مشروطه و زنان شاعر

در بازنگري جنسيت گرايانه به تاريخ وادبيات فارسي، تصويري محو و كمرنگ از حضور زنان ديده مي شود كه هرچه به زمانة ما نزديكتر مي شود اين تصوير روشن تر و شفاف تر مي گردد.
تاريخ سياسي، اقتصادي، اجتماعي ايران را با تعداد بسيار اندك و مي توان گفت بي حضور زن، به صورت تك جنسي و مردمدارانه بايد پذيرفت و همان گونه بررسي كرد، اما موقعيت زن در ادبيات به نوعي ديگر است . اگرچه حضور زن در تاريخ ادبيات فارسي حضوري نه در اوج بوده است، اما زن پيوندي ژرف با شعر فارسي دارد، چه آنجا كه در نقش معشوقه و ساقي ظاهر مي شود، چه آنجا كه نخستين كلام آهنگين را به گوش فرزند مي خواند. نقش اين همراهي برتار و پود شعر فارسي به صورت هاي گوناگون باقي مانده است.
اگرچه در فرهنگ مردسالارانه تصويري كه از زن ترسيم شده واقعي نيست و قرنها زن با روش پيشنهادي مرد زندگي كرد و حتي خود را از دريچة چشم مرد تصور كرد و شعر را هم به سليقة مرد سرود، ولي با گذشت زمان دگرگوني هايي در وضعيت سياسي – اجتماعي به وجود آمد كه ناچار تأثيري غيرقابل انكار بر زنان و نوشتار آنها گذاشت. تغيير ديدگاههاي مرد نيز اين حركت را سرعت بخشيد. ادبيات انتقادي - اجتماعي اواخر دورة قاجار كه بازتاب شرايط سياسي - اجتماعي و يكي از عوامل پيش برندة هدف هاي مشروطه بود، در بستري مناسب آگاهي دهنده و برانگيزانندة طبقات مختلف اجتماعي عليه نظامي استبدادي شد كه از درون پوسيده بود.
به استناد منابع ادبي و تاريخي فراز و نشيب هاي تاريخ ادبي ايران حركتي هماهنگ با تاريخ سياسي ايران داشته است و تأثيري متقابل بر يكديگر گذاشته اند. ركود و ايستايي ادبيات دورة قاجاريه حكايت از تاريخ سياسي رو به احتضار و نيمه جان اين دوره دارد و نثر انتقادي و سفرنامه هاي آگاهي دهنده و نوشته هاي ادبي روشنگران دورة ناصري حاكي از آغاز دوره اي است كه هنوز قدرت سنت گرايان بيش از اصلاح گران است و ارائة هر پيشنهاد اصلاحي به نابودي و عزل پيشنهاد دهندة انديشه گر آن انجاميده است. اگرچه سعي دولتمردان آن دوره حفظ و بقاي همان ساختار بود، اما ازدهه هاي پاياني سلطنت ناصرالدين شاه آثار ادبي در نقش كار سازترين وسيلة آگاهي و بيداري عمل كردند.
پايان دورة ناصري، آغاز دورة جديدي در تاريخ ادبيات سياسي ايران است. با نوشته هاي انتقادي روشنفكران، ادبيات فارسي رنگ ديگري گرفت و در تاريخ سياسي ايران جنبشي پديد آمد. برآيند اين تأثير متقابل، آگاهي و هشياري گروهي بود كه به مداومت اين حركت ياري كردند و سبب دگرگوني ساختار جامعه شدند. قالب هاي پيش ساختة سنتي و فرهنگي از هم پاشيدند تا جايي كه دختر شاه، تاج السلطنه به انتقاد از دربار پدر و برادرش ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه قلم زد. حركت آگاه كننده اي كه از ادبيات آغاز شده بود در عرصة اجتماع گسترش يافت. پايگاه استبداد و اقتدار سياسي حاكمان لرزيد. انديشه گران با افكار نو و طرح آن در نوشته هاي ادبي خواستار آزادي و فروپاشي استبداد بودند و در واقع رهبري انديشه سياسي با آنها بود اگرچه عملاً قدرت را كسان ديگر در دست داشتند.
انديشه نو و مباني تجدد با بافت سنتي جامعه در تضاد بود، اما جامعة سياست زده به دنبال نوگرايي در زمينه هاي غيرمعمول بود و آرمان هاي نوگرايان روشنفكر در جامعة سنتي چالشهايي به دنبال داشت.
نتيجة رويارويي سنت و تجدد و چالش نوجويان ملي گرا و سياست مداران كهنه انديش، جامعه اي نو بود كه آرماني جز آزادي ، استقلالِ وطن، حقوق زن و عدالت نداشت، اما طلسمي كه روشنفكران از نخستين دهة قرن چهارده قمري به انديشة گشودنش تلاش كردند مسئلة زن و حقوق او در جامعة سنتي ايران بود كه خواسته اي جديد بود و غربي مي نمود و طرح آن برخوردها و چالش هاي گوناگوني به همراه داشت. اگرچه انقلاب مشروطيت نتوانست ارزش هاي كهنه را ريشه كن كند و اوضاع جامعه را به طور كلي از نظر فرهنگي دگرگون كند، اما سبب شد تا افكار مترقي در جامعه گسترش يابد و همين انديشه هاي نو سبب شد تا روش تقليدي كه در ادبيات مرسوم بود از بين برود و شاعران مضمون هاي تازه اي را در شعر به كار گيرند، بدين ترتيب نخستين جلوه هاي تجدد با انديشه هاي انقلابي آراسته شد وادبياتي سياست زده به وجود آمد كه از چندنظر تازه بود.
در تحليل نگرش جنسيتي در ادبيات مشروطه تأثير يك سويه اوضاع سياسي بر شعر زنان نشان دهندة آغاز دوره اي است كه زن نيز در پي شناخت و تبيين خود برآمد تا در جامعة مرد محورانة سنتي كسب هويت كند واين بستر مناسب را مردان روشنفكر از طريق ادبيات به خصوص شعر بوجود آوردند و مطبوعات وسيلة اين دگرگوني شد. نشريات دورة مشروطه بي نوشتاري از زنان شاعر منتشر شد زيرا تأثيرپذيري از جوِّ دورة انقلاب به سبب عوامل متعدد در زنان با كندي صورت گرفت و در آغاز باري بسيار اندك داشت.
از آن هنگام كه در نظام كهنة ارزش ها و سنت ها شكافي ايجاد شد و امكان ارائة آرمان هاي مترقي وجديد پديد آمد، جامعه نيز از زن، انديشه و قلم را طلب كرد. بنابراين ضرورت جامعة تحول يافته به رغم مخالف خواني ها، زن را در جريان شناخت هويت خويش قرار داد و زنان كه به علل مختلف با جريان زندة سياسي – اجتماعي – ادبي آشنا نبودند، تلاش كردند تا فاصله ها را به سرعت طي كنند و همگام با ادبيات نو، در جريان شعر زمانه قرار گيرند. اما اين هدف به آساني امكان پذير نبود.
زنان كه در طول تاريخ ادبي ايران جز عشق و عرفان و كلي گويي هاي تقليدي نسروده بودند مي بايست به ناگاه ديده بر حقايق تاريخي و اجتماعي باز كنند و براي نخستين بار از مضمون هاي جديدي چون وطن، آزادي و عدالت و جنسيت خويش مفاهيمي شاعرانه بسازند و با آن بتوانند هويت جديدي از زن و زن شاعر را نشان دهند.
زنان كه به سبب فرهنگ و سنت ايراني به اجبار در خلوت و نهانخانه به سر برده بودند و از محدودة اعتقادات و باورهاي تحميلي فارغ نبودند با دگرگوني اوضاع سياسي در دوران مشروطه گويي از رؤياي بي خبري برخاستند و به واقعيت هاي پيرامون خويش نظر كردند و در تلاش تجربة تازگي هايي بودند كه مشروطه با خود به همراه آورده بود.
به استناد تذكره هاي موجود، در دورة قاجاريه چهل وهشت زن شاعر شعر سرودند و به سبب وابستگي اكثر آنها به دربار و طبقة اشراف و خواص با ديدگاهي انفعالي اشعاري تقليدي و تفنني سرودند و از محدودة موضوعي عشق، منقبت و مرثيه فراتر نرفتند، گوهر قاجار، عفت قاجار، شاه بيگم (ضياءالسلطنه)، جهان قاجار، واليه و بسياري ديگر در صنعت شعر، مضامين پيشينيان را تكرار كردند و نگرشي فراتر از حصارهاي «اندروني‌» نداشتند، اما در تمام طول سلطنت قاجار بر ايران، اشعارِ رشحه اصفهاني و مستوره كردستاني از نظر زبان ادبي، قالب و معني در مقايسه با ديگر زنان شاعر از تشخصي خاص برخوردار بود و خصلت ادبي ممتاز و ديد و نگرش متفاوت، آنها را صدرنشين شاعران زن اين دوره در تاريخ ادبي ايران كرده است.
در دورة سلطنت كوتاه مظفرالدين شاه كه با نوشته هاي انديشه گران، پيدايش جريان تاريخي مشروطه سريع تر شد و در نتيجه ساختار جامعه دگرگون گشت، متقابلاً جامعه پر از تنش نيز خصلتي انقلابي به شعر شاعران داد و اين تأثير را دو سويه كرد. سيداشرف الدين گيلاني، دهخدا ، بهار، و عارف ، اديب الممالك، لاهوتي، عشقي در متن جريان هاي زندة انقلابي – ادبي آن زمان ضمن تأثيرگذاري بر اوضاع سياسي، سياست را در قالب شعر ريختند اما زنان شاعر اين دوره صداي انقلاب مشروطه را از پشت ديوارهاي اندروني شنيدند. شاعران زن بر پيدايش انقلاب سياسي مشروطه تأثيري نداشتند و تأثيرپذيري آنها از محيط سياست زده مدت ها پس از امضاء مشروطه بود اما همين تأثير يك سويه به تدريج قيد و بند سنت را از ذهنيت و ديدگاه محدود و كهنه و سنتي زنان شاعر برداشت و شعر زنان را از نظر معنايي دگرگون كرد. شاعران زن در دورة مشروطه همان زبان ادبي و صورت و قالب كلاسيك را حفظ كردند اما به سبب علل و عوامل دروني و بيروني مؤثر بر زنان تغيير و تحولي در نگرش آنها پديد آمد كه منجر به ثبت انديشه هاي اجتماعي شد و دريچه اي تازه از جهاني متفاوت را رو به سوي اجتماع باز كرد كه ذهنيت زنانه و حس و عاطفه اي تازه را مي نمود. از اين دوره بود كه زن ايراني كوشيد تا با تغيير خويشتن، پيرامون خود را تغيير دهد به علاوه حمايت مردان روشنفكر و جامعة هيجان زده زنان را در موقعيت مناسبتري قرارداد تا در شعرشان روزگار خود را ببينند.
فاطمه سلطان خانم فراهاني (شاهين) خواهر ادب الممالك از توانايي زن گفت و نجات وطن را به دانايي واقتدار آنها پيوند زد.
وطن فتاده به گرداب و جز به كشتي علم محال باشد جز بر شما نجات وطن
چو دختران وطن علم و دانش آموزند شوند از اثر دانش امهات وطن
زنان به جسم وطن جان و مردها جسمند ز روح و جسم بود جنبش وحيات وطن
ز همت سر انگشت نازپرورشان شود گشوده گره ها ز مشكلات وطن
انديشه نگاران ص 110
مهرتاج رخشان نيز با مضمون زن و آزادي شعر را آراست و با مباهات به توانايي و دانايي زن سرود:
نسوان شده واقف به حقوق مدني شان رخشان بكند فتح به لشكرشكني شان
انديشه نگاران ص 111
در وصف آزادي نيز كه مضموني تازه بود چنين سرود:
جهدها و كوشش ها بايدت در اين ميدان تا كني اسيران را آشناي آزادي
جز بقاي آزادي، نيست خواهش يزدان جهد مي كند شيطان در فناي آزادي
انديشه نگاران ص 112
نيمتاج سلماسي متهورترين زن شاعر نيز با اشعاري انتقادي، انقلابي ترين مضامين را فرياد كشيد و اين نخستين فرياد زني شاعر بود كه تازيانه وار بر گُرده دولتمردانِ بي كفايت فرود مي آمد تا آنها را از نابساماني اوضاع آگاه كند.
كجاست گردنكشان كه بوده اندر عجم هنوز تاريخ ما شرف از ايشان برد
كجاست يك شير نر به عزم بندد كمر تمام اين روبهان به سوي زندان برد
انديشه نگاران ص 114
فخر عظمي ارغون نيز با شوري انقلابي، دغدغه وطن و فساد اجتماع را سرود:
حشمت و فر كيان گر بايدت اين خطه را پاك از بيداد ضحاكان دون بايد نمود
هر وكيلي را كه شد با زور و با زر انتخاب از درون مجلس شورا برون بايد نمود
انديشه نگاران ص 120
مدتي پس از آن شمس كسمايي با ذهنيتي جديد و مترقي و نگرشي ديگرگونه در پي دگرگوني زبان و صورت شعر كلاسيك برآمد اما سبك تازه را با جديت دنبال نكرد.
نه ياراي خيزم
نه نيروي شرم
نه تير و نه تيغم بود نيست دندان تيزم
نه پاي گريزم
از اين روي در دست همجنس خود در فشارم
انديشه نگاران ص 128
عالمتاج قائم مقامي كه جوانيش را در دورة مشروطه گذرانده بود با نگرشي جنسيت گرايانه؛ منحصر به فردترين شاعر تاريخ ادبي ايران است. او محصول دورة پرتلاطمي از تاريخ سياسي و اجتماعي ايران است كه براي نخستين بار، زن، به خودباوري رسيد و به جاي مضمون هاي تكراري و تقليدي در شعر، خويشتن زنانه خود را توصيف كرد.
من كيستم آوخ ضعيفه اي كش نام و نشان طعن و تسخري است
دردا كه درين بوم ظلمناك زن را نه پناهي نه داوري است
ديوان ژاله ص 120
به هر ترتيب دستاورد مشروطه در حوزة ادبيات زنان نزديك تر كردن زن به هويت زنانه، خودباوري و دگرگوني نظام انديشگي او بود. اين تأثير نيكو، شعر زن ايراني را از احساس محض و عشقي تقليدي به سوي شعر انديشه و پندار انساني و زنانه سوق داد.

روح انگيز كراچي
عضو هيئت علمي و دانشيار پژوهشكده ادبيات پژوهشگاه علوم انساني
Karachi@yahoo.com

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار