اصطلاح‏شناسى تقليد

اجتهاد

«اجتهاد» در لغت از واژه جهد، به معناى تلاش و كوشش تا سرحد توانايى است؛ به گونه‏اى كه با تحمل رنج و سختى همراه باشد و در اصطلاح فقه، عبارت است از: «تلاش و كوشش فراوان در راه به دست آوردن احكام شرعى، از طريق كتاب، سنت، اجماع و عقل». مجتهد نيز كسى است كه بتواند احكام را از روى دليل به دست آورد و طبق رأى و نظر خويش عمل كند. تشخيص اين ملكه در مجتهد، بر عهده كارشناس مربوط است.

تقليد

«تقليد» از واژه قلاده (گردن بند)، به معناى پيروى و دنباله‏روى بدون دليل است و در اصطلاح فقهى، عبارت است از: «عمل كردن به آن چه مجتهد در مسائل شرعى فتوا مى‏دهد». اگر چه اين واژه به معناى پيروى بدون چون و چرا، خوشايند نيست، اما در آموزه‏هاى فرهنگ اسلامى، مقلد كسى است كه از حاصل تلاش علمى مجتهد استفاده مى‏كند و مسئوليت درستى و نادرستى استنباط احكام را بر عهده مجتهد مى‏گذارد و شايد كاربرد واژه «تقليد»، به اين منظور باشد.

احتياط

«احتياط» عنوانى است برگرفته از متون روايى. اين واژه هم در مورد عمل مقلِد به كار مى‏رود و هم به فتواى مجتهد گفته مى‏شود. هر مكلفى يا بايد خود مجتهد باشد يا مقلد مجتهد و يا احتياط كند (اگر علم و تسلط كافى بر آراى مجتهدان داشته باشد). كاربرد اين واژه در حق مجتهد، در سه مورد زير است:
1. احتياط واجب.
2. احتياط مستحب.
3. فتواى به احتياط.
اگر مرجع تقليد به عللى در مسئله‏اى فتوا نداشت و احتياط واجب كرده بود، مقلد نمى‏تواند آن را ترك كند؛ بلكه مى‏تواند به احتياط واجب عمل كند و يا در مسئله، به مرجع تقليد ديگرى -با رعايت «الاعلم فالاعلم»- رجوع كند. اين احتياط، با عباراتى از قبيل «احوط آن است»، «اشكال دارد»، «محل اشكال است»، «محل تأمل است» و... بيان مى‏شود؛ ولى اگر نخست فتواى خود را بيان نمود و آن گاه در مسئله احتياط كرد، آن را احتياط مستحب مى‏نامند. در اين احتياط، ترك عمل براى مقلّد جايز است؛ اگر چه انجام دادن آن ثواب و پاداش دارد. بنابراين، در احتياط واجب، مقلد بين عمل به احتياط مرجع خود يا رجوع به نظر مرجعى ديگر، اختيار دارد؛ اما در احتياط مستحب، مقلد، بين عمل به احتياط مستحب و فتواى همراه آن، اختيار دارد. گاهى مجتهد در مواردى كه بايد احتياط شود، فتوا به احتياط مى‏دهد؛ به عنوان مثال، در باب وضو گفته مى‏شود كه بايد دست‏ها از آرنج به پايين شسته شود؛ ولى براى آن كه يقين پيدا شود كه خود آرنج نيز به طور كامل شسته شده، مجتهد از باب احتياط مى‏گويد كه بايد كمى بالاتر از آن نيز شسته شود. مجتهد، اين احتياط را لازم مى‏شمارد و به آن فتوا مى‏دهد. مقلد در اين احتياط، حق ندارد به مجتهد ديگرى رجوع كند؛ بر خلاف احتياط واجب؛ زيرا اين امر، فتواى به احتياط است؛ نه احتياط در فتوا تا اين كه قابل رجوع به ديگرى باشد.
احتياط مجتهد در مسئله‏اى، دليل بر ناآگاهى و ناتوانى در استنباط او نيست؛ بلكه نشانه تقوا، ورع و عمق آگاهى اوست. مجتهد، به حسب ظاهر و از نظر علمى و ورزيدگى در مباحث فقهى و دينى، به حكم خدا دست يافته، ولى به عللى از فتوا دادن خوددارى مى‏كند كه در كتاب‏هاى استدلالى بيان شده است. يكى از آن علت‏ها اين است كه تمامى فقيهان يا مشهور در مسئله‏اى نظر واحدى را بيان كرده‏اند كه در اصطلاح، اجماع ناميده مى‏شود و يا اكثر آنها ديدگاه يكسانى دارند كه قول مشهور گفته مى‏شود و او به فهم و استنباطى مغاير با نظر آنان دست يافته است؛ ولى به جهت تقوا و احتياط در برابر آراى ديگران و به جهت احترام و ارزشى كه براى آنان قائل است، از فتوا دادن امتناع مى‏ورزد؛ زيرا ممكن است نظر آنان درست باشد. اين خودارى از فتوا، در قالب «احتياط واجب» بيان مى‏شود و بديهى است كه فتوا دادن نيز بر مجتهد واجب نيست.

الاعلم فالاعلم‏

اين دو واژه، اسم تفضيل از ماده علم است و بيشترين كاربرد اين اصطلاح در جايى است كه مرجع تقليد در مسئله‏اى احتياط واجب كرده است و مقصود آن است كه مقلد مى‏تواند به فتواى مجتهد ديگرى -كه علمش از مرجع خودش كمتر و از مراجع ديگر بيشتر باشد - عمل كند و اگر مرجع دوم نيز در همان مسئله قائل به احتياط واجب بود، باز مى‏تواند به مرجع سومى -كه علمش از مرجع دوم كمتر و از مراجع ديگر بيشتر باشد - رجوع كند و... .

اهل خبره‏

اهل خبره، عالمانى‏اند كه قدرت تشخيص مقام علمى و استعداد و صلاحيت مرجع تقليد را دارند كه آن را با شركت در درس‏هاى خارج فقه و اصول او و يا با مطالعه و بررسى كتاب‏هاى علمى وى، احراز مى‏كنند. لازم نيست كه اهل خبره، خود مجتهد باشند؛ بلكه اگر اهل علم به اعلميت مجتهدى شهادت بدهند، بايد از او تقليد كرد و اگر چند نفر را از نظر علمى يكسان و مساوى تشخيص دهند و آنان را معرفى كنند و يا ميان اهل خبره اختلاف نظر پيدا شد و هر گروهى يكى را به عنوان مجتهد اعلم اعلام نمودند، انسان مى‏تواند يكى از آنان را به عنوان مرجع تقليد خويش برگزيند.

ضروريات دين

هر چيزى كه جميع مسلمانان آن را قبول دارند و جزء دين اسلام مى‏شمارند و نيز حكمش براى همه آنان روشن است، «ضرورى دين» ناميده مى‏شود. اصل وجوب نماز، روزه، زكات، خمس و...، ضرورى اسلام است. حكم ضروريات، به صراحت در آيات و روايات ذكر شده است. تقليد در ضروريات دين، صحيح نيست و شخص بايد خودش در اين نوع مسائل، تحقيق و بررسى نمايد تا براى خودش يقين پيدا شود.

جاهل قاصر و مقصر

«جاهل قاصر» و «جاهل مقصر»، دو اصطلاح فقهى مى‏باشند. جاهل قاصر، كسى است كه در تحصيل علم كوتاهى نكرده است؛ يعنى در شرايطى است كه امكان دسترسى به حكم خدا براى او وجود ندارد و يا خود را جاهل نمى‏داند و احتمال بطلان اعمالش را نمى‏دهد و جاهل مقصر، كسى است كه در تحصيل علم كوتاهى كرده است؛ يعنى، امكان آموختن و يادگيرى معارف اسلامى و احكام الهى را داشته، ولى آنها را ياد نگرفته است. جاهل قاصر در برخى موارد مورد عقاب و عذاب خداوند قرار نمى‏گيرد؛ ولى جاهل مقصر سزاوار عذاب است.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار