امام و دانشگاه

درباره امام و دانشگاه بسيار سخن گفته شده است. در غالب اين سخنان به جنبه‌هاي روبنايي انديشه امام درباره دانشگاه توجه شده است و هيچ‌كدام به تحليل فلسفه وجودي و شان هستي‌شناختي دانشگاه از ديد امام توجه نكرده‌اند. نداشتن توجه به اين جنبه از انديشه در مطالعه آرا و سخنان انديشمند يا رهبري ديني مي‌تواند بستر آفات و آسيب‌هاي فراواني باشد.
توجه به سخنان مقطعي و زماني و بسط آن سخن با شرايط زماني و مكاني خاص خود به ديگر زمان‌ها با شرايط متفاوت، از جمله اين آفات است. مسلم است كه انسان‌ها در ارائه انديشه‌هاي خويش در قالب مفاهيم و ادبيات رايج زمان خود و با توجه به نيازها و اقتضائات اجتماعي عصر خود سخن مي‌گويند، اما بايد توجه داشت انسان‌هاي بزرگ كه داراي يك دستگاه فكري معين هستند، اگر حتي درباره جزيي‌ترين مسائل روزمره سخن بگويند، گفتارشان برآمده از جهان‌نگري خاص آنهاست.
در برخورد با سخن چنين انسان‌هايي بايد از سطح سخن به عمق انديشه در پس آن و سپس از آن عمق به سطح حوادث با شرايط جديد حركت كرد. روال عادي محققان و آناني كه به شكلي متخصصانه با متوني از اين دست مواجه مي‌شوند، آن است كه از طريق خواندن متن از افق فكري خود، بدون در نظر گرفتن افق سياسي و اجتماعي دوره آفرينش متن با بسط مفاهيم متن به زمان حال و شرايط كنوني متن را در واقع از نگاه خود بازآفريني ‌كنند.
اينان از سطح يك انديشه يعني جنبه‌هايي از انديشه كه در چارچوب زمان و مكان اسير است يا به عبارت بهتر از جلوه‌هاي بروني يك تفكر به نتيجه‌اي جديد در بازخواني خويش از آن انديشه متناسب با زمانه جديد مي‌رسند، در حالي كه بايد با توجه به گوهري‌ترين عنصر انديشه هر متفكر موضع او درباره هر پديده‌اي را تفسير و جايگاه هستي ‌شناختي آن انديشه را از منظر او فهميد و سپس در صورت نياز به برقراري گفتگوي تاريخي ميان شرايط زماني مختلف پرداخت. ما در اين نوشتار با استفاده از گوهري‌ترين انديشه امام، با استفاده از كلمات ايشان شان هستي‌شناختي دانشگاه را تبيين مي‌كنيم.

عرفان ، گوهري‌ترين انديشه امام خميني(ره)‌

امام(ره)‌ انساني بود با ابعاد وجودي متفاوت، پرداختن ايشان به فلسفه، عرفان و فقه و سياست، آن هم در بالاترين مراتب، نشانگر ظرفيت‌هاي وجودي اين مرد بزرگ است. در ميان همه اين حيطه‌ها آنچه واقعا مباني انديشه‌اي ايشان را شكل داده، عرفان است. مويد سخن ما انبوه آثار ايشان در اين حوزه معرفتي است. لذا در مواجهه با سخن ايشان در موارد مختلف ديگر كه جنبه‌اي روبنايي‌تر دارد، مي‌توان به مباني عرفاني ايشان توجه نمود.

شان هستي‌شناختي دانشگاه در منظر امام(ره)‌

«آن معنايي كه از علوم دانشگاه‌ها ما مي‌خواهيم و آن معنايي كه از علوم مدارس قديمه ما مي‌خواهيم، همين معنا نيست كه در سطح ظاهر هست. متفكران ما همان سطح‌ ظاهر را دارند، در آن [كار] مي‌كنند و بسيار هم ارجمند است كارهايشان؛ لكن آن‌كه اسلام مي‌خواهد اين نيست. آني كه اسلام مي‌خواهد تمام علوم، چه علوم طبيعي و چه علوم غيرطبيعي باشد، آن مقصدي كه اسلام دارد، اين است تمام اينها مهار بشود به علوم الهي و برگشت به توحيد بكند. هر علمي جنبه الوهيت در آن باشد، يعني انسان طبيعت را كه مي‌بيند خدا را در آن ببيند، ماده را كه مي‌بيند خدا را در آن ببيند، ساير موجودات را مشاهده بكند، خدا را در آن ببيند. آن كه اسلام براي آن آمده است: براي برگرداندن تمام موجودات طبيعي به الهيت و تمام علوم طبيعي به علوم الهي. از دانشگاه‌ها هم اين معنا مطلوب است. نه اين‌كه خود طب را البته طب هم بايد باشد، علوم طبيعي هم همه بايد باشد، معالجات بدني هم بايد باشد لكن مهم آن مركز ثقل است كه مركز توحيد است تمام اينها بايد برگردد به آن جنبه الوهيت.»‌ (دانشگاه و دانشگاهيان از ديدگاه امام، ص4)‌
علم از صفات و اسماء‌الهيه است و امام دانشگاه را بياني عرفاني از منظر اين مظهريت از اسماء و صفات الهيه به تماشا مي‌نشينند و معتقدند كه دانشگاه بايد در قوسي صعودي موجودات طبيعي را به علم الهي بازگرداند. اين ماموريت الهي و فلسفه وجودي دانشگاه از ديد امام خميني(ره)‌ است و تمام وظايف و تعاريف دانشگاه و دانشگاهي را بايد در پرتو اين معنا تحليل نمود. بنابراين بيان دانشگاه و دانشگاهي مظهريت از اسم عالم خداوند دارد، لذا شانش بازگرداندن امور طبيعي و مادي به علم است:‌ يعني رويت حقايق امور، چنان كه در عالم علم الهي مندرج هستند. در انديشه عارفان مسلمان عالم داراي مراتب است و آنچه در زير است حقيقتي در بالا دارد. اصل اين حقايق در علم الهي در حضرت اعيان ثابته مندرج است و اعيان نيز ظهور اسماء الهي در حضرت علميه هستند. معرفت حقيقي به اشياء‌ و امور عالم ديدن مراتب بالاتر و حقايق اين صور در عوالم ربوبي است و عرفان (شناخت)‌ يعني همين. كار عارف در اين نظام عبور از صور امور به حقايق آنها از طريق تزكيه است، تا آنجا كه اشياء و امور را چنان كه هستند، ببيند. در اين بيان امام دانشجو و استاد سالكاني هستند كه با اقتداي به پيامبر عظيم‌الشان اسلام دائما جوياي حقايق امورند كه: اللهم ارني الشياء‌كماهي. براي رسيدن به چنين مقامي تزكيه و تهذيب نفس اولويت اصلي است و لذا هدف اصلي دانشگاه براي رسيدن به ماموريت الهي‌اش تزكيه است. امام با استفاده از آيه كريمه «ويزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه» را مقدم بر تعليم مي‌دانند و مي‌گويند: «‌تزكيه، كتاب و حكمت هم در او به معناي حقيقي خودش، در نفس انسان نقش مي‌بندد و انسان به كمال مطلوب مي‌رسد.» (دانشگاه و دانشگاهيان از ديدگاه امام، صص 33 - 32)‌
چنان كه عارف در پرتو تزكيه به حقايق امور، چنان كه در علم الهيه‌اند دست مي‌يابد، دانشجو نيز از طريق تزكيه مي‌تواند به اين مرتبه دست يابد. از لوازم تزكيه غير از كاركردي كه در دريافت حقايق امور دارد، رسيدن به مكارم اخلاقي و توجه تام و تمام به حق است. انساني كه به مقام منيع تزكيه مي‌رسد، در جايگاهي قرار مي‌گيرد كه از آن پس مي‌تواند خلق را به خداوند و علم حقيقي دعوت كند. دعوت او ديگر مانند كسي نيست كه باري از كتاب را چون چهارپايان بر پشت خود حمل مي‌كند؛ اما هيچ بهره‌اي از او و دريافتي از آن ندارد؛ دعوت و هدايت او دعوت و هدايتي است واقعي و حتي باطني. پس همان‌طور كه انبياء براي اتمام مكارم اخلاقي آمده‌‌اند، دانشگاهي را نيز وظيفه و شاني جز اين نيست.
پرسشي كه در اينجا مطرح مي‌شود اين است كه آيا اين تقرير از دانشگاه منافي آموختن علوم ظاهري نيست؟
اين كه امام شاني الهي براي دانشگاه قائلند و آن را مظهر يكي از مهم‌ترين اسامي الهيه مي‌دانند و دانشجو و استاد را چونان سالكي طالب به تزكيه براي ديدن حقايق امور فرا مي‌‌خوانند، از باب تمهيد و تذكر به اصحاب دانشگاه در باب شان و مقام كنوني آنان در عالم هستي است و اين مقام كنوني با كسب علوم ظاهري منافاتي ندارد. امام نه تنها علم به صور ناسوتي اشيا را محل هيچ‌گونه ايراد و اشكالي نمي‌دانند، بلكه بر تلاش براي كسب آن تاكيد مي‌كنند، ولي معتقدم كه علم ظاهري بدون آراستگي باطن محل نقد است. چنين علمي منجر به فساد خواهد شد. آموختن علم به صور ناسوتي از منظر فقاهت و سياست موجب بريده شدن دست اجانب از كشور و حفظ عزت مسلمين است:‌ «اگر دانشگاه خالي از مرداني دانشمند و متخصص شود، اجانب منفعت‌طلب چون سرطان در تمام كشور ريشه دوانده و زمام امور اقتصادي و علمي ما را به دست مي‌گيرند و سرپرستي مي‌كنند.» (دانشگاه و دانشگاهيان از ديدگاه امام، ص 9)‌ از اين منظر علم و عالم و دانشگاه كه بستري است براي تربيت عالم و رسيدن به علم، جايگاهي ويژه در انديشه سياسي امام دارند.
با اين توجه مي‌توان گفت كه موضع امام در باب دانشگاه دو جنبه دارد: يكي جنبه معرفتي آن است كه مبتني بر نظام جهان‌شناسي عرفاني و ديگري جنبه سياسي و اجتماعي آن است كه معطوف است بر استقلال و عزت مسلمين. جنبه نخست طبق بيان عرفا، شان يلي‌الربي دانشگاه و ديگري ماموريت اجتماعي و جنبه يلي‌الخلقي اوست. اين جنبه يلي‌الخلقي در مسير و جهت جنبه يلي‌الربي است. نگاهي به اسفار اربعه عرفاني از ديد امام در فهم اين سخن ياري‌‌رسان است:
«وعندي السفر الاول، من الخلق الي الحق، المقيد برفع الحجب التي هي جنبه يلي الخلقي، و رويه جمال‌الحق بظهوره الفعلي الذي هوفي الحقيقه ظهور الذات في مراتب الاكوان. واخيره هذالسفر رويه جميع الخلق ظهور آياته.
فينتهي السفرالاول، و ياخذ في‌السفر الثاني. و هو من الحق المقيد الي الحق المطق. فيضمحل الهويات الوجوديه عنده؛ ويستهلك الخلقيه بالكليه لديه؛ و يقوم قيامته الكبري بظهور الوحده التامه؛ و يتجلي الحق له به مقام وحدانيته و عند ذلك لايري الاشياء‌اصلا و ينفي عن ذاته و صفاته و افعاله... ثم ان شملته العنايه الهيه ... ارجعته الي نفسه، فياخذ في‌السفر الثالث. و هو من الحق الي الخلق الحقي بالحق. اي، من حضره الاحديه الجمعيه الي حضره الاعيان الثابه. و عند ذلك ينكشف له حقايق الاشياء و كمالتها، وكيفيه تدرجها الي المقام الاول و وصولها وطنها الاصلي... ثم ياخذ في‌السلوك في‌السفر الرابع و هو من الخلق الذي هوالحق. اي من حضره الاعيان الثابته الي الخلق، اي الاعيان الخارجيه بالحق؛ اي بوجوده الحقاني مشاهدا جمال الحق في‌‌الكل؛ عارفا بمقاماتها التي لها في‌النشاه العلميه؛ ...» (مصباح 89 ‌- 88)‌
اكتفاي به علم صوري پيش از آغاز سفر نخست است و دانشگاهي كه به اين مقام بسنده كند در شرف فساد است. دانشگاه با تزكيه بايد به سفر سوم برسد و بتواند حقايق امور و كمالاتشان و كيفيت وصول آنها به موطن اصلي‌شان را بنگرد و البته بهتر آن كه با سفري ديگر اعيان خارجيه و ثابته را جمعا مشاهده كند. اين مقام همان مقام همراهي دو جنبه يلي‌الربي و يلي‌الخلقي است. سوي خلقي ماموريت دانشگاه بدون توجه سوي الهي‌اش ابتر خواهد بود.
حضرت امام(ره)‌ با همين مبنا واژگاني چون تعهد، پرورش، تزكيه و تربيت را همواره در كنار واژگاني چون تعليم، آموزش و تعلم به كار برده‌‌اند و بر اثرات سوء علم در نفوس تزكيه نشده تاكيد كرده‌اند.

مراجع:
1- خميني، روح‌الله؛ دانشگاه و دانشگاهيان از ديدگاه امام خميني(ره)‌ تدوين حسنعلي احمدي فشاركي؛ تهران: موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (س)‌، 1376
2- خميني، روح‌‌الله؛ مصباح‌الهدايه الي الخلافه و الولايه با مقدمه استاد جلال‌الدين آشتياني؛ تهران: موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (س)‌، 1376.
/www.jamejamonline.ir

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار