منبر، اولين رسانه تاريخ اسلام

عالمي را يك سخن ويران كند
روبهان مرده را شيران كنـد
بسياري از لغت‌دانان عرب، واژه منبر را از ريشه عربي نَبَرَ به معناي عالي و بلند دانسته‌اند. ابن منظور مي‌گويد: «محل ايراد خطبه توسط خطيب را به دليل بلندي آن، منبر مي‌گويند.» منبر جايگاهي است كه خطبه يا خطابه از آن ايراد مي‌شود. خطابه نيز عبارت از سخني است كه در برابر جمع براي اقناع و برانگيختن آنان ايراد مي‌شود. برخي در پي آن بودند تا پيشينه استفاده از منبر را در فرهنگ‌هاي پيش از اسلام جستجو كنند. پيامبر اسلام پيش از ساخت مسجد بر مكان‌هاي بلند مي‌ايستاد و مردم را مخاطب قرار مي‌داد. رفته رفته با ساخت مسجد، منبر به عنوان ابزاري ساده براي برقراري اين ارتباط و ابلاغ پيام جديد، در كنار محراب مساجد بنا شد.
اهميت منبر در دوره اسلامي با جايگاه مسجد در فرهنگ اسلامي پيوند دارد. مسجد كه در مقايسه با كليسا سادگي بيشتري دارد، در عين حال نقش اجتماعي آن پررنگ‌تر به نظر مي‌رسد. نماز جماعت هر روز مومنان را گردهم ‌مي‌آورد. وعظ و اندرز دل‌ها را زنده نگه مي‌داشت. در مسجد امور جاري و مهم اطلاع‌رساني مي‌شد. تصميمات شورايي اتخاذ مي‌شد. مباحثات فكري و عقيدتي درمي‌گرفت. نقطه آغاز تشكيل گردهمايي‌هاي نظامي و جنگي بود. بعلاوه در نمازهاي جمعه و عيدين نيز خطبه ايراد مي‌شد.
اهميت منبر: منبر در دوره اسلامي دو كاركرد اساسي اطلاع‌رساني و آموزش عمومي را به عهده داشت كه به عنوان رسانه‌اي با نفوذ، نقش بارزي ايفا مي‌كرد. اين رسانه به سبب اين‌كه فرستنده پيام داراي وجاهت ديني است، داراي اعتبار است. كار واعظ از آنجا كه متضمن يادآوري مسؤوليت‌ها و توجه دادن به عوامل سعادت و شقاوت دنيوي و اخروي بود، با حكايت و داستان‌هاي آموزنده اخلاقي همراه مي‌شد و از همين رو بود كه وعظ را علم تذكير و قصص مي‌خواندند و واعظ را به اين جهت مذكِّر يا قصه‌گو نيز مي‌گفتند. ابن جوزي كتابي دارد باعنوان: « القُصّاص و المُذَكرين» كه در آن به پيشينه وعظ در دوره اسلامي اشاره كرده، رهنمودها و توصيه‌هايي در اين موضوع بيان مي‌كند. برخي محققان وعظ و خطبه را تفكيك كرده‌اند؛ با اين توضيح كه وعظ بيشتر ناظر به پند و اندرز و آموزش احكام و مسائل اخلاقي است و خطبه بيشتر ناظر به مسائل سياسي امت اسلامي بوده است. براين اساس به نظر مي‌رسد در دهه‌هاي آغازين اسلام، وعظ و خطبه هر دو به يك اندازه اهميت داشت. اما بتدريج با ريشه‌دار شدن اختلافات فكري و سياسي، نقش سياسي منابر اهميت بيشتري يافت؛ يا اين‌كه مذهب رسمي در تعيين رويكرد محتواي منابر تاثير داشت. دقيق‌تر اين‌كه براساس تكليفي كه اسلام براي تبليغ دين قائل است، همواره مبلغان و واعظاني بوده‌اند كه پيگير رشد اخلاقي و عملي مردم بوده‌اند، اما منبر بخاطر تاثيري كه داشت فقط به اين محدود نمي‌شد و پيام‌هايي فراتر از آموزه‌هاي ديني را نيز مخابره ‌مي‌كرد.
مثلا منبر در دوره عباسيان براي توجيه استقرار حكومت آنان و مشروعيت‌بخشي به حكومتشان نيز به كار گرفته شد. منابر رسمي در دوره عباسي با ذكر بدي‌ها و مظالم بني‌اميه، اصرار بر معرفي عباسيان به عنوان خاندان پيامبر، ايراد خطبه به نام خلفاي عباسي، مخدوش كردن چهره علويان، تبليغ بر ضد مخالفان، گرايش به مذهب اهل حديث، تلاش براي يكسان‌سازي فكري جامعه و ترويج باورهاي مورد نظر به عنوان رسانه‌اي اثرگذار مطرح بود.
ابن‌جوزي (د: 597 هـ . ق) يكي از منبريان معروف در اواخر دوره عباسي بود. خطوط اصلى‌ محتواي‌ خطبه‌هاي‌ وي‌ احياي قدرت‌ خلافت‌، دفاع‌ شديد از سنت‌، مخالفت‌ با اهل‌ بدعت‌، ستايش‌ از امام‌ احمدبن‌حنبل و پيروان‌ او و سرزنش‌ مخالفان‌ آنان‌ بود. در مجالس‌ وعظ وي، خلفا، وزرا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ شركت‌ مى‌كردند. وي‌ بارها در المنتظم‌ به‌ مجالس‌ خود و استقبال‌ مردم‌ از آنها اشاره‌ مى‌كند.
نقش منبر به عنوان مجراي ارتباطي حاكمان با مردم در گذشته اهميت زيادي داشت و منحصر به سلسله خاصي نبود. مثلا وقتي قراخانيان با پيشروي خود، بخارا پايتخت سامانيان را تهديد كردند «واعظان بر فراز منابر مسجدها شدند و به نام سامانيان از مردم خواستند به آنها بپيوندند.»چنان‌كه پيش از اين نيز اشاره شد وعظ و اندرز مومنان، به عنوان تكليفي ديني همواره مورد توجه شماري از وعاظ بوده است. محققان اين طيف از منبريان را ذيل «وعاظ مردمي» دسته‌بندي كرده‌اند. در ايران دوره مشروطه چنين واعظاني نقش مهمي در مقابله با استبداد حاكم و پيشبرد مقاصد مشروطه‌خواهي ابراز كردند. نقش سيدعبدالله بهبهاني و سيدمحمد طباطبايي در اين راستا قابل ذكر است.در دوره جديد استعمار سرزمين‌هاي اسلامي و افزايش تاثيرات سياسي و فرهنگي غرب همراه با تكنولوژي برترش، رهبران فكري و مذهبي را وارد رويكرد جديدي در بحث و وعظ كرد. چنين فضايي انگيزه‌هاي بيشتري براي مطرح كردن آموزه‌هاي ديني و تفسير مجدد از تعليمات سنتي فراهم كرد. منبر در جنبش‌هاي ضداستعماري به‌صورت وسيع به كار گرفته شد. به عنوان مثال فرانسويان در سال 1933م طي بخشنامه‌اي از ورود رهبران نوانديش مذهبي به مساجد ممانعت كردند؛ زيرا آنها توده خاموش را برمي‌انگيختند.
رسانه منبر يكي از مهمترين ابزارهاي انقلابيون براي پيگيري اهداف انقلاب اسلامي بود. همزمان با شكل‌گيري انقلاب در دهه 40 علما و دانشوران اسلامي براي مقابله با دستگاه تبليغاتي پهلوي از اين رسانه به نحو شايسته استقاده مي‌كردند. در مقام مقايسه هيچ يك از رسانه‌هاي تحت اختيار رژيم شاهنشاهي قدرت برابري با تاثيرگذاري منبر را نداشت. مردمي كه پاي منابر علماي ديني مي‌نشستند ضمن دريافت احكام ديني و بهره‌گيري از دستورات اخلاقي ائمه دين با آخرين اخبار روز آشنايي پيدا مي‌كردند.
اساسا در تجمعاتي كه در مساجد برگزار مي‌شد قبل و بعد از سخنراني وعاظ و مبلغان، انقلابيون ضمن برگزاري جلساتي محدود كم تعداد در جريان آخرين اخبار قرار مي‌گرفتند و براي ادامه تحريكات سياسي خود هماهنگي‌هاي لازم را كسب مي‌كردند. روحانيون با سخنراني‎هاي خود علاوه ‌بر اين ‎كه به سخنراني‎هاي مذهبي و تقويت باورهاي مردم مي‎پرداختند، پرده از جنايات رژيم شاه برمي‎داشتند و مردم را از اوضاع خفقان‎بار جامعه آگاه مي‎كردند و آن‎ها را به‎ مبارزه و تظاهرات عليه رژيم دعوت مي‎كردند كه واقعا هم مؤثر بود.روحانيون مساجد را به صورت پايگاه نيروهاي انقلابي درآوردند و به عنوان حلقه‎اي واسط ميان رهبري انقلاب و توده‎ها قرار گرفتند. عمده تلاش آنان در اين عرصه شرح و تبيين اهداف انقلاب از نظر امام خميني بود. آنان، تلاش كردند مردم را رهبري و سازماندهي كنند تا در مواقع ضروري بدون واهمه عليه رژيم به خيابان‎ها بريزند و حضور رهبر انقلاب در ايران را خواستار شوند. در واقع منبر به‎عنوان يک رسانه عمومي نقش شگفتي‎ساز و حماسي را در انقلاب اسلامي ايفا كرد. زيرا سخنرانان روحاني با استفاده از آن به‎عنوان تريبوني در جهت رساندن صداي انقلاب به گوش ملت ايران استفاده كردند. از منظر ارتباطي، انتخاب تكنيك سخنراني و خطابه از سوي انقلابيون، حاوي پيام روشن و آگاهانه‎اي است. زيرا سخنراني‎ها و خطابه‎ها با برقراري ارتباط نزديك و بدون خدشه، ميان سخنران و مخاطبان مي‎تواند به‎عنصر تعيين‎كننده عمل کند.
پيام‌رساني از طريق منبر در دو مقطع از تاريخ انقلاب اهميت فراوان پيدا کرد. مقطع اول نهضت، هنوز امام خميني از ايران تبعيد نشده بود و مقطع دوم از تبعيد امام تا پيروزي انقلاب اسلامي را شامل مي‌شد. طيفي از وعاظ در طي اين دو مقطع از سال 1341 تا بهمن 1357 در صدد برآمدند با استفاده از رسانه منبر، مشروعيت نظام حاكم را به‎چالش بكشانند و توانستند افكار عمومي جامعه را به‎سوي نهضت جلب كنند.
آيت‌الله طالقاني و حجت‌الاسلام فلسفي به‎عنوان دو تن از پيشگامان نوگراي پيام‌رساني از منبر نقش به‎سزايي در آگاهي مردم داشتند. اين دو شخصيت در مقطع قبل از تبعيد امام با رويكردي نو از منبر براي پيام‌رساني بهره مي‎بردند و حتي علاوه‌بر آن در راديو نيز برنامه‎هاي تربيتي ـ اخلاقي ارائه مي‌كردند. موج دوم پيام‌رساني نهضت، از تبعيد امام تا پيروزي انقلاب بود. مبارزه و پيام‌رساني در زمان تبعيد رهبري نهضت از طريق مبارزات علني و مخفيانه تداوم يافت. تلاش‌هاي آيت‌الله سعيدي به‎عنوان پيشگام پيام‌رساني آموزه‎هاي نهضت و حجت‌الاسلام هاشمي‌نژاد به‎عنوان پيام‌رسان نهضت جزو ماندگارترين مبارزات رسانه‎اي انقلاب است.

جمال رزمجو
منابع:
اصغر فتحي، «منبر يك رسانه عمومي در اسلام» تهران، پژوهشكده علوم ارتباطي و توسعه ايران، 1358* حسن ستايش،«بررسي مفهوم خطابه و منبر و سير تاريخي پيدايش آن» در مجموعه مقالات همايش بزرگداشت استاد فلسفي، تهران، انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1386* ذكراله محمدي، «المنبر تاريخه و موقعه في المسجد» مجله آفاق الحضاره الاسلاميه، آبان 1377.هفته نامه پنجره، شماره 32

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار