ولایت فقیه و مسأله شورا

یکی از اشکال ها و شبهاتی که درباره ی نفی انتصابی بودن ولایت فقیه مطرح می شود این است که چنان چه نحوه ی گزینش ولی فقیه انتصابی باشد،با اصل شورا ناسازگار است.از جمله این شبهه کنندگان دکتر حایری است که می نویسد:
(خداوند سبحان در سوره ی شورا (آیه ی 38) می فرماید: (وَ اَمرُهُم شُوری بَینَهُم)؛یعنی امور مردمی بایدازطریق مشاورت ورایزنی خودآنها با یکدیگر حلّ و فصل شود نه از طریق وحی رسالت الهی) (1).
در این جا لازم است نخست اشاراتی به مسأله مشورت و اهمّیت آن داشته باشیم تا ببینیم آیا این اصل به واقع منافاتی با نصب ولایت فقیه دارد؟
بی شک،یکی از مسایل مهمّی که اسلام آن را با دقّت مطرح کرده،مسأله مشورت و شرا است.چنان چه در قرآن کریم،هنگام بیان اوصاف مؤمنان می خوانیم:
(وَ الَّذِینَ استَجابُوا لِرَبِّهِم وَ اَقامُوا الصَّلوهَ وَ اَمرَهُم شُوری بَینَهُم) (2) ؛ آنها کسانی هستند که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده (و ایمان آورند) و نماز را برپا داشته و کارهایشان با مشورت در میان آنها صورت می گیرد.
در این آیه ی شریفه،مسأله شورا در ردیف ایمان به خدا و اقامه ی نماز قرار گرفته که بیانگر اهمیت فوق العاده آن است.
در آیه ی دیگر آمده است: (... وَ شاوِرهُم فِی الأمرِ،فَإذَا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللهِ) (3) ؛ و در کارها با آنها (مسلمانان) مشورت کن،ولی هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و ) بر خدا توکّل کن.
از این آیه ی کریمه برداشت های مختلفی شده که گاه جنبه افراط و گاهی تفریط به خود گرفته است.گاه گفته می شود مأمور شدن پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) برای مشورت کردن با مردم فقط به خاطر احترام به شخصیت مسلمین و شرکت دادن آنها در مسایل اجتماعی بوده؛زیرا تصمیم گیرنده ی نهایی شخص پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) بوده است نه شورا.برخی نیز چون دکتر حایری معتقدند بنابر این آیه،امور مردمی فقط باید با رایزنی خود آنها با یکدیگر حل و فصل شود،نه از راه وحی! واقعیت این است که این دو سخن،صرف برداشت است نه حقیقت؛زیرا منظور آیه مورد بحث این نیست که پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) با مردم مشورت کند و بعد نظرات آنها را نادیده گرفته،و راه دیگری را در پیش گیرد! چنین کاری نه با هدف آیه سازگار است (زیرا سبب بی احترامی به افکار عمومی و در نتیجه،رنجش مسلمانان می شود) و نه با تاریخ پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) می سازد؛چرا که در حوادث مهمّی چون جنگ احد و جنگ خندق،پیامبر اکرم (صلي الله عليه وآله وسلم) به نظریه ی مسلمانان احترام می گذاشت و حتّی در آنجا که خطری احساس نمی کرد گاهی نظر مبارک خود را نادیده می گرفت تا اصل مشورت در میان آنها تقویت گردد.
در جنگ احد،پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) موافق خارج شدن لشکر از شهر نبود،ولی چون نظر اکثریّت مسلمین بر این امر قرار گرفت،موافقت فرمود.و نیزدر جنگ خندق،وقتی نظریه ی سلمان فارسی مورد قبول اکثریت قرار گرفته و کندن خندق را بر سایر راه ها ترجیح دادند،پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) نیز پذیرفت.
این نکته راهم نباید از نظر دور داشت که،شورا در مسایلی است که حکم خاصی از سوی خداوند نازل نشده باشد،و اگر می گوییم شورا در امر خلافت پیامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) و جانشینان بر حقّ آن حضرت بی اعتبار است،به خاطر این که در این زمینه دستور خاصی از سوی خداوند و رسولش رسیده بود و جایی برای شورا باقی نمی ماند.و به تعبیر دیگر،مشورت همیشه در موضوعات است نه احکامی که دستور آن در شرع مقدّس صادر شده است (4). لذا روشن می شود که مقصود از (امر) شؤون سیاسی و اداری کشور و امّت است؛زیرا در امور شخصی،مشاوره با عامّه ی مردم مفهومی ندارد،و نیز در امر نبوّت،پیامبر با وحی در ارتباط است و جایی برای مشورت در امور مربوط به پیامبری نیست.
از طرفی،در امور مهم و مسایل حسّاس اجتماعی،با هر کسی نمی توان مشورت کرد،بلکه باید دارای صفات ویژه ای باشد که او را برای این کار صالح کند،به همین دلیل در روایات اسلامی،گروهی به عنوان (افراد شایسته ی مشورت) و گروهی به عنوان (غیر شایسته) معرّفی شده اند.
امام صادق (عليه السلام) فرموده است: (اِنَّ المَشوِرَهِ لا تَکُونُ اِلا بِحُدُودِهَا الأربَعَهِ... فَاَوَّلُها اَن یَکُونَ الَّذی تَشاوِرُهُ عاقلاً،وَ الثّانِی اَن یَکُونَ حُرّاً مُتَدَیِّناً،والثّالِثُ اَن یَکُونَ صَدیقاً مُؤاخِیاً،والرّابِعُ اَن تُطلِعَهُ عَلی سِرِّکَ فَیَکُونَ عِلمُهُ بِهِ کَعِلمِک) (5) ؛
مشورت تنها با چهار شرط سودمند است:
1. مشاور تو عاقل باشد.
2. آزاده و با ایمان باشد.
3. دوستی علاقمند و دلسوز باشد.
4. او را بر سر خود آگاه کنی تا آگاهی او نسبت به موضوع مورد مشورت هم چون آگاهی تو باشد.
در نقطه مقابل این معنی،چنین آمده است که پیامبر اکرم (صلي الله عليه وآله وسلم) به حضرت علی (عليه السلام) فرمود:
(یا عَلِیُّ! لا تُشاوِرْ جَباناً،فَاِنَّهُ یُضَیِّقُ عَلَیکَ المَخرَجَ،وَ لا تُشاوِرِ البَخِیلَ فَاِنَّهُ یُقَصِّرُ بِکَ عَن غَایَتِکَ،وَ لا تُشاوِر حَریصاً فَاِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ شَرَهاً) (6) ؛ ای علی،با آدم ترسو مشورت نکن که از راه خروج (از مشکلات) را بر تو تنگ می کند،و با بخیل مشورت مکن که تو را از (بذل و بخشش صحیح و ) رسیدن به هدف باز می دارد،و با حریص نیز مشورت مکن که حرص و آزار را برای تو زینت می دهد.
البته شرایط دیگری نیز عنوان شده که ما در این جا به همین دو روایت گویا بسنده نمودیم.
با توجه به مطالب که گذشت،پیداست که رهبری جامعه ی اسلامی و ولی فقیه جامع الشّرایط نیز در برخی موارد نیاز به مشاوره دارد و مشورت هم می کند،و در بسیاری موارد به مشورت خود جامه ی عمل می پوشاند.البته روشن است که مراد از مشورت این نیست که در همه ی امور باید با جمیع مردم مشورت نمود؛زیرا این کار در عمل نه ممکن است و نه کارساز.بنابر این بدیهی است که،افرادی خاصی را از مردم که در واقع،عقلای صاحب نظر ، و کارشناس و آگاه به مسایل مختلف هستند،برای مشورت برگزینند،و در چنین صورت هرگز بین ولایت فقیه حتّی به شکل مطلقه ی آن،و مسأله شورا ناسازگاری و تنافی به وجود نمی آید.
خلاصه این که،مشاورانی از متخصصان مختلف- چه غیر رسمی و چه رسمی،مثل مجمع تشخیص مصلحت نظام- دارد تا بعد از استماع نظر مشورتی آنها،با توجّه به آن مشورت ها،تصمیم و سخن نهایی را اعلام کند.

پی نوشت ها:

1. ر.ک: حکمت و حکومت،ص82.
2. سوره ی شورا آیه ی 38.
3. سوره ی آل عمران،آیه ی 159.
4. ر.ک: مکارم شیرازی،پیام قرآن،ج10،ص111-113.
5. محمّدی ری شهری،میزان الحکمه،ج5،ص318.
6. علامه مجلسی،بحارالانوار،ج70،ص34.

منبع:کتاب،ولایت فقیه در عصر غیبت،علیرضا رجالی تهرانی،انتشارات نبوغ،چ دوم،1383،صص 166 تا 169

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار