشد و بايد در اين مرحله به سر حد كمال برسد زيرا ارادت در تاثير اعمال دخالتى بزرگ دارد و هر چه ارادت بيشتر و بهتر شو د اثر اعمال در نفس سالك راسخ تر و نيكوتر خواهد بود. و چون همه موجودات مخلوقات خدا هستند سالك بايد به همه آنها محبت كند و هر يك را در مرتبه و درجه خود محترم بشمارد. شفقت و مهربانى نسبت به همه منسوبان پروردگار چه حيوان و چه انسان هر يك در مقام و مرتبه خود از آثار محبت به خدا است چنان كه در حديث وارد شده كه عمده ترين شعبه ايمان همانا شفقت بر خلق خدا است.
11. نگاه داشتن ادب نسبت به حضرت مقدس پروردگار و خلفاى او: معناى ادب عبارت است از توجه به خود كه مبادا از حريم خود تجاوزى شده باشد و آن چه خلاف مقتضاى عبوديت است از او سر زند. زيرا بنده در برابر مولا بايد حد و حريم را نگه دارد و بازگشت ادب به سوى پيروى از طريق و روشى است كه بين بيم و اميد است. مرتبه كامل از ادب آن است كه سالك در همه احوال خو را در محضر حضرت حق سبحانه و تعالى حاضر ببيند و در حال گفتگو و سكون در خوردن و خوابيدن، در سكوت و حركت، ادب را ملاحظه كند و اگر سالك دايما به اسما و
صفات الاهى توجه داشته باشد، قهرا ادب و كوچكى بر او مشهود خواهد شد.
12. نيت: عبارت است از آن كه سالك در سلوكش منظور و قصدى جز نفس سلوك و فناى در ذات پاك احديث نداشته باشد و بنابراين بايد سرش خالص باشد: «ليعبدوا الله مخلصين له الدين»(4) در اخبار زيادى وارد شده كه نيت سه مرتبه دارد، از جمله حضرت صادق عليه السلام در حديثى مى فرمايند: «العباد ثلاثه، قوم عبدوا الله خوفا فتلك عباده العبيد و قوم عبدوا الله طمعا فتلك عباده الاجر اء و قوم عبدوا الله حبا فتلك عباده الاحرار» يعنى عابدان سه گروهند: گروهى خداوند را از روى ترس و بيم عبادت مى كنند، اين عبادت بندگان است. گروهى خداوند را به طمع بهشت و نعمت هاى الهى مى پرستند اين عبادت اجير شدگان است و عده اى خداوند را از روى محبت عبادت مى كنند كه اين عبادت آزادگان است. با تأمل و دقت روشن مى گردد كه عبادت گروه اول و دوم بى شائبه نمى باشد و بازگشت عبادت آنها به خود پرستى است و در واقع خود رامى پرستند نه خداوند را. چون بازگشت عبادتشان به علاقه هاى نفسانى خود است و خدا پرستى يا خودپرستى جمع نمى گردد ولى گروه سوم كه خدا را بر اساس محبت مى پرستند، عبادتشان عبادت واقعى و صحيح است كه جز پاكان درگاه الهى به آن نمى رسند: «فهذا مقام مكنون لا يمسه الا المطهرون» محبت عبارت است از انجذاب، يعنى كشيده شدن چيزى به سويى و حقيقتى. دسته سوم پايه عبادتشان را بر محبت كشش به سوى خدا قرار داده و جز تقرب به او هيچ مقصودى ندارند. سالك در آغاز راه با پاى محبت گام بر مى دارد ولى بعد از طى منازلى و كسب كمالاتى متوجه مى گردد محبت با محبوب مغايرت دارد و محبتى را كه نردبان ترقى او بوده، مانع راه خود مى بيند. و از اين به بعد، سالك تنها محبوب را در نظر دارد و او را به عنوان محبوب عبادت مى كند و پس از طى مراحلى متوجه مى شود اين قسم از عبادت نيز شرك آلود است چون خود را محب و خدا را محبوب دانسته است و خوديت با حب به محبوب منافات دارد و از اينجا سعى مى كند حب و عشق را فراموش كند تا به كلى از تغاير گذشته و در عالم وحدت گام نهد و در اين هنگام ديگر سالك نيتى ندارد زيرا خوديت و شخصيتى در كار نيست تا نيت از او سر بزند. تا قبل از مرحله سالك خواستار شهود و كشف و مشاهده بود ولى در اين مقام به كلى تمام آن اغراض را فراموش مى كند و چشم و دل سالك از ديدن و نديدن و رسيدن و نرسيدن و دانستن و ندانستن و رد و قبول پوشيده خواهدشد.
13. صمت: و آن بر دو قسم است: سكوت عام و سكوت خاص. سكوت عام عبارت است از حفظ زبان از گفتار غير ضرورى و اكتفا كردن به اندازه نياز و ضرورت و اين در همه دوران سلوك لازم است. در مصباح الشريعه از حضرت صادق عليه السلام نقل شده كه «الصمت شعار المحبين و فيه رضا الرب و هومن اخلاق الانبيا و شعار الاصفيا سكوت علامت اهل محبت و موجب خشنودى پروردگار است». از اخلاق پيامبران و علامت برگزيدگان حق است. قسم دوم كه سكوت خاص است عبارت است ازنگه داشتن زبان از صحبت با مردم هنگام مشغول بودن به ذكرهاى مخصوص و معين.
14. گرسنگى و كم خورى: به اندازه اى كه باعث ضعف و سستى انسان نگردد و باعث پريشانى احوال نگردد. از حضرت صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود: «الجوع ادام المؤمن و غذاء الروح و طعام القلب گرسنگى خورش انسان مومن و غذاى روح و قلب است». گرسنگى موجب سبكى و نورانيت نفس مى گردد و باعث تحرك و جولان فكر و انديشه مى گردد. سيرى و پرخورى نفس را ملول و خسته و سنگين كرده و از پرواز در آسمان معرفت باز مى دارد.
15. خلوت: عبارت است از كناره گيرى از غير اهل الله مگر به اندازه ضرورت و نياز. خلوت و دورى از محل ازدحام و غوغا و اجتناب از شنيدن صداهايى كه باعث تشويش دل و قلب مى گردد باعث تجمع حواس و تمركز انسان مى گردد كه امر مهمى در سلوك و حركت روحانى است.
16. بيدارى سحر و شب زنده
دارى: به آن اندازه كه مناسب با طاقت سالك است و بزرگان اهل معنا و كمال عنايت و توجه ويژه اى به عبادت شبانه و بيدارى شب داشته اند و گفته اند كه بدون آن رسيدن به مقصد و مقام قرب ناممكن است و هر كس در راه معنويت و سلوك بوده از اين فيض بهره مند بوده و با شب انس و قرار داشته است.
17. دوام طهارت به اندازه ممكن: يعنى سالك تا ممكن است با وضو باشد به ويژه در هنگام خوابيدن و به غسل هاى واجب و مستحب اهميت دهد و از آنها بهره مند گردد، چون رعايت اين دستورات شريعت و تعبد به آنها باعث نورانيت دل گشته و راه سلوك را هموار ساخته و زمينه ساز موفقيت و پيشرفت سالك مى گردد.
18. اصرار بر تضرع و خاكسارى و گريه و دعا و توسل به درگاه الهى و اولياء پاك و برگزيده او:
گرت هواست كه معشوق نگسلد پيوند نگاه دار سر رشته تا نگه دارد
19. دورى جستن از لذت ها و مشتهيات به اندازه توانايى و اكتفا به چيزهايى كه قوام بدن و حيات انسان بسته به آن است.
20. پنهان كردن اسرار: اين شرط از شرايط بسيار مهم سلوك است و بزرگان در اين باره تأكيدات فراوان و سفارشات زيادى نموده اند خواه در عمل ورد و ذكر خواه در حالات خاصى كه براى سالك پيش مى آيد اگر سالك اين شرط را رعايت نكند باعث بروز مشكلات و شدايد و موانع زيادى مى گردد و سالك دچار بلا و فتنه مى گردد.
21. شيخ و استاد: استاد پخته و آشناى راه جز با مصاحبت و همراهى با او در مدتى زياد شناخته نمى گردد و اظهار امور عجيب و غريب و خبر دادن از امور پنهان و طى الارض و عبور از آب و آتش ملاك و ميزان در صلاحيت داشتن استاد نمى باشد.
22. ورد: يعنى ذكرهاى زبانى كه كم و كيف آن بستگى به نظر استاد راه دارد مگر ذكرهايى كه به صورت كلى در كتاب هاى دعا وارد شده كه آن نيازى به اذن استاد ندارد و مى توان طبق دستور به آن عمل نمود چون داراى اذن و اجازه عام از طرف خداوند و اولياى او مى باشد.
23. نفى خواطر: يعنى تسخير و در اختيار گرفتن قلب و حكومت بر آن به گونه اى كه سخنى و عملى جز با اجازه صاحبش از او سر نزند و هيچ تصور و خاطره اى بر او بدون اجازه وارد نشود و البته اين كارى بسيار مشكل و محتاج تمرين و تكرار و استقامت فراوانى است و به همين خاطر گفته اند كه نفى خواطر از بزرگترين مطهرات سر و درون است.
البته بايد توجه داشت در امور ذكر شده رعايت كمال ميانه روى و دورى از افراط و تفريط شود و گر نه انسان در وادى ضلالت و گمراهى مى افتد و دچار وسوسه هاى شيطان مى گردد و بهترين راه آشنايى با استادى مجرب و آزموده است كه هدفش هدايت و ارشاد است نه كسانى كه به اسم عرفان و سلوك دكان باز كرده و زمينه انحراف جوانان پاك دل را فراهم مى آورند و ادعاى سلوك و معرفت دارند در حالى كه سر سوزنى از آن بهره ندارد. و هيچ گونه التزامى به شريعت و دستورات و احكام دين مبين ندارند:
براى مطالعه بيشتر به كتاب هاى زير مراجعه نماييد:
1. رساله لب اللباب: سيد محمد حسين حسينى تهرانى
2. تهذيب نفس يا خودسازى: استاد ابراهيم امينى
3. خودشناسى براى خودسازى: استاد مصباح يزدى
پى‏نوشت‏
(1)) مائده، آيه 54).
(2)) مائده، آيه 11).
(3)) ابراهيم، آيه 12).
(4)) بينه، آيه 5)