طهارت ظاهر و باطن

شیفتگان حضور در بارگاه حق جلّ و علا نیازمند پاکیزگى‏اند؛ هم پاکى جسم و هم پاکى روح. طهارت ظاهر و باطن هر کدام آدابى دارد و مراحلى که سالک باید به آن دست یازد تا شرط حضور را به دست آرد. اگر در عبادتى چون نماز که معراج مؤمنان و نور چشم پرهیزگاران است. فقهاى شرع انور آدابى براى حصول طهارت ظاهرى برشمرده‏اند که همه از متون قرآن و حدیث است، براى حصول طهارت باطنى نیز عالمان نفس و فقهاى سلوک و معرفت آدابى و شروطى گفته‏اند که خاستگاه آن هم قرآن و سنّت است. عروج به مقام قرب و وصول به مقام حضور، جز به زدودن ناپاکى‏ها و آلودگى‏هاى ظاهرى و باطنى ممکن نیست و نماز اگر نردبان این عروج و وصول است، تنها در صورتى کارآیى دارد که رفع موانع و آلودگى‏ها شده باشد. سالک عارف ما حضرت امام خمینى، افزون بر تأکید بر این مهم، قدم نخست را رفع این موانع شمرده تا امکان حصول طهارت درون که از عالم نور است به دست آید:
«باید دانست که چون حقیقت نماز عروج به مقام قرب و وصول به مقام حضور حق جلّ و علا است، براى وصول به این مقصد بزرگ و غایت قصوى طهاراتى لازم است که ماوراى این طهارت است. و خارهاى این طریق و موانع این عروج، قذاراتى است که با اتصاف سالک به یکى از آنها نتواند صعود به این مرقاة و عروج به این معراج نمود. و آنچه از قبیل این قذارات باشد موانع صلاة و رجز شیطان است، و آنچه معین سالک است در سیر و از آداب حضور است شرایط این حقیقت است. و بر سالک الى‏اللّه‏ لازم است که در اول امر رفع موانع و قذارات کند تا اتصاف به طهارات و حصول طهور که از عالم نور است براى او میسور شود.»
نخستین مرتبه آلودگى، آلودگى اعضاء و جوارح به گناه و سرکشى است و هر اندازه گناه فزونى گیرد تاریکى دل افزون شود و سالک باید بتواند بر مملکت ظاهر خود غالب شود تا به فتح درون نائل آید:
«اولین مراتب قذارات، قذارات آلات و قواى ظاهریّه نفس است به لوث معاصى و قذارات نافرمانى حضرت ولىّ‏النعم، و این دام صورى ظاهرى ابلیس است. و انسان تا در این دام مبتلا است، از فیض محضر و حصول قرب‏الهى محروم است. و کسى گمان نکند که بدون تطهیر ظاهر مملکت انسانیت مى‏توان به مقام حقیقت انسانیت نائل شود یا مى‏تواند تطهیر باطن قلب نماید؛ این غرورى است شیطانى و از حیله‏هاى بزرگ ابلیس است، زیرا که کدورات و ظلمت‏هاى قلبى با معاصى، که غلبه طبیعت بر روحانیت است، افزوده مى‏شود و تا سالک فتح مملکت ظاهر نکند، از فتوحات باطنیه، که مقصد بزرگ است، به کلى محروم است و راهى به سعادت براى او گشوده نگردد. پس یکى از موانع بزرگ این سلوک قذارات معاصى است که با آب پاک و پاکیزه توبه نصوح باید آن را تطهیر کرد.»
آنچه از یکسو مایه امیدوارى به پیشرفت در فتح مملکت ظاهر است و از سوى دیگر مسئولیت را دو چندان مى‏کند این است که قواى آدمى، چه ظاهرى و چه باطنى، اماناتى الهى است که در هنگام نزول از عالم غیب و معنا به این طبیعت، هیچ آلودگى نداشته است، اما با قرار گرفتن در این عالم که محلّ جولان شیطان وهم و ابلیس رانده شده است، گرفتار انواع ناپاکى‏ها گشته و این سالک است که باید امانت‏دارى کند و آن را از دخل و تصرّف شیطان نجات داده و دور سازد و این نشود جز با دست به دامن اولیاى الهى شدن.
«باید دانست که تمام قواى ظاهریه و باطنیه را که حق تعالى به ما عنایت فرموده و از عالم غیب نازل نموده اماناتى است الهى که طاهر از جمیع قذارات و پاک و پاکیزه بوده بلکه متنوّر به نور فطرة‏اللهى، و از ظلمت و کدورت تصرّف ابلیس دور بوده، و چون در ظلمتکده عالم طبیعت نازل و دست تصرّف شیطان واهمه و خیانت ابلیس به آنها دراز شده، از طهارت اصلیه و فطرت اولیه بیرون آمده و به انواع قذارات و ارجاس شیطانیه آلوده گردیده است. پس اگر سالک الى‏اللّه‏ با تمسک به ذیل عنایت ولى‏اللّه‏ دست تصرّف شیطان را دور نمود و مملکت ظاهر را طاهر کرد و امانات الهیّه را چنانچه تحویل گرفته بود رد نمود، خیانت به امانت ننموده، و اگر کرده بود، مورد غفران و ستّاریت شود و از جهت ظاهر آسوده خاطر شود.»
این تازه گذر کردن از یک مرتبه تطهیر است که آن را ظاهرى مى‏نامیم و این خود افزون بر طهارتى است که در بدن از آب و خاک حاصل مى‏گردد و فقهاى عظام آن همه احکام براى آن برشمرده‏اند. وقتى خیال سالک از جهت طهارت ظاهرى با پرهیز از گناه اعضاء و جوارح، آسوده شد نوبت به پاکسازى درون از ناپاکى‏هاى اخلاق فاسد مى‏رسد. و این مرحله و مرتبه دیگرى است که ناپاکى‏اش بیشتر و زدودنش دشوارتر و اهمیتش پیش ریاضت‏کشان فزون‏تر است. نفس آدمى آنگاه شایسته مقام حضور مى‏شود که مملکت درون را از خلق و خوى فاسد پاک کرده باشد و بلکه باید گفت منشأ آلودگى‏هاى ظاهرى نیز، همان ملکات و اخلاق ناپاک درون است. و پاکسازى ظاهر بسته به پاکیزه کردن درون است. اگر اعمال نارواى آدمى را جهنّمى است، اخلاق ناپسند نیز جهنّم خاص خود را دارد و این دوّمى سوزنده‏تر از اولى است. پیر عارف ما، پس از شرح مرتبه نخست به لزوم قیام براى تخلیه باطن از ناپاکى اخلاق فاسد اشاره مى‏کند و مى‏نویسد:
«این مرتبه دوم از قذارات است که فسادش بیشتر و علاجش صعب‏تر است و اهمیتش در نزد اصحاب ارتیاض [=ریاضت‏کشى و خودسازى [بیشتر مى‏باشد؛ زیرا که تا خلق باطنى نفس فاسد و قذارات معنوى به آن احاطه نموده، لایق مقام قدس و خلوت انس نشود، بلکه مبدأ فساد مملکت ظاهرِ نفس، اخلاق فاسده و ملکات خبیثه آن است. و تا سالک تبدیل ملکات سیئه را به ملکات حسنه ننماید، از شرور اعمال مأمون نیست، و اگر به توبه موفق شود، استقامت آنکه از مهمات است میسر نمى‏شود. پس تطهیر ظاهر نیز متوقف به تطهیر باطن است؛ علاوه بر آنکه خود قذارات باطنیه موجب حرمان از سعادت و منشأ جهنم اخلاق، که به گفته اهل معرفت، بالاتر و سوزنده‏تر است از جهنم اعمال، مى‏باشد.»
اما با این حال، راه حضور پایان نیافته و سالک همچنان باید نگاه همت خویش را به دست یازیدن به مرتبه سوم طهارت بدوزد. مرتبه‏اى که حقیقت «سلوک الى‏اللّه‏» نیز از آنجا شروع مى‏شود و در واقع تا پیش از آن سلوک به غیر خداست. سالک پس از تطهیر ظاهر خود از اعمال ناروا، و تطهیر باطن خود از اخلاق ناروا، حال باید به تطهیر قلب خود بپردازد که اصل و اساس همه چیز اوست. آلودگى قلب، همان توجه به غیر حق و توجه به خود و عالم است و منشأش نیز حبّ دنیا و حبّ نفس است. محبت خداوند نیز آنگاه به دست آید که قلب از غیر او پاک شود و این چنین است که امام عارف و سالک ما نخستین مرحله حقیقى سلوک الى‏اللّه‏ را همین تطهیر مى‏شمارد و پس از آن نیز منازل و مراحلى است که دست ما محجوب‏ها از آن بسى کوتاه است:
«پس از آنکه لوث اخلاق فاسده را با آب طاهر پاکیزه علم و ارتیاض شرعى صالح از لوح نفس شست و شو نمود، باید اشتغال پیدا کند به تطهیر قلب، که ام‏القرا و به صلاح آن همه ممالک صالح، و به فساد آن همه فاسد مى‏شوند. و قذارات عالم قلب، مبدأ تمام قذارات است. و آن عبارت از تعلق به غیر حق و توجه به خود و عالم است. و منشأ آن حب دنیا، که بالاترین خطاها است، و حبّ نفس، که مادر همه امراض است، مى‏باشد. و تا ریشه این محبت در قلب سالک است، از محبت اللّه‏ اثرى در آن حاصل نشود و راهى به سر منزل مقصد و مقصود پیدا نمى‏کند. و تا سالک را بقایایى از این محبت در قلب است، سیر او الى‏اللّه‏ نیست بلکه «الى‏النفس» و «الى‏الدنیا» و «الى‏الشیطان» است. پس، تطهیر از حبّ نفس و دنیا اول مرتبه تطهیر سلوک الى‏اللّه‏ است حقیقتا، چون قبل از این تطهیر، سلوک الى‏اللّه‏ نیست و به مسامحه گفته شود سالک و سلوک.»

«آداب‏الصلوة، ص58 56»
پیام زن :: مهر 1388 - شماره 211

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار