جایگاه مردم در نظام ولایی-قسمت دوم و پایانی

جایگاه مردم در نظام ولایی

قسمت دوم و پایانی

جايگاه مردم در انديشه ولايت فقيه

اكنون نزديك به سه دهه است كه نظام مقدس جمهورى اسلامى در ايران اسلامى برپاست و ولايت فقيه كه در راءس نظام قرار دارد بارها ديدگاه خود را درباره شاءن و عظمت مردم در نظام ولايى بيان كرده است . در اين جا ابتدا نظر امام (ره ) را بيان مى كنيم .
از نـظـر امـام خـمـيـنى (ره )، انسان مى تواند از فرشته برتر شود و يا از حيوان بدتر گـردد. فـطـرت انـسـان مـبـتـنـى اسـت بـر حـق طـلبـى ، عـدالت ، تـوحـيـد، نـبـوت ، مـعاد، كمال طلبى ، تنفر از نقص ، رفاه طلبى ، سعادت طلبى ، آزاديخواهى ، جاودانه زيستن ، كـنـجـكـاوى و حـقـيقت جويى . هر چند اشتغالات مادى و هواهاى نفسانى مى تواند بر فطرت انسان سرپوش بگذارد، اما آدمى اگر استعدادهاى خود را به طور صحيح به كار گيرد و در صراط مستقيم و عدالت كار كند شايسته رسيدن به مقام جانشينى خدا در زمين مى گردد. قرآن نسخه كامل انسان سازى
اسـت و انسان تربيت شده ، مفيدترين موجود است . حتى از فرشته ها مفيدتر است . انديشه اى كـه از نـور معرفت خدا روشن شده باشد نورش را به جامعه منعكس كند تا همگان بهره مند شوند. كناره گيرى از جامعه ، خلاف روش انبياست . عارف واقعى با چشم عنايت و تلطف (مهربانى ) به بندگان خدا مى نگرد و خير و صلاح همه را طالب است .
هـمـچنين امام خمينى (ره ) بر اين باور است كه حكومت اسلامى براى تحقق اوليه و استمرار سـيـاسـت هـاى خـويش نيازمند آراء مثبت مردم است . مشاركت مردم در سياست هم حق ، و هم تكليف شـرعـى آنـان مـى باشد. ولى فقيه ، با نصب معصومين (عليهم السلام )، مبنايى الهى مى يـابـد ولى حـكـومـت او، زمـانـى تـحـقـق عـملى پيدا مى كند كه از مقبوليت مردمى برخوردار باشد.
امـام خـمـيـنـى (ره ) بـه حضور مردم انقلابى در صحنه هاى مختلف دفاع از انقلاب اسلامى اعـتقاد داشت و آن را براى حفاظت از انقلاب اسلامى ، يك ضرورت انكار ناپذير مى دانست . در نـظـرگاه ايشان شعاع حضور مردم تا بدان حد گسترده است كه از نظارت بر عملكرد مـسئولان و گوشزد اشتباهات آنان تا شركت در انتخابات مختلف ، مقابله با ضد انقلاب ، دفـع تـوطـئه هـاى بـيـگـانـگـان ، شـركـت در راهپيمايى هاى مختلف براى دفاع از انقلاب اسلامى و حضور در نمازهاى جمعه و جماعت را در برمى گيرد.
مقام معظم رهبرى نيز بر اين باور است كه :
مـردم سـالارى ديـنـى ، از پـديـده هـاى مـهـمـى اسـت كـه از آغـاز شـكـل گيرى جمهورى اسلامى در ايران پا گرفت و در انتخابات مختلف تجلى پيدا كرد. انتخابات در زندگى سياسى ايرانيان نقش مهمى ايفا مى كند. ملت ما به تعداد سالهايى كـه ازانـقـلاب اسـلامـى گذشته است ، انتخابات داشته است وبه طور متوسط، سالى يك انـتـخـابـات را برگزار كرده است . اين در حالى است كه اين رقم در كشورهاى پيشرفته جهان ، هر دو سال يك بار است .
مقام معظم رهبرى بارها بر مردم سالارى دينى تاءكيد ورزيده است . مردم سالارى دينى به مـعناى حضور مؤ ثر مردم در انتخاب مسئولان جامعه ، و لزوم تعهد مسئولان به انجام وظايف اسـت . وظـايـفـى مـانـند رعايت انصاف وعدالت ، پرهيز از سوء استفاده شخصى از امكانات عـمومى ، تلاش براى كسب رضايت اكثريت مردم و نه اقليتى خاص ، از جمله وظايف مديران جامعه است .
سخن زير، اعتقاد آن رهبر فرزانه را درباره نقش مؤ ثر مردم در اداره كشور به زيبايى و روشنى بيان مى دارد:
ايـن كـه مـردم در كشور اسلامى ـ حالا در كشور مسلمان ما ـ تلاش شان اين است كه بر اداره كـشـور، بر پيشرفت امور كشور نظارت داشته باشند، تصميم بگيرند، اقدام كنند، وارد مـيـدان بـشـوند؛ و ميدان را رها نمى كنند كه ديگران بيايند و براى آنها تصميم بگيرند؛ اجـازه نـمـى دهـنـد كـه امـتـداد خـواسـت هـاى اسـتـكـبـارى و اسـتـعـمـارى در داخـل كـشـور سـرنـوشـت آنـهـا را مـعـيـن بـكـنـد، امـام زمـان را خوشحال مى كنند.

نگاه قانون اساسى

در جمهورى اسلامى ايران ، كه نماد برجسته نظام ولايى است ، قانون اساسى به عنوان مهمترين سند ميثاق ملّى ، خود بر جايگاه پر اهمّيت مردم در نظام ولايى تاءكيد ورزيده است . از جمله :
اصـل شـشـم : در جـمـهـورى اسلامى ايران امور كشور بايد به اتكاء آراء عمومى اداره شـود، از راه انـتـخـابـات ، انـتـخـاب ريـيـس جـمهور، نمايندگان مجلس شوراى اسلامى ، اعـضـاى شـوراهـا و نـظـايـر ايـنـهـا، يـا از راه هـمـه پـرسـى در مـواردى كـه در اصول ديگر اين قانون معين مى گردد.
حـتـّى امـور كـوچك و اجرايى شهرها و روستاها نيز بايد از طريق نمايندگان منتخب مردم در شوراهاى شهر و روستا مديريت گردد؛
اصـل هفتم : طبق دستور قرآن كريم : ((و امرهم شورى بينهم )) و ((شاورهم فى الامر)) شـوراهـا، مـجـلس شـوراى اسـلامـى ، شـوراى اسـتـان ، شـهـرسـتـان ، شـهـر، محل ، بخش ، روستا و نظاير اينها از اركان تصميم گيرى و اداره امور كشورند... .
هـمـه مـردم در نـظـام ولايـى حـق دارنـد تـا ديـگـران و نـيـز حـاكـمـان را بـه صـورت متقابل از طريق امر به معروف و نهى از منكر، به خير دعوت كنند؛
اصـل هـشـتـم : در جـمهورى اسلامى ايران دعوت به خير، امر به معروف و نهى از منكر وظـيـفـه اى است همگانى و متقابل بر عهده مردم نسبت به يكديگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت ... .
رنـگ ، نـژاد، زبـان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود و همه مردم ايران از حقوقى يكسان برخوردارند؛
اصـل نـوزدهم : مردم ايران از هر قوم و قبيله كه باشند از حقوق مساوى برخوردارند و رنگ ، نژاد، زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود.
همه افراد ملّت به طور يكسان در پناه قانون قرار دارند؛
اصـل بـيـسـتم : همه افراد ملت اعم از زن و مرد يكسان در حمايت قانون قرار دارند و از هـمـه حـقوق انسانى ، سياسى ، اقتصادى ، اجتماعى و فرهنگى با رعايت و موازين اسلام برخوردارند.
تـعـرض بـه آبـرو، جـان ، مـال ، حـقـوق ، مـسـكـن و شغل اشخاص ممنوع است :
اصـل بـيـسـت و دوم : حـيـثـيـت ، جـان ، مـال ، حـقـوق ، مـسـكـن و شغل اشخاص از تعرض مصون است مگر در مواردى كه قانون تجويز كند.
مردم به اذن الهى بر سرنوشت اجتماعى خود حاكميت دارند:
اصل پنجاه و ششم : حاكميت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او، انسان را بر سـرنـوشـت اجـتـماعى خويش حاكم ساخته است . هيچكس نمى تواند اين حق الهى را از انسان سلب كند يا در خدمت منافع فرد يا گروهى خاص قرار دهد... .
در مسائل بسيار مهم اقتصادى ، سياسى ، اجتماعى و فرهنگى ، امكان مراجعه مستقيم به آراء عمومى پيش بينى شده است ؛
اصـل پـنـجاه و نهم : در مسايل بسيار مهم اقتصادى ، سياسى ، اجتماعى و فرهنگى ممكن است اعمال قوه مقننه از راه همه پرسى و مراجعه مستقيم به آرا مردم صورت گيرد.
همچنين ، نمايندگان مردم حق دارند در همه امور كشور تحقيق و تفحص كنند؛
اصـل هـفـتـاد و شـشـم : مـجلس شورى اسلامى حق تحقيق و تفحص در تمام امور كشور را دارد.
در عـمـل نـيـز مـردم در سـالهاى پس از انقلاب اسلامى ، به طور ميانگين سالى يك بار در انتخابات مختلف شركت كردهاند و سرنوشت خويش را، خود رقم زدهاند. علاوه براين مردم خوب ما با شركت مستمر در راهپيماييهاى روز قدس و روز بيست و دو بهمن نشان داده اند كه همواره از اصل نظام جمهورى اسلامى ايران دفاع ميكنند. همه اين موارد حكايت از نقش سازنده مردم در نظام اسلامى دارد.

4. دلايل تاريخى

در نـگـاهـى مـختصر به تاريخ صدر اسلام ، مى بينيم كه پيشوايان معصوم اسلام همواره بـا مـردم رفـتـارى نـيـك داشـتـه اند و به آنان اهميت مى داده اند. اين تعبير الهى از رفتار پيامبر خدا(ص ) با مردم است :
پـس بـه [بـركـت ] رحـمـت الهـى ، بـا آنـان نـرمـخـو [و پـرمـهـر] شـدى ، و اگر تندخو و سـخـتدل بودى قطعا از پيرامون تو پراكنده مى شدند. پس ، از آنان درگذر و برايشان آمـرزش بـخـواه ، و در كـار[هـا] بـا آنـان مـشـورت كـن ، و چـون تـصـمـيم گرفتى بر خدا توكل كن ، زيرا خداوند توكل كنندگان را دوست مى دارد.
روش زندگى امام على عليه السلام در برپايى عدالت و مهرورزى با مردم مشهورتر از آن است كه به قلم درآيد. سند بارز اين ادعا، نامه 53 نهج البلاغه است كه خود ماجرايى مـفـصـل دارد. امـيـر المـؤ مـنـيـن (ع ) در اين نامه خلاصه اى از آداب حكومت دارى را كه خود از رسـول بـزرگـوار خـدا(ص ) آمـوخته است به مالك اشتر آموزش مى دهد. در فرازى از اين نامه آمده است :
مـهـربـانـى بـا مـردم را پـوشش دل خويش قرار ده ، و با همه دوست و مهربان باش . مبادا هـرگـز، چـونـان حـيوان شكارى باشى كه خوردن آنان را غنيمت دانى ، زيرا مردم دو دسته انـد، دسـتـه اى بـرادر ديـنـى تـو، و دسـته ديگر همانند تو در آفرينش مى باشند. اگر گـنـاهـى از آنـان سـر مـى زنـد يـا عـلّت هـايـى بـر آنـان عـارض ‍ مـى شود، يا خواسته و ناخواسته ، اشتباهى مرتكب مى گردند، آنان را ببخشاى و بر آنان آسان گير، آن گونه كه دوست دارى خدا تو را ببخشايد و بر تو آسان گيرد.
... بـه مـردم نـگـو، به من فرمان دادند و من نيز فرمان مى دهم ، پس بايد اطاعت شود، كه ايـن گـونـه خـود بـزرگ بـيـنـى دل را فـاسـد، و ديـن را پـژمـرده ، و مـوجـب زوال نـعـمـت هـاسـت . و اگـر بـا مـقام و قدرتى كه دارى ، دچار تكبّر يا خود بزرگ بينى شـدى بـه بـزرگـى حـكـومـت پـروردگـار كـه برتر از تو است بنگر، كه تو را از آن سـركـشـى نـجـات مـى دهـد، و تـنـد روى تـو را فـرو مـى نـشـانـد، و عقل و انديشه ات را به جايگاه اصلى باز مى گرداند.
جـوانـى پرسيد: چرا هنگام نمازِ حضرت على (ع )، وقتى تير از پايش كشيدند متوجه نشد امّا در همان حال ، درخواست يك فقير را متوجه شد و انگشترى خويش را بخشيد؟ با اين همه ، خـدا آن نـمـاز حـضـرت عـلى (ع ) را به رخ نكشيده است امّا از اين نماز حضرت على (ع ) در قرآن مجيد تجليل كرده و فرموده است : امام شما كسى است كه در نمازش زكات داد؛
سـرپـرست و ولىّ شما، تنها خداست و پيامبر او و آنها كه ايمان آورده اند همانها كه نماز را برپا مى دارند، و در حال ركوع ، زكات مى دهند.
بايد گفت : اين ماجرا به همه يادآور مى شود پيشواى الهى كسى است كه در اوج خلوت با خدا از خلق خدا غافل نميشود. مى خواهد بگويد خدا و مردم دو طرف جوى آب نيستند. حضرت على (ع ) در نماز غرق خدا بود، به همين دليل خود را نديد امّا خلق خدا را ديد. البتّه اين هم هست كه به استناد قرآن مجيد مى توان اثبات كرد كه حضرت على (ع ) در واقع صدقه را در دست خدا قرار داد. مگر در قرآن نمى خوانيم :
چه كسى است كه به خدا قرض نيكويى بدهد تا برايش چندين برابر زياد گرداند.
انـسـان به مؤ من قرض مى دهد امّا تعبير اين است كه به خدا قرض داده است . چنين تعبيرى در روايـات مـا بـراى عـيـادت مـؤ مـنـيـن هـم آمـده اسـت . رسول بزرگوار خدا(ص ) فرمود:
خداوند يكى از بندگان خود را روز قيامت مورد عتاب و سرزنش قرار مى دهد و مى فرمايد: مـن بـيـمـار شـدم چـرا از مـن عـيـادت نكردى ؟ گويد بار خدايا تو خداوند بندگان هستى و مريض و دردمند نمى گردى .
خـداونـد مـتـعال مى فرمايد: برادر مؤ منت بيمار شد و تو از آن عيادت نكردى ، به عزت و جلال خودم سوگند اگر به عيادت او مى رفتى مرا در آنجا مشاهده مى كردى ، و بعد هر چه از من مى خواستى به تو مى دادم ، و اين به خاطر شرافت و اعتبار بنده مؤ من در نزد من مى باشد و من بخشنده و آمرزنده هستم .
چـنـيـن روايـتـى نـشـان مـى دهد كه مؤ من در نزد خدا تا چه پايه مهم است كه عيادت از او را عـيـادت از خـود دانـسـتـه است . اين نكته نشان مى دهد جايگاه مردم در نظام اسلامى بسى با اهمّيت است .

پاسخ به چند سؤ ال

پس از مطالعه اين مقاله ممكن است چند سؤ ال پيش آيد؛ مانند:
1. اگـر جـايگاه مردم در نظام ولايى تا اين حد مهم است ، چرا مشروعيت حاكم اسلامى را به خدا متصل مى سازيد؟
خداى مهربان ، او كه پروردگار، پادشاه و معبود مردم است داناترين ، بى طرف ترين و خـيـرخواهترين فرد در تشخيص شايسته ترين انسان براى حكمرانى است . آدميان از درون يـكـديـگـر خـبـر نـدارنـد و مـمـكـن اسـت بـا تـبـليـغـات فـريـبـنـده اغـفـال شـونـد. امـّا خدا را كسى نمى تواند فريب دهد. بزرگترين قلّه هاى زمين را راحت مى تـوان شـنـاخـت . مـيتوان به آسانى تشخيص داد كه قلّه ((دماوند)) بزرگترين قلّه ايران و ((اورسـت )) بـزرگـترين قلّه زمين است ، امّا اورستها و دماوندهاى معنوى را آسان نمى توان شـنـاخـت و چـنـيـن اسـت كه بهتر است تشخيص بهترين انسان براى حكومت بر مردم بر عهده خـداى مـهـربـان بـاشـد تـا شـيـّادان نـتـوانـنـد مـردم را اغفال كنند.
بـا ايـن حـال ، خـداى بـزرگ نـظـر خـود را بـر مـردم تـحـمـيـل نـمى كند. مشروعيت از ناحيه خداست ، امّا اجرايى شدن حكومت اسلامى و استمرار آن بـسـتـگـى بـه نـظـر مـثـبـت مـردم دارد. نـظـام اسـلامـى خـود را بـر مـردم تـحـمـيـل نـمـى كـنـد. امـام رضـا عـليـه السـلام فـرمـود: مـثـل و مانند امام به مثابه كعبه و خانه خداست كه بايد مردم در زيارت به سراغ آن روند نـه آنـكـه آن بـسـراغ مردم آيد. ((مثل الامام كمثل الكعبة تزار و لا تزور)). نويسنده بر اين بـاور اسـت حـتـّى حـكـومـت جـهانى حضرت مهدى (عج ) نيز بر پايه زمينه سازيهاى مردمى صورت مى گيرد. از رسول بزرگوار خدا(ص ) روايت شده است :
مردمى از مشرق قيام مى كنند و زمينه حكومت مهدى را فراهم مى سازند.
2. اگـر نـظـام ولايـى براى مردم ارزش قائل است چرا نظارت استصوابى بر انتخابات اعمال ميشود و اجازه انتخاب به مردم داده نمى شود؟
نـظـارت اسـتصوابى بخشى از قانون اساسى است و اين قانون به تصويب مردم رسيده اسـت . در قـانـون اسـاسـى آمـده اسـت شـوراى نگهبان وظيفه دارد بر انتخابات مختلف (جز انتخابات شوراهاى شهر و روستا) نظارت كند.
اصل نود و نه : شوراى نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبرى ، رياست جمهورى ، مجلس شوراى اسلامى و مراجعه به آراء عمومى و همه پرسى را بر عهده دارد.
ايـن كـه نـظـارت بـالا بـايـد بـه چـه صـورت انجام پذيرد، به تفسير قانون اساسى نيازمند است كه مرجع رسمى آن شوراى نگهبان است :
اصـل نـود و هشت : تفسير قانون اساسى به عهده شوراى نگهبان است كه با تصويب سه چهارم آنان انجام مى شود.
نـظـارت مـمـكـن اسـت بـه دو شـكـل صـورت گـيـرد؛ اسـتـطـلاعـى و اسـتـصوابى . در نوع اوّل نـاظـر فـقـط تـخلّفات را گزارش مى كند، امّا در نوع دوّم ، صحت انتخابات منوط به تـاءيـيـد سلامت انتخابات توسّط ناظر است . شوراى نگهبان كه خود مفسّر رسمى قانون اساسى است ، اين نظارت را استصوابى تفسير كرده است .
در ايـن بـاره ، علاوه بر دليل بالا گفتنى است كه تجربه تاريخى ملت ما نيز نياز به چنين امرى را نشان مى دهد:
در انـتـخـابـات ريـاسـت جـمـهـورى اوّل كـه نـظـارت اسـتـصـوابـى اعـمـال نـشـد، فـردى مـانـنـد ابـوالحـسـن بـنـيـصـدر تـوانـسـت بـا اغـفـال مـردم پـسـت ريـاسـت جـمهورى را تصاحب كند و با ندانم كاريهاى خود زمينه مناسبى بـراى تـهـاجـم صـدّام به ايران را فراهم سازد. بسيارى از مردم مى پرسند ما كه وقت و حوصله تحقيق در ريزهكاريهاى شخصيت افراد را نداريم ، چرا مسئولين خود از ابتدا افراد فـاقـد صـلاحـيت را رد نمى كنند تا چنين مشكلاتى پيش نيايد. نظارت استصوابى پاسخ مناسبى به اين پرسش است .
ممكن است در نظارت استصوابى اشتباهاتى صورت پذيرد كه نويسنده از آن موارد دفاع نـمـى كـنـد؛ امـّا اصـل چـنـيـن نـظـارتـى در حـيـطـه قـانـون ، عـمـلى درسـت و قابل دفاع است .
3. پدران ما نظام جمهورى اسلامى را براى اين مملكت برگزيده اند؛ اكنون ما چنين نظامى را نمى خواهيم . چرا همه پرسى دوباره برگزار نمى شود؟
آيـا تـاكـنـون شـنـيـده ايـد در كـشـورى جـز جـمـهـورى اسـلامـى ايـران ، بـراى تـعـيـيـن اصـل نـظـام هـمه پرسى انجام شده باشد؟ حتى در دمكراسيهاى غربى نيز، اين طور نيست كـه هـر چـنـد سـال يـك بـار انـتـخـابـات تـعـيـيـن نـوع نـظـام انـجـام پـذيـرد. بـا ايـن حـال ، نـظـام جـمـهورى اسلامى هر ساله دو بار از طريق راهپيمايى عظيم مردمى در روزهاى قـدس و بـيـسـت و دو بـهـمـن يـك هـمـه پرسى غير قابل تقلب برگزار ميكند. غير از اين ، تـاكـنـون بـه صـورت ميانگين سالى يكبار انتخابات برگزار كرده است كه هر بار با مـشـاركـت گـسـتـرده مـردم مـواجـه شـده اسـت . هـمـه ايـنـهـا نـشان مى دهد هنوز بيشتر مردم از اصل نظام جمهورى اسلامى ايران رضايت دارند و كسانى كه خواستار حذف قيد اسلامى از عـنـوان رسـمـى نـظـام مـا هـسـتند در اقليت اند. اگر غير از اين است چنين افرادى ميتوانند با تحريم شركت در راهپيماييهاى ياد شده و يا انتخابات مختلف ميزان پايگاه مردمى انديشه خود را بسنجند.
4. ايـن درسـت كـه اسـلام اهـمـيـت زيـادى بـه نـقـش مـردم مـى دهـد، امـا آيـا چـنـيـن چـيـزى در عمل هم در نظام جمهورى اسلامى ايران اجرا مى شود؟
نويسنده بر اين باور است كه در عمل نيز مردم نقش زيادى در نظام ولايى و اسلامى ايران دارنـد. انـتـخـاب مـسـتـقـيـم و يـا غـيـر مـسـتـقـيـم اغـلب مـسـئولان نـظـام تـوسـط مـردم و دخـيـل سـاخـتـن نـظـرات آنان و يا نمايندگانشان در امور اجرايى شهرى و كشورى ، احترام فـراوان مـديـران ارشد نظام به مردم كه در رفتارها و سخنان آنان تجلى مى يابد، وجود صـدهـا حـزب و گـروه قـانـونـى و غير قانونى در كشور و انتشار صدها نشريه نشان از عـزت مـردم دارد. هـمـچـنـيـن تـلاش نـظـام بـراى فـراهـم سـاخـتـن امـكـانـات ادامـه تـحـصـيـل در سـطـح آمـوزش عـالى ، بـراى افـزون بـر 19 بـرابـر آنـچـه در قـبل از انقلاب وجود داشت ، تشويق مكرر مسئولان نظام بر ابداع و نوآورى ، نشان ديگرى از اين امر است .
طـرح تـكريم ارباب رجوع كه امروزه در ادارات دولتى پيگيرى مى شود حاكى از توجه نظام به لزوم احترام به مردم است . البته در نظام اسلامى مانند هر نظام ديگرى ممكن است در بين ميليونها كارمند دولت افرادى هم باشند كه براى مردم احترام لازم را مراعات نكنند، امـا بـايـد دانست كه چنين كارى خلاف اسلام ، قوانين كشورى و خواسته مديران نظام است و در صورت آگاهى مديران نظام با آن برخورد خواهد شد.

نتيجه گيرى

بـر اسـاس آنچه نوشته شد مى تواند درك كرد كه جايگاه مردم در نظام ولايى برخلاف آنـچـه مـخـالفـان آن تـبليغ مى كنند بسى والا و ارزشمند است . مردم در نظام ولايى عزت دارنـد، بـا آنـان خـوشـرفـتـارى مـى شـود و حـريـم آبـرو، جـان ، مـال ، مـسـكـن و شـغـل آنـان مـحفوظ مى ماند و همگى در پناه قانون قرار دارند. مردم در نظام ولايـى حـق دارنـد بـر عـملكرد مسئولان نظارت كنند و در صورت نياز آنان را مورد امر به معروف و نهى از منكر قرار دهند. حكومت اسلامى وظيفه دارد با مردم مشورت كند و احترام آنان را پـاس بـدارد. نـظـام ولايـى ، در تـحـقـق عملى و استمرار خويش ، محتاج مشاركت گسترده مردمى است .

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار