چرا خداوند بعضى حاجات انسان را به سرعت اجابت نمىكند؟ رسول گرامى اسلام صلىاللهعليهوآله فرمود: «هنگامى كه خداوند بخواهد نيازهاى بندهاش را برآورد، به او اذن و توفيق دعا كردن مىدهد».1
آثار عمومى دعا، معنويت، نورانيت، صفا و قربى است كه در قلب و روح انسان ايجاد مىشود و آثار خصوصى برخى دعاها، رفع بيمارىها و گرفتارىهاست.
به ثمر نشستن درخت دعا و نيايش شرايطى دارد و بدون فراهم آمدن آنها، اجابتى كه مورد نظر نيايشگر است، محقق نخواهد گشت.
موانع اجابت دعا 1. گناه يكى از عوامل مهمى كه رابطه انسان با خداى متعال را ضعيف مىكند و مانع اجابت دعا مىشود، نافرمانى از دستورهاى خداست.
حضرت على عليهالسلام در دعاى كميل مىفرمايد: «پروردگارا! گناهانى را از من عفو كن كه موجب حبس و بالا نرفتن دعا مىشوند و در جاى ديگر از همان دعا چنين مىفرمايد: «اى آقا و مولاى من! به عزتت قسم! از تو مىخواهم كه بدى كردار و رفتارم، موجب پوشيده شدن دعاى من از تو نشود.
امام باقر عليهالسلام در اين باره مىفرمايد: «بنده، حاجتى از خدا طلب مىكند و مقرر مىشود آن حاجت در زمانى برآورده شود؛ پس در اين فاصله، او گناهى مرتكب مىشود و در نتيجه، خداوند مىفرمايد: حاجت اين بنده برآورده نشود و از آن محروم شود؛ چون او خشم و غضب مرا برانگيخت و همين باعث محروم شدن اوست.2
2. لقمه حرام استفاده از درآمد حلال و پاكيزه، از ديگر شرايط اجابت دعاست كه امروزه بيش از هرزمان ديگر، لازم است به آن توجه شود. لقمه حرام تا چهل روز، مانع استجابت دعا مىشود.3
3. قساوت قلب گناهان زياد كه منجر به قساوت و سنگدلى مىشوند، از عوامل ديگر عدم استجابت دعا مىباشند. امام صادق عليهالسلام مىفرمايد: «خداوند دعايى كه از قلب قسى برخاسته باشد، اجابت نمىكند».4
عوامل اجابت دعا 1. معرفت به خدا گروهى خدمت پيشواى ششم امام صادق عليهالسلام شرفياب شدند و پرسيدند: ما دعا و نيايش مىكنيم؛ ولى به اجابت نمى رسد؟ آن حضرت فرمود: «بدين جهت است كه آن كسى را كه مىخوانيد، نمىشناسيد.5
رسول گرامى اسلام صلىاللهعليهوآله در مورد نقش شناخت پروردگار در اجابت دعا مىفرمايد: «اگر خداوند را به شايستگى معرفتش مىشناختيد، با دعايتان مىتوانستيد كوه را از جاى بكنيد...».6
2. حضور قلب دعا، يعنى درخواست از خداى متعال براى برآورده ساختن حاجتى و طبيعى است كه اين ارتباط، در صورتى مؤثر واقع مىشود كه باطن انسان متوجه خداى متعال باشد و تضرع به پيشگاه او شكل بگيرد و انسان، فقط خدا را مؤثر در امور بداند. رسول اكرم صلىاللهعليهوآله مىفرمايد: «بدانيد كه خداوند دعايى كه از قلب غافل برخاسته باشد، قبول نمىكند».7
3. رعايت زمان مناسب در همه اوقات و همه لحظات زندگى، نيايش براى ما امكان پذير است؛ زيرا هميشه روزنههايى از ديوارهاى اين جهان كهنسال، بر بىنهايت باز است و ما از رصدگاه اين كالبد خاكى، مىتوانيم آن سوى جهان را نظاره كنيم. سرود نيايش كه از اعماق جان برمىآيد و به خاموشى اشتياق دارد، شايد روح انسانى در خاموشى مطلق راز ديگرى احساس مىكند. لذت نيايش شبانگاهى، لذت وصف ناپذيرى است. شايد در آن هنگام كه تاريكى مطلق فضاى پيرامون ما را در برمى گيرد، روشنايى آن دريچه اسرارآميز، روشنتر و نمودارتر مىگردد.8
در آيات صحيفه آسمانى و روايات توصيه شده است كه هرگاه نسيم رحمت الهى وزيدن گرفت و انسان احساس كرد دلش ميل به سخن گفتن با خدا دارد، نيايش كند. علاوه بر آن، زمانهايى نيز در آيات و روايات، به عنوان وقتهاى مناسب براى نيايش سفارش شده است؛ مثل بعد از اقامه نماز، شب و روز جمعه، نيمه شب، از سحر تا طلوع آفتاب، هنگام بارش باران، هنگام تلاوت قرآن و اذان. در اين لحظات، اميد به استجابت بيشتر است.
4. پيوستگى ياد خدا شكى نيست كه انسانها همواره نيازمند لطف پروردگار هستند و زمانى نيست كه از ذات اقدس خداوندى، بىنياز باشند. به همين جهت، مىبايست انسان در تمامى حالات - خوشى، ناخوشى، سلامت و كسالت - همواره به ياد خدا باشد.
امام صادق عليهالسلام مىفرمايد: «هر كسى كه در همه حال به دعا مشغول باشد، دعاى او در هنگام گرفتارى به استجابت نزديك تر است؛ چون فرشتگان در هنگام بلا مىگويند: اين صداى آشنايى است و دعاى او در آسمان در پرده و حجاب نخواهد بود؛ در حالى كه اگر انسان تنها در گرفتارىها پروردگار را بخواند، دعا و نيايش از اجابت دورتر است؛ چون فرشتگان مىگويند: اين صداى ناآشنايى است.
5. اميدوارى به خداوند دعا كننده، بايد با اميد و اطمينان كامل دعا كند؛ نه با شك و ترديد و سوءظن. در دعاى ابى حمزه ثمالى چنين مىخوانيم: «بارالها! مىدانم كه تو براى كسى كه به تو اميدوار است، در مقام و موضع اجابت هستى».
در اعمال بيست و هفتم رجب نيز چنين آمده است: «پروردگارا! با دعا و خواندنى از تو تقاضا و طلب مىكنم كه يك فرد اميدوار تو را آن گونه دعا كرد و تو هم او را به آرزويش رساندى».
6. اصرار و پافشارى در دعا يكى از عواملى كه سبب استجابت دعا مىگردد، اصرار در دعا مىباشد. خداى متعال به دلايلى، گاهى اوقات دعاى بنده خويش را سريعاً اجابت نمىكند؛ حال يا به علت گناهى است كه انجام داد كه بايد توبه كند و يا به علت عدم وجود شرايط لازم و نياز به فرصت براى استجابت دعا از مجراى طبيعى و يا به جهت اين كه خداى متعال مىخواهد بندهاش ارتباط خود را با او بيشتر كند و به درگاه او توجه زيادتر داشته باشد بنابراين، اصرار در دعا، خود مىتواند عاملى در استجابت دعا محسوب شود و خود اصرار ورزيدن در دعا، موجب خشنودى خداوند متعال است.
امام باقر عليهالسلام مىفرمايد: «به درستى كه خداوند متعال كراهت دارد از اصرار مردم نسبت به يكديگر براى اداى حاجات؛ در حالى كه آن را براى خود دوست دارد.9
مىفرمايد: «به خدا قسم! اصرار نمىورزد بنده مؤمن بر خداوند متعال براى حاجتى؛ مگر اين كه آن را برآورده مىسازد».10
رسول اكرم صلىاللهعليهوآله مىفرمايد: «خداى متعال، درخواستكننده را دوست دارد».11
بنابراين، اصرار در دعا به پيشگاه الهى، گذشته از اين كه موجب برآورده شدن حاجت مىشود، خود امرى مطلوب و مورد عنايت خداوند متعال مىباشد و بدين جهت، هيچ گاه نبايد از تأخير در استجابت دعا دلگير و نا اميد شويم.
پيامبر اسلام صلىاللهعليهوآله مىفرمايد: «خدا رحمت كند بندهاى را كه از خداوند متعال حاجتى را درخواست كند و بر آن اصرار كند؛ چه حاجتش برآورده شود و چه برآورده نگردد».12
به اجابت نرسيدن دعا، هرگز نبايد باعث نااميدى از رحمت پروردگار شود؛ زيرا گاهى ممكن است دعاى شخص تا 20 سال به تأخير بيافتد.13
در برخى از موارد، خداوند دعاى بنده را مستجاب نمىكند؛ چون دوست دارد صداى بنده خود را بشنود و همواره او را بر در خانهاش ببيند.14
7. رعايت ادب رعايت آداب دعا، در ارتباط موثر با خداوند، نقش مهمى دارد. آداب استجابت دعا عبارتند از:
الف) گفتن بسم الله الرحمن الرحيم در ابتدا.
ب) فرستادن صلوات حداقل يك تا سه بار.
ج) استغفار و اظهار فروتنى و دورى از حالت طلب كارى و ... .
8. برآوردن حاجت نيازمندان خدمت به بندگان الهى، به خصوص رسيدگى به وضعيت فقيران مؤمن، سبب تقويت ارتباط انسان با خداوند و استجابت دعا مىگردد. طبيعى است كه هر قدر اعمال نيك انسان بهتر باشد، لطف الهى به او بيشتر است.
9. توسل به اولياى الهى وسيله قرار دادن كسانى كه مىتوانند ميان ما و خداوند واسطه شوند، نقش مهمى در اجابت دعا دارد. هر كسى به هر مقدارى كه نزد خداى تعالى عزيز و آبرومند است، مىتواند وسيله انسان به درگاه الهى، براى رسيدن به حاجتها و نيازها باشد و در امر استجابت دعا، وساطت نمايد. برترين كسانى كه از وجاهت و آبرومندى كامل نزد خداوند برخوردارند، معصومين عليهمالسلام هستند و پس از ايشان، مقربان درگاه الهى - اهل معرفت و كمال - و حتى مؤمنان و كسانى كه اجمالاً آبرومند هستند، واسطه نزد خداوند محسوب مىشوند.
پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله مىفرمايد: «خداوند عزوجل مىفرمايد: اى بندگان من! گرامىترين خلق و پرفضيلتترين آنان نزد من، محمد و برادرش على و امامان بعد از وى هستند. اينان، «وسيله»ها به سوى من مىباشند. هر كس حاجتى دارد و نفعى را طالب است و يا دچار حادثهاى سخت و زيانبار گشته و برطرف شدن آن را مىخواهد، مرا به محمد و آل طاهرينش بخواند تا به نيكوترين وجه حاجت او را برآورم».15
پس از اين كه حضرت آدم مرتكب ترك اولى شد، در مقام توبه به پيشگاه خداوند فرمود: «پروردگارا! به حق محمد صلىاللهعليهوآله از تو مىخواهم كه مرا بيامرزى...».16
در كتابها و مدارك معتبر اهل سنت، چنين آمده است: «هرگاه قحطى و خشكسالى پيش مىآمد، عمر از طريق توسّل به عباس عموى پيامبر، طلب باران مىكرد و مىگفت: به خدا سوگند! عباس وسيله به درگاه الهى و داراى قرب و منزلت نزد اوست و خدايا! ما به وسيله عموى پيغمبرمان به تو روى مىآوريم؛ پس سيرابمان كن».17
عثمان بن حنيف مىگويد: «روزى در محضر پيامبر اكرم صلىاللهعليهوآله بودم؛ حضرت به شخصى كه مشكل خود را به وى عرضه مىكرد، شيوه دعا و توسّل را چنين تعليم فرمود: برو وضو بساز و دو ركعت نماز به جا آور و پس از آن، خداوند را با اين جملات بخوان: بارخدايا! از تو درخواست مىكنم و به تو روى مىآورم؛ به پيامبرت، پيامبر رحمت. اى محمد! من به حق تو به سوى خدايم روى آوردهام تا حاجتم برآورده شود. خدايا! پيامبرت را در مورد من، شفيع قرار ده».18
10. ترك شتاب و عجله امام صادق عليهالسلام مىفرمايد: «هميشه مؤمن در خير و آسايش است تا هنگامى كه عجله نكند؛ در غير اين صورت، نااميد مىشود و دعا را ترك مىكند. به درستى كه بنده، هنگامى كه دعا مىكند، خداوند متعال، در صدد برآورده ساختن حاجت اوست تا زمانى كه او عجله نكند».19
شرايط خواسته و حاجت الف) عدم مغايرت با حكمت الهى خداى متعال، بر اساس حكمت خود، اين عالم را طبق قوانين خاص اداره مىكند و هيچ گاه، اين قوانين را نقض نمىكند. بنابراين، استجابت دعا، بايد از كانال قوانين و سنن الهى جريان يابد و اگر دعايى نقض كننده اين مطلب باشد، مستجاب نمىشود؛ زيرا خداى متعال، فقط كريم نيست؛ بلكه حكيم نيز هست و هيچ صفتى از صفات او صفت ديگرش را نقض نمىكند.
امام على عليهالسلام مىفرمايد: «خداوند سبحان، حكمت خويش را نقض نمىكند. بنابراين، هر دعايى را مستجاب نمىسازد.20
ب) موافق بودن با مصلحت در ضمن شمارش عواملى كه باعث مىشود حاجات انسان سريعاً اجابت نشود، يكى از مهمترين آنها اين است كه گاهى اوقات انسان از خداوند چيزهايى را درخواست مىكند و فكر مىكند كه اجابت آنها به نفع او مىباشد؛ در حالى كه اجابت آنها، به ضرر اوست. در آيه 216 سوره بقره آمده است: «چه بسا چيزى را خوش نداشته باشيد، حال آن كه خير شما در آن است و يا چيزى را دوست داشته باشيد، حال آن كه شرّ شما در آن است».
پىنوشت: 1. رى شهرى، ميزان الحكمه، حديث 5583.
2. مجلسى بحار الانوار، ج 73، ص 329.
3. همان، ج 93، ص 358.
4. ميزان الحكمه، ج 3، ص 875.
5. بحارالانوار، ج 93، ص 368.
6. سيد محمدحسين طباطبايى، الميزان، ج 2، ص 43.
7. ميزان الحكمه، حديث 5606.
8. نيايش امام حسين عليهالسلام در عرفات، ص 11.
9. ميزان الحكمه، ج 2، ص 880.
10. همان.
11. همان.
12. همان.
13. كلينى، كافى، ج 2، ص 355.
14. همان، ص 479.
15. بحارالانوار، ج 94، ص 22، ح 20.
16. مستدرك صحيحين، ج 2، ص 615.
17. اسدالغابة، ج 3، ص 165.
18. مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 138.
19. اصول كافى، ج 2، ص 474.
20. ميزان الحكمه، ج 2، ص 876. سيد مصطفى علمخواه- ماه نامه پرسمانَ، ش51 |