شرایط لازم برای ولیّ فقیه

«شرایط» لازم برای ولیّ فقیه چیست و آیا «أعلمیّت» در وی شرط است یا خیر؟
أهمّ شرایط ولیّ فقیه، «فقاهت»، «عدالت» و «کفایت» است همان گونه که در اصول پنجم و یک صد و نهم قانون اساسی در مقام بر شمردن شرایط و صفات رهبر، همین سه شرط، بیان شده است و اشتراط هر سه شرط، ضرورت عقلی است چرا که آشنایی کامل به قوانین هر مملکتی لازمه ی حکومت است و تعهد و تقو ا و امانت نیز برای زعیمی که می خواهد در رأس حکومت دینی واقع شود بدون تردید لازم است و لیاقت و کفایت و قدرت بر اداره ی حکومت هم شرطی است که بدون وجود آن هیچ حکومتی انسجام نمی یابد. لذا نظیر آیه ی شریفه ی «انّ الله اصطفیه علیکم و زاده بسطۀ فی العلم و الجسم»(1) و آیۀ شریفۀ «لاینال عهدی الظالمین»(2) که این سه شرط را طرح کرده اند، دارای بیان راشادی هستند و بر همان ضرورت عقلی تأکید دارند.
اما «أعلمیّت» «أعدلیّت» و «أقدریّت» در مورد ولیّ فقیه گرچه خوب است ولی عقلاً شرط نیست زیرا دخالت در امر حکومت ندارد، همان گونه که در امر قضاوت و یا تصّدی امور حسبیّه، اجتهاد و عدالت و قدرت شرط است ولی قطعاً اعلمیّت، اعدلیّت، و اقدریّت شرط نیست.
اما روایاتی که اعلمیّت را شرط دانسته است و بیش از ده روایت است، اولاً از ابعاد سه گانه ی «صدور» «جهت صدور» و «دلالت» قابل بررسی است که توضیح و تشریح آن موکول به محل خود و کتب تفصیلی است. و ثانیاً بهترین آن ها سنداً و دلالۀً، صحیحه ی عیص بن القاسم است که در آن حضرت صادق علیه السلام می فرمایند: «فوالله انّ الرجل لیکون له الغنم فیها الرعی فاذا وجد رجلاً هو أعلم بغنمه من الذی هو فیها یخرجه و یجیئ بذلک الرّجل الذی هو اعلم بغنمه من الّذی کان فیها»(3) لکن:
اولاً این روایت از آن جا که ارشادی است بر بیش از آن چه عقل به آن حکم می کند، دلالت ندارد و تابع ما یُرشد إلیه است یعنی تابع آن چیزی است که عقل آن را تعیین می کند و عقل در مورد حکومت، اعلمیّت در یک جهت خاصّ مثل فقه را شرط نمی بیند بلکه اعلمیّت در مجموع و اعلمیّت در اداره ی حکومت را شرط می داند، به خلاف موضوعی مانند مرجعیّت یا رجوع به پزشک، و لذا برای انجام یک عمل جراحیِ پزشکی باید به سراغ بهترین پزشک یعنی اعلم پزشکان در رشته ی مربوطه رفت ولی برای اداره ی یک بیمارستان، اعلمیّتِ در پزشکی شرط نیست بلکه اعلمیّت در اداره و تدبیر بیمارستان شرط است.
ثانیاً این روایت مربوط به خلافت ائمه علیهم السلام است همان گونه که بسیاری از روایات دیگر نظیر این روایت به این نکته تصریح دارد و اساساً این روایات در فضایی صادر شده است که در آن فضا مدّعیان زیادی برای خلافت و امامت پیدا شده بودند و حتی بعضاً شورش هم می کردند.
ثالثاً اصطلاح «اعلم» در این روایت «صیغه ی مبالغه» نیست بلکه «صفت مشبهّه» است به این معنا که چون روایت، مربوط به خلافت ائمه علیهم السلام است، نمی خواهد بگوید که مثلاً امام صادق علیه السلام از ابوحنیفه اعلم است بلکه می گوید امام صادق علیه السلام عالم و در نتیجه ابوحنیفه جاهل است، پس اساساً بحث اعلمیت به معنای «أَفعل تفضیلی» آن مطرح نیست.
رابعاً این روایت اطلاق ندارد و قدر متیقّن از آن همان خلافت ائمه طاهرین علیهم السلام است.
خامساً به صرف نظر از نکات فوق و بر فرض شمول این روایات نسبت به مسأله ی ولایت فقیه باید گفت: اعلمیّتِ در حکومت غیر از اعلمیّتِ در مرجعیّت است و این روایات، متعرّض اعلمیّتِ در حکومت است نه اعلمیّتِ در فقاهت، و به بیان دیگر، «اصطلاح فقهی اعلم»، مقیاس تفسیر «اعلم» در این روایات نیست و اصولاً ما در استفاده از یک روایت مجاز نیستیم که اصطلاح مُرتکَز در ذهن خود را بر روایت تحمیل کنیم. در این روایات، «اعلم» به معنای کسی است که به دلیل اجتماعِ جمیع شرایط زعامت در وی بهتر بتواند حکومت اسلامی را اداره کند و لذاست که در تزاحم بین کسی که اعلم در فقه است و دیگری که اعلم در فقه نیست ولی بهتر می تواند حکومت را اداره کند، عقلاً و شرعاً فقیه دوم مقدم است نه فقیه اول و اگر حکومت به فقیه اول سپرده شود ظلم بزرگی به حکومت اسلامی و به آحاد مسلمین و به آن فقیه دوم که مؤخّر انداخته شده و بلکه به آن فقیه اول که بدون جهت مقدم شمرده شده است، روا کرده اند و عمل فقهای عظیم الشأن قدس سره نیز بر همین شیوه دلالت دارد که آنان برای پذیرش مرجعیّت عامّه که نوعی زعامت دینی را به همراه داشته به اعلمّیت فقهی اعتنایی نمی کرده اند بلکه به اولویّت در اداره ی حکومت و نظام و جامعه ی مسلمین توجه داشته اند چنان که محدث قمی قدس سره نقل می کند که: «مرحوم آیت الله العظمی سید محمد فشارکی قدس سره هنگامی که بزرگان برای قبول مرجعیّت به ایشان مراجعه نمودند، در جواب آن ها فرمودند: گرچه من اعلم در فقه هستم اما ریاست شرعیّه و مرجعیّت عامّه ی دینیّه به غیر از علم فقه، نیازمند امور دیگری از قبیل وقوف بر مسایل سیاسی و شناختن مواضع و مواقع امور است و لذا من اهلیّت برای چنین منصبی ندارم».(4) این اهتمام بی نظیر برای این جهت است که آن بزرگوار می دانسته که مرجعیّت عامّه، مستلزم اداره ی جامعه ی اسلامی است و می دانسته که اگر ولیّ و حاکم بر اساس عدم تدبیر، و آشنا نبودن به مقتضیات زمان و مکان و یا به واسطه ی سادگی در فکر و اندیشه، به گونه ای موضع گیری یا عمل کند که نظام دچار انفعال شود یا مثلاً جامعه ی اسلامی و منابع آن را به رایگان به دشمنان تحویل دهد، هر چند این شخص اعلم در فقه هم باشد، چه خسارت عظیمی گریبان گیر نظام و جامعه ی اسلامی خواهد شد.
سادساً آن چه در مورد این روایات مسلّم است، حداقل، وجود احتمالات موجّه و قابل اعتنایی است که ما را از استناد به این روایات به صورت قطعی برای اثبات شرط اعلّمیت در رهبری، باز می دارد چرا که «اذا جاءَ الاحتمال بَطل الاستدلال».
خلاصه ی سخن آن که این روایات کشف جدیدی نیست بلکه اصحاب – رضوان الله علیهم – از این دسته احادیث به خوبی مطّلع و آگاه بوده اند لکن با توجه به اشکالاتی که گذشت، بالاتفاق به شرط اعلمیّت در ولایت، اعتنایی نکرده اند و بنابراین آن چه گفته شده که «از این اخبار و روایات به نحو اجمال استفاده می شود که ولایت امر مسلمین نیز از شؤن اعلم زمان خود می باشد و اجمالاً اعلم و افقه متعیّن است» ادعایی بدون دلیل و استفاده ای کاملاً بلاوجه است.
علاوه بر این که جمع این ادّعا و ادّعای دیگر یعنی انتخابی بودن ولایت فقیه، کاملاً متناقض است چرا که:
اولاً اگر اعلمیّت در منصب رهبری و ولایت شرط باشد، قاعده ی آن اعلم، یک نفر از فقیهان واجد شرایط خواهد بود و دیگر جایی برای این ادّعا نمی ماند که بگوئیم «اساس و زیر بنای حکومت فعلی فقیه، آرای مردم و انتخاب آنان می باشد و ولایت او از ناحیه ی مردم تثبیت می شود».
ثانیاً بر طبق مبنای انتخاب، اگر مردم یا خبرگان کسی را انتخاب کردند که اعلم نبود، آن گاه چه باید کرد و در تزاحم بین اعلم و انتخاب مردم یا خبرگان کدام یک مقدّم خواهد بود؟
باید در مقام بیان و ابراز یک نظریه ی علمی، همه ی جوانب آن را سنجید، در غیر این صورت، مثل بحث حاضر، در تناقض گویی واقع خواهیم شد.

پی نوشت ها:

1. سوره ی بقره، آیه ی 247.
2. سوره ی بقره، آیه ی 124.
3 . وسایل الشیعه، جلد 11، ص 35.
4. فوائد الرّضویه، جلد دوم، ص 484.

منبع: کتاب،ولایت فقیه و حکومت دینی،حضرت آیت الله العظمی مظاهری،صص 45 تا 51

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار