چكيده
مـخـالفـان نـظـام اسـلامـى ، انتقادهاى متعددى عليه نظام ولايى مطرح ساخته اند. از جمله ، نـظـام ولايـى را ضـد مـردمـى نـامـيده اند. اين مقاله با استناد به آيات قرآن مجيد، روايات معتبر، ديدگاه قانون اساسى ، انديشه رهبران انقلاب اسلامى و برخى روايات تاريخى ، خـوانـنـده را بـه يـك داورى دعوت مى كند كه بنگرند ادعاى فوق تا چه اندازه درست يا نـادرسـت اسـت . در انـتـهـاى مـقـاله بـه چهار سؤ ال احتمالى پاسخ داده شده است ؛ فلسفه مشروعيت الهى نظام ولايى ، دلايل نظارت استصوابى ، علت عدم تكرار همه پرسى تعيين نظام و ميزان پايبندى عملى نظام به آنچه از لحاظ نظرى بيان گرديد.
كليد واژه ها: نظام ولايى ، كرامت انسان ، نظارت استصوابى ، مردم ايران ، نظام دينى .
مقدمه
مـخـالفـان نظام اسلامى ، انتقادهاى متعددى عليه نظام ولايى مطرح ساخته اند. از جمله اين كـه ((جـامـعـه ولايـى ، انـحـصـارگـر و مـسـتـبـد اسـت و ارزشـى بـراى تـوده هـا قـائل نـيست .)) (ابراهيم يزدى دبير كل نهضت آزادى ، پيام هاجر، شماره 233، فروردين و ارديـبـهـشـت 1377) ((ولايـت فـقـيـه ، يـعـنـى حكومت توتاليتر و ضدّ مردمى )) (امير خرّم ، هـمـشـهـرى ، 19 / 6 / 1377) ((مـا احـتـيـاج بـه رهـبـر نداريم . مگر مردم يتيم اند كه پدر بخواهند؟ فاشيستها به دنبال پدر مى گردند.)) (اكبر گنجى ، كيان ، فروردين 1377) آيـا ايـنان راست مى گويند و يا در توّهم به سر مى برند؟ در اين مقاله ، قصد آن داريم تا واقعيت را بنگريم كه چيست ؟ براى چنين هدف مهمى ، با بررسى قرآن مجيد، روايات ، سـخـن بـزرگـان و مـستندات قانونى و سياسى و تاريخى شما را به يك داورى فرا مى خوانيم ، تا روشن شود كه آيا حق با اينان هست يا نيست ؟
نـويـسنده بر اين باور است كه مردم در نظام ولايى نقش و جايگاهى سرنوشت ساز دارند. تـا مـردم نـخـواهـنـد نـظـام ولايـى شـكـل نـمـى گيرد و اين نظام تا زمانى پابرجاست كه پـشـتوانه قدرتمند مردمى داشته باشد. حكومت اسلامى خود را خدمتگزار مردم مى داند و اين هـمـه بـى آن نـيـسـت كـه مـردم در جـايـگـاه مـشـاور نـظـام ولايـى هـسـتـنـد. نـويـسـنـده ، دلايل خود را به عرصه داورى دوستان و دشمنان قرار مى دهد و توقعى جز رعايت انصاف ندارد.
1. دلايل قرآنى
اصـلى تـريـن قـانـون نـظـام اسـلامـى قـرآن مجيد است و در اين كتاب مقدّس به موارد زير تصريح شده است :
1. نـقش مردم در تعيين سرنوشت خود: انسان ها و جوامع انسانى از نگاه اسلامى مختار هستند و مى توانند بر اساس آنچه در درون آنها مى گذرد بر سرنوشت خود مؤ ثر باشند.
... إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِاءَنفُسِهِم ... . (رعد: 11)
... خـداونـد سـرنـوشـت هـيـچ قـوم (و مـلّتـى ) را تـغيير نمى دهد مگر آنكه آنان آنچه را در خودشان است تغيير دهند!... .
سـنـّت الهـى ايـن اسـت كـه سـرنـوشـت مـلتـهـا بر اساس آنچه در درون يك ملّت مى گذرد شـكـل گيرد. چنين امرى حكايت از آن دارد كه هر ملّتى مى تواند ستاره بخت خود را خوب يا بـد رقـم زنـد و نـيـز نشان ميدهد فرهنگ ملّتها نقش مؤ ثرى در ساختن زيربناى آينده آنان دارد. چـنـيـن چـيزى ادعاى ما را تاءييد مى كند كه مردم در نظام ولايى نقش سرنوشت سازى دارند.
2. لزوم مـشـورت بـا مـردم : قـرآن مجيد در آيات چندى بر لزوم مشورت مؤ منان در كارهاى اجرايى و مشورت حاكمان دينى با مردم تاءكيد مى ورزد.
وَ اءَمرُهُم شُورى بَينَهُم . (شورى : 38)
و كارهايشان به صورت مشورت در ميان آنهاست .
وَ شاوِرهُم فِى الاَْمْرِ. (آل عمران : 159)
و در كارها، با آنان مشورت كن .
مشورت خواستن از مردم ، دليلى بر تاءييد توان عقلى و فكرى آنان و نشان از احترام به شـخـصيت والاى مردم دارد. از اين رو، اين آيات نشانه ديگرى از جايگاه مهم و سرنوشتساز مردم در نظام ولايى اسلام است . اكنون نظام ولايى حاكم بر ايران اسلامى با برگزارى انتخابات متعدد كه به صورت ميانگين سالى يكبار برقرار مى شود و نيز با ديدارهاى مـردمـى فـراوان مـسـئولان ارشـد نـظـام ، نـشـان داده اسـت كـه در عمل نيز به اين اصل مهم قرآنى ارج مى نهد.
3. كـرامـت فـرزنـدان آدم : دليل ديگرى كه ادّعاى مخالفان را نقش بر آب مى كند، كرامت و بزرگوارى خاصى است كه خداى بزرگ به فرزندان آدم عليه السلام بخشيده است :
مـا فـرزنـدان آدم را كـرامت بخشيديم و بر دريا و خشكى سوار كرديم و از چيزهاى خوش و پاكيزه روزى داديم و بر بسيارى از مخلوقات خويش برتريشان نهاديم .
4. مـحـكـومـيـت تبعيض نژادى : خداى بزرگ به فرزندان آدم كرامت بخشيده است و نه فقط بـه يـك نـژاد، رنگ ، و يا يك ملت بخصوص ، بلكه همه انسانها را داراى كرامت و شرافت ذاتـى مـى دانـد. ايـن مـهـم ، عـلاوه بـر آيـه قبل ، در آيات ديگرى از جمله در آيه زير مورد توجه واقع شده است :
اى مردم ، ما شما را از مرد و زنى آفريديم ، و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا بـا يـكـديـگـر شـنـاسـايـى مـتـقـابـل حـاصـل كـنـيـد. در حـقـيـقـت ارجـمـندترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست . بى ترديد، خداوند داناى آگاه است .
ايـن آيـه ضـمـن تـاءيـيـد كـرامـت و شـرافـت ذاتـى انـسـان ، راه تـحـصـيـل كـرامت اختيارى را نيز فرا راه بشر نهاده است . در اين باره ، گفتنى است روزى جـمـعى از اطرافيان پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله و سلم نشسته بودند و نسب خود را بـرمـى شـمـردند. در اين بين ، فردى از سلمان نسبش را پرسيد. سلمان فارسى گفت : من فـردى گـمـراه ، فـقـير و برده بودم ، اما خدا مرا به وسيله محمد صلى الله عليه و آله و سلم هدايت كرد، بى نياز ساخت و آزادم كرد. اين حسب و نسب من است .
در اين هنگام ، پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله و سلم وارد شد و چون گزارش جلسه را شـنيد فرمود: ((اى جماعت قريش ، همانا حسب مرد، دين اوست و جوانمردى اش ، اخلاق اوست و ريشه اش عقل اوست .)) سپس آيه فوق را تلاوت فرمود و خطاب به سلمان تصريح كرد:
هـيـچ يـك از ايـنـان بـر تـو بـرترى ندارند مگر به تقواى خداى عزيز و بلند مرتبه ، حال اگر تقواى تو برتر از آنها باشد تو بر آنها فضيلت دارى .
5 . مـمـنـوعـيت تحقير اقوام و جنسيتها: وقتى خدا به فرزندان آدم كرامت بخشيده است ، ما چه حـقـى داريـم بـه برخى فرزندان آدم اهانت كنيم و يا آنها را تحقير كنيم ؟! تحقير مؤ منان به هر شكل و صورتى ممنوع است . در اين باره ، در كتاب روشنگر الهى مى خوانيم :
اى كـسانى كه ايمان آورده ايد، نبايد قومى قوم ديگر را ريشخند كند، شايد آنها از اين ها بـهـتـر بـاشـنـد، و نـبايد زنانى زنان [ديگر] را [ريشخند كنند] شايد آنها از اين ها بهتر بـاشـنـد، و از يـكديگر عيب مگيريد، و به همديگر لقب هاى زشت مدهيد، چه ناپسنديده است نام زشت پس از ايمان ، و هر كه توبه نكرد آنان خود ستمكارند.
6 . عـزيـزتـر از كعبه : هر مسلمانى وظيفه دارد هر نقطه از گيتى كه باشد روزانه پنج نـوبـت به سوى كعبه نماز بخواند و در صورت امكان دست كم يك بار به زيارت خانه خـدا بـرود. شـايـد بـاورش دشـوار بـاشد، امّا از نظر اسلام ، احترام مؤ من از احترام كعبه بـيـشـتـر اسـت . و ايـن نـشان از عزّت و احترام مؤ منان در نزد خداى بزرگ است . امام صادق عليه السلام فرمود:
المُؤ مِنُ اءَعظَمُ حُرمَةً مِنَ الكَعبَة .
7. روابط برادرانه : از سوى ديگر، قرآن مجيد از وحدت مؤ منان ، با تعبير برادرى ياد كرده است :
إِنَّمَا المُؤ مِنُونَ إِخوَةٌ... . (حجرات : 10)
بـر اسـاس ايـن آيـه ، رابـطـه بـين مؤ منين بايد بر اساس برادرى باشد. در اين تعبير نكاتى نهفته است ، از جمله :
الف : دوستى دو برادر، عميق و پايدار است .
ب : دوستى دو برادر، متقابل است ، نه يك سويه .
ج : دوستى دو برادر، بر اساس فطرت و طبيعت است ، نه جاذبه هاى مادى و دنيوى .
د: دو برادر در برابر بيگانه ، يگانه اند و بازوى يكديگر.
ه : اصل و ريشه دو برادر يكى است .
و: توجّه به برادرى موجب گذشت و چشم پوشى است .
ز: در شادى او شاد و در غم او غمگين است .
امـروزه بـراى اظهار علاقه ، كلمات رفيق ، دوست ، هم شهرى و هم وطن به كار مى رود، امّا اسلام كلمه برادر را آورده كه عميق ترين واژه هاست . در حديث ، دو برادر دينى به دو دست تشبيه شده اند كه يكديگر را شستشو مى دهند.
در اين جا سخن خود را به حديثى ناب از رسول بزرگوار خدا(ص ) متبرك مى سازيم :
مؤ منان بسان يك انسان واحد هستند، كه اگر عضوى از او به درد آيد، ساير اعضاى بدنش با تب و شب بيدارى با او همدردى مى كنند.
رابـطـه بـرادرى و اعـضـاى يـك پـيـكر بودن مؤ منان ، نشان از حرمت و عزّت آنان در نظام ولايى دارد
8 . خوشرفتارى با مردم : دستور صريح قرآن مجيد اين است :
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسنا. (بقره : 83)
خداوند در اين آيه از مؤ منان مى خواهد كه با همه مردم به نيكو سخن بگويند، نه فقط مؤ منان يا مسلمانان . با همه مردم بايد نيك سخن گفت ، مگر افرادى كه جامعه را به انحراف مـى كـشـنـد و دنـيـا و آخـرت مـردم را خـراب مى كنند؛ مانند بدعت گذاران (كسانى كه براى انحراف دين تلاش كنند و مانند آنان ).
9. تشويق سود رسانى به مردم : قرآن مجيد با صراحت اعلام مى فرمايد:
... خـداونـد، حـق و بـاطـل را چـنـيـن مَثَل مى زند. اما كف ، بيرون افتاده از ميان مى رود، ولى آنچه به مردم سود مى رساند در زمين [باقى ] مى ماند. خداوند مَثَلها را چنين مى زند.
به تصريح آيه بالا آنچه به نفع مردم باشد حق بوده ، ماندگار است . مفاد اين آيه به مـنـزله دسـتـور العـمـلى اسـت كـه بـه مـسـئولان نـظـام ولايـى اعـلام مـى كـنـد كـه مـلاك عمل آنان بايد مصالح مردم باشد. چنين چيزى حكايت از عزّت مردم در نظام اسلامى دارد.
10. سـوره اى به نام مردم : قرآن مجيد با سوره سپاس (حمد) براى خدا شروع شده و با نام مردم (ناس ) پايان يافته است . به اين سوره بنگريد:
به نام خداوند رحمتگر مهربان
بگو: ((پناه مى برم به پروردگار مردم ، (1)
پادشاه مردم ، (2)
معبودِ مردم ، (3)
از شرّ وسوسه گر نهانى (4)
آن كس كه در سينه هاى مردم وسوسه مى كند، (5)
چه از جنّ و [چه از] انس .)) (6)
بـا تـجـليلى كه اين سوره از مردم دارد آيا مى توان گفت مردم در نظام ولايى مهم نيستند؟ خداى ما خدايى است كه پروردگار، پادشاه و معبود مردم است .
2. دلايل روايى
در روايات معصومين عليهم السلام نيز مى توان نشانه هاى بسيار يافت كه مستقيم يا غير مـسـتـقـيـم بـر بـزرگـى و عظمت جامعه ايمانى دلالت مى كند و همه نيك مى دانيم كه جامعه ايـمـانـى ، تـعـبـيـر ديگرى از جامعه و نظام ولايى است و شالوده آن را تك تك شهروندان مسلمان تشكيل مى دهند. اينك برخى مطالب در اين باره تقديم مى گردد:
1. مـحـبـوبـتـر از فـرشـتـه : فـرشـتـگـان مـوجـوداتـى هـسـتـنـد كـه فـقـط عـقـل دارنـد و از غـرايـز حـيـوانـى در آنـهـا نـشـانـى نـيـسـت . بـه هـمـيـن دليل ، فرشتگان هيچگاه گناه نمى كنند و بسيار عزيز هستند. با اين همه ، انسان مؤ من در نـگـاه اسلام ، از فرشتگان نزديك خدا، محبوب تر است . آدميان البته جايز الخطا هستند و مـمـكـن است دچار اشتباه شوند اما با اين حال ، اگر توبه كنند و عذر تقصير به جا آورند چـنـان نـزد خـدا دوسـت داشـتـنى مى شوند كه هيچ فرشته اى بدان پايه از محبوبيت نمى رسد. رسول الله (ص ) فرمود:
مـؤ مـن نـزد خـدا چـون فـرشـته ايست مقرب ، و راستى مؤ من نزد خداى عز و جلّ بزرگتر از فـرشـتـه اسـت ، نـزد خـدا چيزى دوست داشتنى تر از مرد مؤ منى تائب يا مؤ منه اى تائبه نيست .
مـؤ مـن را در آسمان مى شناسند چنانكه مرد، اهل و فرزندش را شناسد، و راستى كه او نزد خدا عزّوجلّ گرامى تر است از فرشته مقرب .
2. پـدرى مـهـربـان : رفـتـار حـاكـم اسـلامـى بـا مـردم ، همچون رفتار پدرى مهربان با فرزندانش مى باشد. رسول بزرگوار خدا(ص ) فرمود:
امامت شايسته نيست ، جز براى مردى كه داراى سه خصلت باشد: 1. تقوا و ورعى كه او را از نـافـرمـانـى خـدا بـاز دارد، 2. خـويـشـتـن دارى كـه خـشـمـش را كـنـتـرل كـنـد. 3. نـيكو حكومت كردن بر افراد زير فرمانش ، تا آنجا كه نسبت به ايشان مانند پدرى مهربان باشد.
3. نـشـان عـقـل : اسـلام عـزيـز، رفـتـار خوب با مردم و بهتر از خود شمردن آنان را نشان عقل دانسته است . رسول بزرگوار خدا(ص ) فرمود:
تـا ده خـصـلت در مـؤ مـن جـمـع نـشـود، عـاقـل نـيـسـت : ديـگـران انـتـظـار عـمـل خـيـر از او داشـتـه بـاشـنـد، مـردم از شـرّ او ايـمـن بـاشـنـد، عـمـل كـوچـك و خـيـر ديـگـران را بـزرگ بـشـمـارد، و عمل خير خود را اندك بداند، به واسطه گذشت عمر از طلب علم ماءيوس نگردد، در خواستن نـيـازهـاى خـود از خـدا كـوتاهى نكند، گمنامى را از شهرت بيشتر دوست بدارد، فقر را از ثروت محبوب تر داند، به روزى خود از دنيا خرسند باشد، و هر كس را از خود بهتر و مؤ من تر بداند.
نـظـام ولايـى ، نظامى عقل محور است ، بنا براين ، همه صفات فوق در نظام ولايى موجود است و چنين است كه معتقديم مردم در نظام ولايى جايگاه والايى دارند. ولايت فقيه واقعا مردم را دوسـت دارد و مـانـنـد برخى سياسيون حرفه اى نيست كه در ظاهر دم از عشق به مردم مى زنـنـد امـا چـون بـه خـلوت مـى رونـد، يـكـسـره مـردم را تحقير مى كنند و در گفت و گو با دوستان صميمى خويش ، مردم را نادان تصور مى كنند.
4. انـصـاف بـا مـردم و دوستى با آنان : انصاف بدان معناست كه هر چه را براى خود مى پـسـنـدى بـراى ديـگـرى هم بپسندى و آنچه را براى خود نمى پسندى براى ديگران نيز نـكـوهـيـده بـدارى . اسـلام هـمـه مـا را تـوصـيه كرده است با مردم انصاف داشته باشيم . رسول بزرگوار خدا(ص ) فرمودند:
بالاترين اعمال سه خصلت اند: انصاف دادن به مردم از طرف خودت ، و همراهى كردن با بـرادر بـراى خـداى عـزّ و جـل و يـاد كـردن تـو از خـداى تـعـالى در هـر حال .
همچنين پيامبر اسلام صلى اللَّه عليه و آله فرمود:
محبت و دوستى با مردم نصف عقل است و رفق و مدارا كردن نصف زندگى است .
بعلاوه امام رضا(ع ) فرمود:
نخستين اثر عقل و خرد بعد از ايمان به خداوند، محبت و احسان و لطف و دوستى با مردم است ، و همچنين نيكى و رسانيدن خيرات به نيكوكاران و بدكاران .
بر اين اساس ، مردم در نظام ولايى محبوب مؤ منان و همه اركان حكومت اسلامى هستند.
5 . محكوم ساختن استبداد: دشمنان دين در صددند تا تصويرى مستبدانه از دين ارائه دهند. چـنـيـن تـصـويـرى بـا واقـعيات دين ما سازگارى ندارد. اسلام عزيز استبداد را به شدّت محكوم نموده است . على عليه السّلام فرمود:
مستبد به راءى نباش ؛ چه آن كس كه در راءى خود استبداد ورزد سرانجام هلاك خواهد شد.
همچنين امام صادق عليه السّلام فرمود:
هر كس خودپسند شد هلاك مى شود. هر كس استبداد ورزيد نابود مى گردد.
طـبـيـعـى است وقتى استبداد در نظام اسلامى نباشد، جايگاه مردم ارتقاء مى يابد و نظرات آنان در باره ابعاد مديريتى جامعه ، با اهمّيت تلقى مى گردد.
6 . مـمـنـوعـيـت تـحقير مسلمانان : دشمنان در صددند تا القا كنند كه در نظام ولايى شاءن انـسـانـهـا تـحـقـيـر مـى گـردد. ايـن نـيـز تـهمت بى جايى بر پيكر اسلام عزيز است كه رسول بزرگوار خدا(ص ) فرمود:
هـيـچ يـك از مـسـلمـانـان را كـوچك و ناچيز نشماريد كه خردسالان مسلمين هم در پيشگاه الهى بزرگند.
7. انـتقاد پذيرى : از جمله ويژگيهاى حكومتهاى استبدادى گريز از انتقاد سالم است . به اعـتـقـاد شـيـعـه ، امـامـان مـا مـعـصـوم هـسـتـنـد و از اشـتـبـاه بـه دور. بـا ايـن حال ، امام صادق (ع ) فرمود:
بـهـتـريـن و مـحبوب ترين برادران من كسى است كه عيوب مرا به من اهدا كند و نقائصم را تذكر دهد.
او بـه هـمـه دوسـت داران خـود در طـول تـاريـخ آمـوخت كه بايد انتقاد سالم را بپذيرند و تشكر هم داشته باشند.
|