ولايت و ولايتمدارى از ديدگاه شهيد مطهرى- قسمت اول

ولايت و ولايتمدارى از ديدگاه شهيد مطهرى

قسمت اول

چكيده

از مـهـم تـريـن اصـول اسـلام ، ((ولايـت )) است . ولايت به معناى پذيرفتن رهبرى پيشواى الهـى و نيز اعتقاد به اين كه امامان معصوم پس از پيامبر اسلام (ص ) از سوى خداوند بر مـردم ولايـت دارنـد. نـظـام سـيـاسـى اسلام و شيوه حكومتى دين بر پايه ولايت است و ملاك مـسـلمـانـى پـس از اطـاعـت از رسـول خـدا(ص ) ولايت پذيرى است . بشر براى پيمودن راه سـعـادت چـاره اى جـز تـبـعـيـت و پـيـروى از فرامين راهنمايان الهى ندارد بدين جهت هرگاه مـسلمانان حول محور ولايت جمع شده و تابع بى و چون و چراى ولايت بوده اند پيروزى و سـعادت دنيا و آخرت را كسب نموده اند. هدف اصلى اين مقاله بررسى ابعاد، ويژگى ها و شخصيت هاى الگو در بحث ولايت مدارى از ديدگاه شهيد مطهرى است .
كليد واژه ها: ولايت ، زعامت ، حكومت ، امامت .

مقدمه

بـشـر بـراى پيمودن راه سعادت و گام نهادن در طريق عبوديت و پيشرفت معنوى و رسيدن بـه كـمـالات انـسـانى كه مهم ترين هدف خلقت انسان از ديدگاه اسلام است ، همواره محتاج راهنمايان و پيشوايانى بوده تا او را در اين راه دست گيرند و راه نمايند تا راه را از چاه بـاز شـنـاسـد، و هم به شيوه درست و هم در كم ترين زمان به هدف نزديك شود؛ چه عمر آدمـى ظـرفـيـت تـجـربـه هـمـه شـيـوه هـا را نـدارد. بـر ايـن اسـاس خـداونـد متعال از باب رحمت گسترده خويش بر بندگان و لطف بى كرانش بر آنان ، از آغاز خلقت بـشـر، پـيـامـبـران و راهـنـمـايـانـى هـمراه با تعاليم و آموزه هاى حيات بخش را به سوى بـنـدگـان فـرو فـرستاد كه آخرين ، تكميل كننده راه پيامبران پيشين ، پيامبر بزرگوار اسـلام حـضـرت مـحـمـد مـصـطـفـى (ص ) مـى بـاشـد. در طـول تـاريـخ هر گاه مسلمانان حول محور ولايت جمع شده و تابع بى چون و چراى والايت بـوده انـد، پيروزى بزرگ آفريده و سعادت دنيا و آخرت خود را تضمين نموده اند و بر دشـمـن خود غالب شده اند. اين مقاله بر آن است كه موضوع ولايت و ولايت مدارى را از منظر استاد شهيد مطهرى بازشناسى و در يك مدل منسجم بررسى و ارائه نمايند.

بررسى مفاهيم
1. ولايت

((ولايـت )) را در تـلفظ به فتح و كسر ((واو)) هر دو مى توان خواند و از نظر معنا علاوه بـر ايـن كه به مفهومى مصدرى اشاره دارد، به معنى امارت و فرمانروايى و تدبير امور نـيـز هست . علاوه بر اين دو معنا، معانى ديگرى كه در فرهنگ هاى لغت براى ((ولايت )) به چـشم مى خورد عبارتند از: محبّت ، نصرت ، سلطان . استاد مطهرى ولايت را اين گونه معنا و تعريف مى كند: ولايت به معنى حجّت زمان كه هيچ زمانى خالى از حجّت نيست . ... ولايت ، يعنى تسلط و سرپرستى .

2. ولاء

مـعـنـى كـلمـه ((ولاء)) كـه ((ولايـت )) و ((تـولّى )) از آن مـشـتـق شـده اسـت اتصال و نزديكى است . وقتى كه دو چيز يا دو شخص به يكديگر آن چنان نزديك باشند كـه در ميان آنها فاصله اى وجود نداشته باشد، اين را توالى مى نامند. مسلمين بايد نسبت به يكديگر ولايت داشته باشند يا ولاء يكديگر را داشته باشند، مقصود اين است كه روح ايشان به يكديگر نزديك باشد و روابط اجتماعى شان با يكديگر روابط نزديك باشد.

اقسام ولاء

استاد شهيد مطهرى تقسيمات ولاء را بدين ترتيب بيان مى دارد:
از نـظـر اسـلام دو نـوع ولاء وجـود دارد: مـنـفى و مثبت . يعنى از طرفى مسلمانان ، ماءموريت دارنـد كـه نـوعـى ولاء را نـپـذيـرند و تبرك كنند و از طرف ديگر دعوت شده اند كه ولاء ديـگـرى را دارا باشند و بدان اهتمام ورزند. ولاء اثباتى اسلامى نيز به نوبه خود بر دو قـسم است : ولاء عام و ولاء خاص . ولاء خاص نيز اقسامى دارد كه درباره هر يك از اينها به اجمال بحث مى كنيم .

انواع ولايت

مـسـئله ولايت و سرپرستى با تاريخ بشر گره خورده است و به جغرافيا و فرهنگ ويژه اى وابـسـته نيست و سيره عقلا بر آن استقرار و استمرار يافته است . اگر زندگى جمعى بـشـر را فـطـرى بـدانيم ، ولايت جزء لاينفك زندگى جمعى است . از آنجا كه اراده خداوند بـر ايـن تـعـلق گـرفـته كه جهان را با واسطه اداره كند، چنان كه قرآن به اين واسطه اشاره كرده و مى فرمايد: ((قسم به تدبير كنندگان امر)).
در نـتـيجه امام (ع ) يكى از بزرگترين واسطه هاى فيض الهى در عالم تكوين و تشريع اسـت . بنابراين ، امام مركز و محور جهان هستى ، مبيّن ، مفسّر و زبان گوياى پيامبر(ص ) در مـورد شـريعت است و بر عالم تكوين و تشريع ولايت دارد. استاد مطهرى انواع و مراتب ولايت مدارى را بدين شرح بيان مى دارد:

1. ولايت تكوينى

ولايـت تـكـويـنى ، يعنى فرمانروايى امام بر جهان هستى و اينكه تمام نظام آفرينش به اذن خـداونـد، تـحـت حـاكـمـيت و تصرف امام است . اگر آدمى از معرفت راستين و يقينى بهره برد، ولايت حقيقى پيدا مى كند، بدين معنا كه مى تواند در جهان تصرف كند و با نيروى روحـى و مـعـنـوى ، كـرامـات و افـعـال خـارق العـاده از خـويـش بـروز دهد. استاد مطهرى مى فرمايد:
مـقـصـود از ولايـت تكوينى اين است كه انسان در اثر پيمودن صراط عبوديت به مقام قرب الهـى نـائل مـى گـردد و اثـر وصـول بـه مـقـام قـرب ـ البـتـه در مـراحل عالى آن ـ اين است كه معنويت انسانى كه خود حقيقت و واقعيتى است در وى متمركز مى شـود و بـا داشـتـن آن مـعـنـويـت ، قـافـله سـالار مـعـنـويات ، مسلط بر ضمائر و شاهد بر اعمال و حجّت زمان مى شود.
در جايى ديگر مى فرمايد:
هـمان سان كه امامان (ع ) بر عالم كائنات سلطه و اشراف دارند، بر آدميان نيز نظارت و چـيـرگـى دارنـد. از ايـن رو اسـت كـه مـؤ مـنـان بـدان تـوسـل مـى جـويند و با برقرار ساختن ارتباط معنوى با آن بزرگان هدايت و سعادت مى طـلبند. مقام ولايتى باطنى امامان ـ كه همان منصب خلافت كبرى است و واسطه ميان خداوند و آفريدگان است ولايت تكوينى خوانده مى شود.

ولايت معنوى

يـكـى از شئون امامت در اعتقاد شيعى ، به ولايت معنوى و باطنى امامان باز مى گردد. اعتقاد بـه امـامـت ، يـعـنـى اعـتـقـاد بـه وجـود انـسـان كـامـلى كـه حـامـل مـعـنـويـت كلى انسانيت و قطب و محور عالم امكان است . بر اين اساس ، هيچ زمانى ممكن نيست كه زمين از حجت حق و وجود انسان كامل خالى باشد.
ولايـت مـعنوى و يا ولايت طريقت ، يعنى اين جهت كه آنها به واسطه پيمودن صراط قرب و رسـيـدن بـه جـايـى كـه وجـودشـان يـك وجـود حـقـانـى اسـت و بـاطـن شـريـعـت را بـه حـد كـمـال دارا مـى بـاشند و معنويت انسانى كه خود حقيقتى است ، در آنها متمركز و آنها با اين جـهـت قـافـله سـالار مـعـنـويـات و مـربـى مـعـنـوى بـشـر و مـسـلط بـر ضمائر و شاهد بر اعـمـال بـشـر و حـجـت بـر زمـان و قـطـب دوران مـى بـاشـنـد و زمـيـن هـيـچ گـاه از ولىّ كـه حامل چنين معنويتى باشد خالى نيست .

مراحل و مراتب ولايت تكوينى

از نـظـر اسـتـاد مـطـهـرى ، كمال و قدرتى كه بر اثر عبوديت ، اخلاص و پرستش واقعى (ولايـت تـكـويـنـى ) نـصـيـب بـشـر مـى گـردد، داراى منازل و مراحل زير است :
اولين مرحله اين است كه الهام بخش و تسلط بخش انسان بر نفس خويشتن است . به عبارت ديـگـر كـمترين نشانه قبولى عمل انسان در نزد پروردگار اين است كه اولاً بينشى نافذ پيدا مى كند، روشن و بيناى خود مى گردد. قرآن كريم مى فرمايد:
اگر تقواى الهى را داشته باشيد، خداوند مايه تميزى براى شما قرار مى دهد.
و ثـانـيـاً آدمـى بـر نـفـس و قـواى نـفـسـانى خويش غالب و قاهر مى گردد، اراده انسان در بـرابر خواهش هاى نفسانى و حيوانى نيرومند مى گردد، آدمى حاكم وجود خويش مى شود و مـديـريـت لايـقى نسبت به دايره وجود خويش كسب مى كند. در اين مرحله اولين اثر عبوديت ، ربوبيت و ولايت بر نفس امّاره است .
مـرحـله دوم ، تـسـلط و ولايت بر انديشه هاى پراكنده يعنى تسلّط بر نيروى متخيّله است . ايـن قـوه در اخـتـيـار مـا نـيـسـت ، بلكه ما در اختيار اين قوه عجيب هستيم . يكى از وظايف بشر تـسـلط بـر هـوس ‍ بازى خيال است ، وگرنه اين قوه شيطان صفت مجالى براى تعالى و پـيـمـودن صـراط قـرب نـمـى دهـد و تـمـام نـيـروهـا و اسـتـعـدادهـا را در وجـود انـسـان بـاطل و ضايع مى گرداند. سالكان راه عبوديت ، در دومين مرحله ، اين نتيجه را مى گيرند كـه بـر قـوه مـتـخـيـله خـويـش ولايت و ربوبيت پيدا مى كنند، آن را برده و مطيع خويش مى سازد. اثر اين مطيع ساختن اين است كه روح و ضمير به سائقه فطرى خدا خواهى هر وقت ميل بالا كند، اين قوه با بازيگريهاى خود مانع و مزاحم نمى گردد.
مرحله سوم اين است كه روح در مراحل قوت و قدرت و ربوبيت و ولايت خود به مرحله اى مى رسـد كـه در بـسـيـارى از چيزها از بدن بى نياز مى گردد، در حالى كه بدن صددرصد نـيـازمـنـد روح اسـت . روح و بـدن نـيـازمـند به يكديگرند. حيات بدن به روح است . روح صـورت و حـافـظ بـدن است . سلب علاقه تدبيرى روح به بدن مستلزم خرابى و فساد بـدن اسـت . و از طرف ديگر روح در فعاليت هاى خود نيازمند به استخدام بدن است بدون به كار بردن اعضا و جوارح و ابزارهاى بدنى قادر به كارى نيست .
مـرحـله چـهـارم ايـن اسـت كـه خـود بـدن از هـر لحـاظ تـحت فرمان و اراده شخص در مى آيد، بـطـورى كـه در حـوزه بدن خود شخص اعمال خارق العاده سر مى زند. امام صادق (ع ) مى فرمايد:
آنـچـه كـه هـمّت و اراده نفس در آن نيرومند گردد و جدّاً مورد توجه نفس واقع شود، بدن از انجام آن ناتوانى نشان نمى دهد.
مـرحـله پـنـجم كه بالاترين مراحل است ، اين است كه حتى طبيعت خارجى نيز تحت نفوذ اراده انـسـان قـرار مى گيرد و مطيع انسان مى شود. معجزات و كرامات انبياء و اولياء حق از اين مـقوله است . حقيقت اين است كه روح مذهب تشيّع كه آن را از ساير مذاهب اسلامى ممتاز مى كند و بـيـنش اسلامى خاص به پيروان خود مى دهد، ديد خاص اين مذهب درباره ((انسان )) است . از طـرفـى اسـتعدادهاى انسان را بسى شگرف مى داند و جهان را هيچ گاه از وجود ((انسان كـامـل )) كـه هـمـه اسـتـعدادهاى انسانى در او به فعليت رسيده باشد خالى نمى داند و از طـرف ديـگـر طـبـق بـيـنـش ‍ ايـن مـذهـب عـبـوديـت يـگـانـه وسـيـله وصـول بـه مـقـامـات انـسـانـى اسـت و طـى طـريـق عـبـوديـت بـه صـورت كـامـل و تـمـام جـز بـا عـنـايـت مـعـنـوى و قـافـله سـالارى انـسـان كامل كه ولىّ و حجّت خداست ميسر نيست .

2. ولايت تشريعى

ولايـت تـشـريـعـى امـام ، بـه مـعـنـاى فـرمـانـروايـى او بـر جامعه و حق تصرف در جان و مـال مـردم لزوم اطـاعـت او مـى بـاشـد. امـامـان از ويـژگـى عـصـمـت بـرخـوردارنـد و جـهـل بـه سـاحـت وجـود آنـان راه نـدارد و بـاطـن آنـان ، مـنـزلگاه الهام هاى غيبى است . اين ويژگى ها، ولايتى با خود مى آورد كه آن را ولايت تشريعى مى گويند. استاد مطهرى مى فرمايد:
امـامـان (ع ) از طـريـق رمـزى و غـيـبـى كه همانند وحى بر ما پوشيده است علوم را از پيامبر اسلام (ص ) برگرفته اند و براى مردم باز مى گويند.

مراتب ولايت تشريعى

ولايت تشريعى خود مراتب و مراحلى به شرح زير دارد

1. ولايت الله

اسـلام بـا بـرابـر دانـستن همه انسان ها، سلطه حكّام خودسر را كه خودشان را حاكم مطلق توده مردم مى دانستند مردود شمرده و حق ولايت و حاكميت را تنها از آن خدايى دانست كه حيات و هستى انسان از او است :
فَاللّ هُ هُوَ الْوَلىِّ
و اوسـت كـه از علم ، حكمت ، قدرت و رحمت مطلق برخوردار است و مى تواند قانون گذار و حـاكـم واقـعـى بـاشـد، و لذا تـنها قبول ولايت و اطاعت او عقلاً و شرعاً لازم است . از اين رو اسـلام كـسـانـى را كـه غـيـر خـدا را بـه منزله رب ، ولىّ و سرپرست مى گيرند، گمراه خواند:
و بعضى از ما بعضى ديگر را به جاى خدا به خدايى نگيرند.
حضرت على (ع ) در نامه اى به فرزندش مى نويسد:
بنده غير خودت مباش كه خداوند تو را آزاد آفريده است .
بـنـابـرايـن هـيـچ انـسـانـى بـر انـسـان ديـگـر ولايـت نـدارد، مـگـر آن كـس كـه خـدا يـا رسول خدا(ص ) يا يكى از اوصياى رسول خدا(ص ) برايش ولايت قرار داده باشد.

2. ولايت پيامبر اكرم (ص )

سـاحـت ربـوبـى ، منزّه از ماده و محدوديّت است ، لذا ولايت تشريعى خداوند و ارتباطش با انـسـان مـادى و حـاكـمـيـت و ولايـتـش از طـريـق پـيـامـبـر اكـرم (ص ) اعـمـال مـى شـود، همان پيامبرى كه دريافت كننده وحى و داراى عصمت و علم خدادادى و داراى بـالاترين مقدار شناخت به محتواى وحى و والاترين انگيزه براى تحقق آن است ، از اين رو اسـت كـه در قـرآن كـريـم ولايـت و اطـاعـت پيامبر خاتم (ص ) قرين ولايت و اطاعت خدا قرار گرفته است :
ولى شما تنها خدا و پيامبر او است و كسانى كه ايمان آورده اند، همان كسانى كه نماز بر پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند.
قرآن در جاى ديگر مى فرمايد:
هر كس از پيامبر(ص ) فرمان برد در حقيقت خدا را فرمان برده است .
استاد مطهرى مى فرمايد:
((اجتماع نيازمند به رهبر است . آن كس كه بايد زمام امور اجتماع را به دست گيرد و شئون اجتماعى مردم را اداره كند و مسلّط بر مقدّرات مردم است ، ولى امر مسلمين است ... پيامبر(ص ) گذشته از اين كه مبيّن و مبلّغ احكام بود و گذشته از اين كه قاضى مسلمين بود، سائس و مدير اجتماع مسلمين بود، ولى امر مسلمين و اختياردار اجتماع مسلمين بود.))
بـنـابراين ولايت و رهبرى پيامبر(ص ) بر خاسته از اراده خداى سبحان بود و كسانى كه بـه رسـالت پـيـامـبـر(ص ) ايـمـان آورده بودند، زعامت سياسى حضرت (ص ) را نيز به عنوان يك امر الهى پذيرفته بودند.

3. ولايت ائمه اطهار(ع )

از آنـچـه دربـاره حـق حـاكميت از منظر اسلام گفته شد، اين مطلب روشن مى شود كه رهبرى جـهـان اسـلام پـس از پـيامبر(ص ) نيز مى بايست مشروعيت تصرّفات خود را از جانب خداى سـبـحـان دريـافـت كـنـد. از ايـن رو پـيامبر(ص ) ولايت ائمه (ع ) را به عنوان دستور خداى مـتـعـال ابـلاغ كـردنـد و ايـن مـسـئله اى اسـت كه در جاى خود مورد بحث قرار گرفته است . حضرت على (ع ) پس از پيامبر اسلام (ص ) شايسته ترين فرد براى اداره جامعه اسلامى بـود. او از نـظـر فـضيلت و تقوا و ساير صفات عالى انسانى شخصيتى ممتاز بود. به هـمـيـن دليـل حـضـرت رسـول خـدا(ص ) از طـرف خـداى متعال جانشين خود معرفى كرد.

4. ولايت فقيه

در تفسير ولايت و زعامت فقيه دو ديدگاه مختلف وجود دارد:
ديـدگـاه اول ، مـدعـى اسـت كـه فـقـيـه خـود بـر مـسـنـد حـكـومـت تـكـيـه كـرده و به اداره و حل فصل امور از طريق نمايندگان خود مى پردازد. ديدگاه دوم ، ولايت و زعامت فقيه را به مـعـنـاى اشراف بر امور و نظارت بر حاكم ، به عنوان رهبر و مرجع دينى تفسير مى كند. استاد مطهرى معتقد به ديدگاه دوم است و مى فرمايد:
ولايـت فـقيه به اين معنا نيست كه فقيه خود در راءس دولت قرار بگيرد و عملاً حكومت كند. نـقـش ‍ فـقـيـه در يـك كـشـور اسـلامى ، يعنى كشورى كه در آن مردم اسلام را به عنوان يك ايـدئولوژى پـذيـرفته و به آن ملتزم و متعهد هستند، نقش يك ايدئولوگ است نه نقش يك حاكم . وظيفه ايدئولوگ اين است كه به اجراى درست و صحيح ايدئولوژى نظارت داشته باشد.
در حـكـومـت ديـنـى و در راءس آن حـكـومـت اسلامى ، حاكم بايد علاوه بر دارا بودن شرايط عمومى حاكم ، واجد شرايط خاص دينى هم باشد:
((پـنـج شـرط ديـگـر براى حاكم كه از جايگاه ويژه اى برخوردار است عبارت است از: 1. عـدالت 2. اسـلام شـنـاسـى 3. آگـاهـى بـه زمـان 4. اعتراف به حقوق مردم 5 . پرهيز از استبداد و ميل به اطاعت كوركورانه .))

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار