نگاهی به روان شناسی دینی حبّ و بغض قسمت اول

نگاهی به روان شناسی دینی حبّ و بغض

قسمت اول

چکیده

در طوفان امواج بلاخیز دریای حوادث که از هر سو بر سر بشریت فرود می آید و او را به کام گرداب های مخوف تباهی و بی هویتی سوق می دهد، هنگامه ی غربال شدن مردمان ا ست. در این آشفته بازار تنها کسانی جان سالم به در می برند که خدای مقلّب القلوب، قلب هایشان را در دین خود ثابت نگه دارد و آنان کسانی هستند که دل خویش را با اکسیر حبّ و بغض ها یکسره زیر سایه ی ولایت الهی و در قلمرو حبّ و بغض توحیدی درآورند. اهل ایمان در بازار رونق تجارت، کیمیای وجود، یعنی دل را، جز با خدا به معامله نمی گذارند.آنان دل را حتی در تملّک خویشتن محبوس نمی کنند. آن را به خدای عزیز می سپارند تا آن چه محبوب اوست، در آن جای دهد و آن چه مبغوض است، از آن بیرون کند.
از جمله ساحات وجود آدمی، بُعد عاطفی اوست. عواطف از ابعاد مهم شخصیت انسان است. گرایش های عاطفی در طرز سلوک و نوع کنش وری و راه اندازی رفتار و شکل دهی شخصیت نقش به سزایی دارند. دشمنی ها و دوستی ها به عنوان محور عاطفه ورزی در آدمی می تواند در جهت گیری صلاح و فساد حرکت آدمی نقشِ تعیین کننده ای ایفا نماید. مقاله حاضر به بررسی نقش حبّ و بغض در سبک سلوک، طرز رفتار و نوع شکل گیری شخصیت انسان و برخی آثار و پیامدهای این موضوع مهم پرداخته است.
واژگان کلیدی: حبّ و بغض، روان شناسی، دین، روان شناسی حبّ و بغض

مقدمه

دینداری از جمله مؤلفه های اساسی در ساختار شخصیت انسان به شمار می رود، امروزه در جامعه اسلامی مطالعه و پژوهش درباره ی عناصر اثربخش بر سطح دینداری اهمیت ویژه ای پیدا کرده است.
حبّ و بغض و دوستی و دشمنی در راه خدا و نوع گرایش ها و ارتباطات عاطفی و امور وابسته به آن به عنوان عناصر مؤثر بر تدین مورد تأکید است. امام صادق(علیه السّلام) در روایتی ایمان را منحصر در حبّ و بغض بیان فرموده است.1
از این رو توصیف و تحلیل حب و بغض به عنوان یک پدیده ی درونی- روانی و گرایش مهم عاطفی در وجود انسان می تواند در هدایت دینی و شکل گیری شخصیت مؤثر و در تعمیق ابعاد دینداری در جامعه اثر گذار باشد. شایان گفتن است که مقاله حاضر، تنها یک پژوهشی است مقدماتی در این زمینه که با روی آورد درون دینی به توصیف و تحلیل موضوع حبّ و بغض از دید روان شناختی می پردازد و البته پرونده این بحث برای بررسی های تفصیلی همچنان مفتوح است.

اهمیت

هر انسانی با درون نگری می داند محبت و میل، بغض و نفرت در نهاد انسان وجود دارد وتمام اعمال، رفتار و حالات آدمی به شکلی به حبّ و بغض و خواستن و نخواستن او باز می گردد در واقع همین پدیده ی درونی- روانی منشأ اعمال ارادی و اختیاری انسان می شود. از این رو پرداختن به موضوع حبّ و بغض و بازشناسی چارچوب هنجارمند برای کاربست آن اهمیت خاصی پیدا می کند به ویژه که در احادیث معصومین(علیهم السّلام) گاه تعابیری پیرامون این موضوع مشاهده می شود که مؤید اهمیّت بیشتر آن است. به طور مثال وقتی از حضرت امام صادق (علیه السّلام) در باره ی حب و بغض می پرسند، می فرمایند:«هل الایمان الاّ الحبُّ و البغض،2 آیا ایمان جز حبّ و بغض است؟!» گویی تمام ایمان و دین بر محور حبّ و بغض می چرخد،لذا بررسی پدیده ی حب و بغض در چارچوب شناسایی و توصیف شخصیت بهنجار دینی و قرآنی دارای اهمیت ویژه است.

مفهوم شناسی

«روان شناسی»: مقصود از روان شناسی در این جا به صورت اجمال، «مطالعه علمی رفتار و فرایندهای روانی انسان» است که در چهار سرمشقِ مسلط در جهان روان شناسی کلاسیک مطرح است:
1. روان تحلیل گری؛ 2. رفتار نگری؛ 3. شناخت نگری؛ 4. انسان نگری.
اصطلاح «روان شناسی دینی» یک ترکیب صفت و موصوفی است و مقصود از آن عبارت است از روان شناسی که به عنوان یک شاخه ی علمی در بستر فرهنگ دینی تکوّن و رشد می یابد، به این صورت که با استفاده از مبانی و پیش فرض های هستی شناسی، معرفت شناسی و انسان شناسی،روان شناسی سامان می گیرد، که اگر مبانی و پیش فرض هایی که گفته شد از اسلام گرفته شود، محصول آن« روان شناسی اسلامی» خواهد بود.3
«حب و بغض»: حبّ یعنی رغبت و بغض یعنی نفرت. غزالی حب و بغض را چنین تعریف کرده است: «حبّ عبارت است از میل طبع به شیئی که در ادراکش لذت است و بغض نفرتِ طبع به شیئی که در ادراکش درد و تعب و سختی نهفته است.4 صدرالمتألهین گفته است: حبّ عبارت است از ابتهاج نفس به شیئی که موافق طبیعت انسان باشد، اعم از این که آن شی ء یک امر حسّی باشد یا عقلی، حقیقی باشد یا باطنی.5»
پس محبت نوعی جذب و انجذاب است که ملاک آن ملایمتی است که آن موجود با محبوب خود دارد، و در حقیقت حالتی است که در دل یک موجود ذی شعور نسبت به چیزی که با وجود او ملایمت و با تمایلات و خواسته های اوتناسب دارد، پدید می آید.6 و در اصطلاح به معنای میل و رغبت و یا کراهت و نفرتی که در راه خدا، برای او به خاطر او بوده باشد.7 جهت دهی و کاربست بهنجار و صحیح حب و بغض زمینه ساز رشد و شکوفایی شخصیت و نیز باعث تکامل و تعالی روحی و معنوی می شود، چه این که ناسامانی در الگوی حب و بغض منجر به بروز اختلالات اضطراب و تشویش و نابهنجاری روحی و روانی می گردد.
«تحلیل روان شناختی حب و بغض»: تحلیل روان شناختی یعنی: فرآیند توصیف علمی، طبقه بندی، بررسی پیدایش و فرآیند رشد، علت شناسی، آسیب شناسی و بیان پیامدهای مورد انتظار از یک پدیده روان شناختی، نوشتار حاضر با هدف بررسی حب و بغض با رویکرد درون دینی به آیات قرآن و احادیث معصومین (علیهم السّلام) به توصیف و تحلیل آن از دید روان شناختی پرداخته است.8
روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی است. داده ها و اطلاعات مورد نیاز از منابع و نصوص دینی و اسلامی و کتب معتبر علمِ روان شناسی به صورت کتابخانه ای گردآوری شده و با روی آورد تطبیقی بررسی شده است. با امید به آن که در آینده در این قلمرو پژوهش های تفصیلی صورت پذیرد.

پیشینه و گستره

آدمی صاحب نعمت ارزشمند آزادی و اختیار است و سعادت و شقاوت او مرهون اعمال اختیاری وی است. منشأ شکل گیری اراده، شوق درون و رغبت و میل روانی و یا کراهت و نفرت درونی است. یک انسان سالم نمی تواند در مسیر زندگی خود نسبت به تمام اشیاء و افراد بی تفاوت و یا یکسان نگر باشد؛ چرا که هر انسان سالم و عاقلی در زندگی ارزش ها و هدف هایی دارد و طبیعتاً در مسیر نیل به اهداف خود نسبت به اموری راغب است و محبت می ورزد و از اموری نفرت دارد و کراهت می جوید. این نکته به عنوان یک اصل قرآنی در نظام آفرینش انسان، خط و مشی تمام کنش وریهای آدمی را تعیین می کند.
از پیامدهای گرایش به استفاده از روش علوم تجربی در تحقیقات روان شناسی این بود که در این تحقیقات گرایش های مادی، که همه پدیده های روانی را ناشی از فعالیت های تنکرد شناختی می داند، حاکم گردید؛ گرایش هایی که از تفاوت اساسی میان ذات و حقیقت انسان(بُعد معنوی او) و حیوان، غافل ماند و این مسئله مهم را در تحقیقات خود به دست فراموشی سپرد و به همین روی، از بررسی بسیاری از پدیده های روانی مهم انسان، که شامل جنبه های دینی و معنوی و ارزشهای والای انسانی او می شود، غفلت ورزید و به« نیازهای اصیل و والای انسانی» توجهی نکرد و از تحقیق درباره ی مسئله حب و بغض در برترین شکل انسانی اش – به دور از جنبه های جنسی، که تحقیقات برخی از روانشناسان نیز همین جنبه ی محبت را در برمی گیرد- بازماند و نتوانست تأثیر شگرف آن را بر رفتار انسان بررسی و نشان بدهد.
خوشبختانه در سال های اخیر، گروهی از روان شناسان به اهمیت وارسی جنبه های روحی و معنوی انسان توجه کرده و تلاش هایی را آغاز نموده اند،9 امّا این کوشش همچنان در آغاز راه است و هنوز به نتایج دقیقی که بتوان آن را با اطمینان به مجموعه ی اطلاعات دقیق بشر درباره ی انسان افزود، نرسیده است.10
در مقابل روی آورد روان شناسی، در متون و نصوص دینی اعم از آیات و احادیث معصومین(علیه السّلام) موضوع حبّ و بغض بصورت برجسته مطرح شده است. علاوه بر قرآن کریم که خطوط کلی این موضوع در آیات متعدد مطرح شده است، در برخی کتب روایی از جمله کتاب شریف بحارالانوار و اصول کافی، دسته ای از روایات تحت همین عنوان بیان شده است، همچنین در برخی از کتب اخلاقی نظیر جامع السعادات و معراج السعادة نیز پاره ای از روایات در این باره مطرح و پیرامون آن ها توضیحاتی بیان شده است. گرچه حبّ و بغض دارای جنبه های متکثّری است و به طور کلی از دو روی آورد درون دینی و برون دینی امکان وارسی و کاوش دارد؛ لیکن این نوشتار، عمدتاً با استفاده از برداشت هایی از آیات و احادیث مربوطه همراه با دید روان شناختی به این موضوع نگریسته است و البته در این میان از سخنان برخی بزرگان در این زمینه و نیز منابع مرتبط با بحث استفاده ی قابل توجهی شده است.

حبّ بغض در پیوستار ارزش ها

در حدیث آمده است که خداوند به موسی وحی فرستاد آیا هرگز عملی برای من انجام داده ای؟عرض کرد: آری برای تو نماز خوانده ام، روزه گرفته ام، انفاق کرده ام، و به یاد تو بوده ام. از جانب حق ندا آمد: اما نماز برای تو نشانه حق است، و روزه سپر آتش، و انفاق سایه ای در محشر، و ذکر نوراست، کدام عمل را برای من به جا آورده ای؟ موسی عرض کرد: خداوندا! خودت مرا راهنمایی فرما. فرمود: هل والَیتَ لی وَلیّاً؟ و هل عادَیتَ لی عَدّواً قط؟ فَعَلِمَ موسی اَنَّ افضلَ الاعمالَ الَحُبُّ فی الله و البغضُ فی الله! آیا هرگز به خاطر من کسی را دوست داشته ای و به خاطر من کسی را دشمن داشته ای؟ این جا بود که موسی دانست برترین اعمال حبّ فی الله و بغض فی الله است.
دوستی برای خدا(دشمنی برای خدا)11
احادیث در این باره، هم در جانب مثبت( دوستی دوستان خدا) و هم در طرف منفی(دشمنی دشمنان خدا) بسیار است که ذکر همه آن ها ممکن نیست به عنوان مثال، حدیث پر معنای دیگری از امام باقر(علیه السّلام) وجود دارد که فرمود:
اذا أردت أن تعلم ان فیک خیرا، فانظر ای قلبک فان کان یحب اهل طاعـة الله عزّوجل و یبغض اهل معصیته ففیک خیرٌ، و الله یحبک، و اذا کان یبغض اهل طاعـة الله، و یحب اهل معصیته، لیس فیک خیر، و الله یبغضک و المرء مع من أحب.
اگر بخواهی بدانی آدم خوبی هستی نگاه به قلبت کن. اگر اهل طاعت خدا را دوست داری واهل معصیتش را دشمن، بدان که آدم خوبی هستی، و خدا تو را دوست دارد، و اگر اهل طاعتش را دشمن داری و اهل معصیتش را دوست داری، خیری در تو نیست، و خدا تو را دشمن می دارد و انسان همیشه قرین کسی است که او را دوست دارد.12
این سخن امام باقر(علیه السّلام) بیانگر جایگاه تأثیرگذار حب و بغض در نظام ارزشی اسلام است، و این که اساساً شخصیت سالم، سودمند و اثربخش در چارچوب هنجارهای دینی فردی است که جهت گیری حبّ و بغض او سمت و سوی الهی و توحیدی یافته است، و به دیگر سخن از جمله ملاک های شخصیت سالم، و خودشکوفا عبارت است از جهت گیری بهنجار و مثبت در هیجانات و عواطف.

جایگاه حب و بغض در نظام اعتقادی

فضیل بن سیار می گوید: از امام صادق پرسیدم که آیا دوستی و دشمنی از ایمان است؟ حضرت فرمود:«هل الایمان اِلاّ الحبّ و البغض؛13 آیا ایمان چیزی جز دوستی و دشمنی است؟» نیز آن امام همام فرموده است:« هر کس بر اساس، دین، دوستی نکند و براساس دین، دشمنی نکند، دین ندارد.»14 همچنین می فرماید: روزی رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) از اصحاب خود پرسید: «استوارترین دستاویز ایمان کدام است؟» اصحاب گفتند:« خدا و پیامبرش داناترند.» برخی ازآنان گفتند:«نماز است» گروهی دیگر گفتند:«زکات است.» عده ای گفتند:«روزه است.» گروهی گفتند:«حجّ و عمره است» برخی نیز گفتند:«جهاد است.» رسول خدا فرمود:« هر آن چه گفتید، فضیلتی دارد، امّا آن نیست. لیکن استوارترین دستاویز ایمان، دوستی در راه خدا و دشمنی در راه خدا[حب و بغض فی الله] و دوستی کردن با دوستان خدا و بیزاری جستن از دشمنان خداست.15
اگر قلب، جایگاه محبت خدا و رسول، و دشمنی نسبت به دشمنان شد، به این آسانی در موج حوادث از خدا و اولیایش جدا نمی شود، همه ی ناگواری ها را به پای محبّت می ریزد و نه تنها ا زخدا جدا نمی گردد، بلکه به محبت او افزوده می شود. از این روست که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) با ارزش ترین اعمال را، دوستی و دشمنی در راه خدا می داند، چنان که می فرماید«افضل الاعمالِ الحبُّ فی الله و البغضُ فی اللهِ.»16
اساساً مطلبی را که در باب محبت و دوستی و عداوت و دشمنی می توان گفت، این است که، دوستی و دشمنی درکنار اعمال دیگر مطرح نمی شود، بلکه این دو اصل مهم به اعمال دیگر روح می بخشد، یعنی محبت و دشمنی همانند بند تسبیحی است که در تمام دانه ها جریان دارد و اگر نباشد همه ی آن ها از حیّز انتفاع خارج می شوند. دین، نمازی را که با محبت خدا وبیزاری از دشمنان خدا قرین نباشد نمی خواهد و چنین است روزه و سایر اعمال.
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله) بعد از آوردن دین اسلام و آن همه زحمت و تلاش، چیزی را به عنوان پاداش مطرح می سازد که اگر حفظ شود، تمام دین و حقیقت آن حفظ شده است و اگر از آن محافظت نشود، دین بی خاصیت می شود، و آن محبت و مودت و دوستی به اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) است یعنی همان اصل حبّ و بغض؛ خداوند حکیم به پیامبرش در این باره می فرماید:«قُل لاَ أسأَلُکُم عَلَیهِ أجراً إِلاَّ المَوَدَّةَ فِی القُربَی».17

ملاک حب و بغض

مُحَمَّدٌ رَّسُولُ اللهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أشِدَّاءُ عَلَی الکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَینَهُم18 محمد فرستاده خداست و یاران و همراهانش بر کافران، بسیار سختگیرند [غضب] و با یکدیگر بسیار دوست و مهربانند[حب].
نباید با مؤمن دشمن بود، حتی اگر گناهکار باشد؛ بلکه بایستی عمل ناشایست او را دشمن داشت. در روایتی آمده است که وقتی خدا کسی را دوست بدارد، هرگز با او دشمنی نمی کند و اگر کار ناشایستی از او سر زند، تنها آن کار او را دشمن می دارد. در مقابل، خداوند با کافر دشمن است و حتی اگر هزاران کار نیک نیز انجام دهد، با خودش دشمن است، ولی کارش را نیک می شمرد. پس از دیدگاه اسلام قوام شخصیت انسان، به ایمان و کفر است، آن ایمان و کفری که در دل انسان ریشه دارد. بنابراین، اگر گاهی، در عمل از مؤمن انحرافی سر می زند و یا از کافر کار نیکی سر می زند،موجب تغییر هویت و شخصیت آن دو نمی گردد.19 از این رو، ملاک حب و بغض، اسلام و کفر است.

کنش وری خدا محور

در دیدگاه قرآنی در یک دل دو محبت متضاد نمی گنجد. آنها که دم از هر دو می زنند، یا ضعیف الایمان اند و یا منافق، و هر کدام که باشد نوعی ناهنجاری شخصیتی محسوب می شود. انسان هنگامی که واجد شخصیت بهنجار قرآنی خواهد بود که نیرومندترین علاقه ها را نظیر«حب و بغض» را تحت الشعاع عشقِ به خدا و اولیای گرامی او قرار دهد.20 دلیل محبت، انتخاب محبوب است بر ما سوا و مقدم داشتن او بر همه او را طلبیدن و هر چیز دیگری را برای او و به خاطراو خواستن است و الاّ اگر کسی بگوید خدا محبوب من است ولی غیر خدا را بر او مقدم بدارد فاسق و دارای اختلال شخصیت خواهد بود. قرآن کریم در سوره ی توبه آیه ی 24 به این حقیقت اشاره دارد:
قُل إِن کَانَ آبَاؤُکُم وَ إبنَاؤُکُم وَ إِخوَانُکُم وَ أزوَاجُکُم وَ عَشِیرَتُکُم وَ أموَالٌ اقتَرَفتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخشَونَ کَسَادَهَا وَ مَسَاکِنُ تَرضَونَهَا أحَبَّ إلَیکُم مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِی سَبیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأتِیَ اللهَُ بِأمرِهِ واللهُ لا یَهدِی القَومَ الفَاسِقِینَ.
بگو: اگر شما پدران و پسران و برادران و زنان و خویشاوندان خود و اموالی که جمع کرده اید و مال التجاره ای که از کسادی آن بیمناکید و منازلی که به آن دل خوش نموده اید بیش از خدا و رسول خدا و جهاد در راه او دوست دارید، پس منتظر باشید تا قضای حتمی خدا جاری گردد و خدا بدکاران را هدایت نخواهد کرد.
وقتی دل جای محبت است و محبت هم سازنده و تحول بخش، چه بهتر که این محبت و عشق در مسیر سالم و به اشخاص و موضوعات ارزشمند باشد تا محبّ را در مسیر کمال قرار دهد. محبت به کسی، در واقع پیوند زدن دل و زندگی و سرنوشت با اوست، پس پیوند بایستی با افراد شایسته صورت بگیرد تا سرنوشت نیکو و مطلوبی برای انسان رقم بزند.
مبنای دین اسلام بر حب و بغض است؛ دوستی با خدا و رسول و ائمه هدی (علیهم السّلام) ومحبت به مؤمنان، پاکان و بغض و کینه به مشرکان و کافران و ظالمان و مستکبران و دشمنان انسانیت. طبق آموزه های توحیدی حبّ و بغض ورزی باید برای خاطر خدا و دارای صبغه ی الهی باشد، و جمیع عواطف فرعی بر حول محور محبت خدا قرار بگیرد. این فرایند باعث همگرایی،انسجام و توحید یافتگی در قوای درونی و کنش وری بیرونی می گردد که منجر به انسجام هویتی و یکپارچگی در شخصیت می شود.
بی تردید اگر حب و بغضها رنگ خدایی بگیرد. پیوستن ها و گسستن ها نیز الهی می شود و در آن صورت جمیع ارتباطات انسان در چارچوب عبادت قرار می گیرد و زمینه ی ایجاد جلب رضایت خدا نموده باعث خودشکوفایی و تعالی می گردد؛ فرآیندی که سلامت و بهداشت روانی را در سطح فردی و اجتماعی ارتقا می بخشد.

روان شناسی حب و بغض در انسان

انسان در ساحت عاطفی وجود با تأثیرات، انفعالات و احساسات خود سرو کار دارد. آن چه در ساحت عاطفی وجود محور است خوش آمدن و خوش نیامدن انسان نسبت به چیزهاست؛ مطلوبیت یا نامطلوبیتی است که امور برای وی دارند؛ لذت یا اَلَمی است که در ارتباط با آن ها برایش حاصل می شود. این احساسات یا عواطف وتأثیرات نفس از سوی تتنز21 برای نخستین بار، به عنوان یکی از عوامل بنیادین روان، در میان ساحات عقیدتی و ارادی قرار گرفتند. به عقیده ی وی وجود عواطف«برای انتقال بالقّوه گی شناختی به فعلیت حرکتی» ضروری اند؛22 یعنی انسان پیش از آن که دستِ به کار فعلی ارادی شود، دستخوش تأثیر یا انفعالی می گردد. این انفعال نه از سنخ حالت نفسانی باور یا معرفت است و نه از قبیل خواست و اراده؛ بلکه همان بُعد تأثیری روان است و متمایز از آن دو.23

نقش عواطف در زندگی

عواطف برای روان انسان به سان دست و پا برای بدن نیست؛ بلکه مانند موتور و قلب تپنده ای است که منشأ حرکت خون به کل اعضا و تولید انرژی حیاتی است. در سلسله مراتب نیازهای انسان، عواطف از نیازهای اساسی و دست اول به شمار می رود، عواطف برای تأمین راحت و آسایش انسان، عاملی برای تغذیه روانی و وسیله ای برای ایجاد تعادل در زندگی است. اختلال در ساحت عاطفی وجود اگر به مرگ منجر نشود، سبب بروز اختلالاتی فوق العاده در نظامندی وجود است، به نحوی که باعث به خطر افتادن سلامت و آرامش تن و روان می شود.
همه ی پدیده های وجودی انسان- همچون کل آن چه در مجموعه ی نظام آفرینش از جمله انسان- چه روانی و چه فیزیکی و یا فیزیولوژیکی دارای آثار مطلوب و مثبتی است. آن چه مورد بحث است جهت گیری وچگونگی بکارگیری صحیح آن هاست. عواطف نیز اگر به جا و درست مورد استفاده قرار گیرند، آثار مثبت وسعادت آفرین به دنبال خواهند داشت؛ چه این که فهم ناکافی از این نیروی حیاتی آسیب های جبران ناپذیری بر پیکره تعلیم و تربیت دینی و سلامت فردی و اجتماعی وارد می سازد. عواطف، زندگی انسان را لذتبخش می کنند و می توانند انسان را برای فعالیت و دستیابی به اهداف شایسته آماده سازند.

منشأ حب و بغض

در این که منشأ محبت، گرایش، یا نفرت و بغض چیست، برخی اساس و منشأ را سنخیت و مشابهت و یا ضدیت و منافرت می دانند و در این باره به قاعده ی فلسفی«السنخیـة علـةُ الانضمام» اشاره می کنند. شهید مطهری(رحمت الله علیه) درباره ی این موضوع می فرماید:« در حقیقت علت اساسی جذب و دفع را باید در سنخیت و تضاد جستجو کرد.»24 در ادامه، استاد شهید اشاره به نظریه دیگری در این زمینه می فرماید:« به عقیده ی بعضی، ریشه ی اصلی این جذب و دفع ها نیاز و رفع نیاز است.25 علامه طباطبایی(رحمت الله علیه) نیز محبت را یک تعلّق وجودی و انجذاب و کنش خاص بین علت مکمّل و شبیه آن و معلول که طالب کمال است می داند.26
در واقع، گویا طبق این فرمایش علامه(رحمت الله علیه) نیاز به کمال، منشأ محبت است. در جمع بندی مطلب شاید بتوان گفت که نظر علامه(رحمت الله علیه) به نحوی جامع دو نظر قبلی است به این بیان که: احساس نیاز محبّ به کمالِ مفقودی که در محبوب آن را می یابد، او را به سوی محبوب می کشاند ولی البته بین محبّ و کمالِ محبوب باید ملایمت و سنخیت و آشنایی باشد تا کمال محبوب بتواند رفع نیاز مُحبّ را کرده و برای او هم کمال محسوب شود.

ساحت عاطفی وجود

روان آدمی بس پیچیده است و در سایه آن، دانش روان شناسی پای گرفت. روان از ابعاد بینشی و گرایشی(شناختی و عاطفی) برخوردار است و کنش های انسان خاستگاه های آشکار و نهان در لایه های بینشی و گرایشی وی دارد. نگاه ماشینی به انسان و غفلت از زوایای روانی او در وارسیهای علمی آسیبی است که کمترین زیان آن شکست کامل در وصول به مقصد است. همچنان که فرو کاستن از جایگاه بینش آفتِ راه است، ساده نگری نسبت به ساحت عاطفی نیز مانع کامیابی است. شناخت صائب در این عرصه به منزله ی توجه به واقعیات روان آدمی و انسان شناسی جامع است.
عواطف،27 خاصه عشق، محبت و نفرت، قدرت شگفت آوری در جهت دهی فعالیت آدمی دارند. ابزار کنترل و هدایت احساسات می تواند اقیانوس وجود آدمی را متلاطم و مواج سازد و قایق سواران آن را در جهت امواج خویش به حرکت درآورد و نفوذی نافذ در روان افراد داشته باشد. شوق و میل اگر قوت یابد دل را به خود مشغول می کند و حضور ذهنی و قلبی محبوب را دراو پر رنگ می سازد و به سادگی تداعی می شود.آن که میل شدید به ثروت دارد به ادنی مناسبتی پول در فکر او حاضر می شود. مادری که علاقه شدید به فرزند خود دارد به آسانی یاد دلبندش می افتد. کسی هم که به خدا عشق شدید دارد فراوان از او یاد می کند. عواطف از چنان توانی برخوردار است که حتی اندیشه ورزی نیز ممکن است خودآگاه یا ناخودآگاه از آنها تبعیت کند.

پی نوشت ها:

1. اصول کافی، ج2، ص 125.
2. محمد باقر، مجلسی، مرآة العقول، ج8، ص 259، دارالکتب الاسلامیه، تهران 1363.
3. البته در اصل این که روانشناسی اسلامی داریم یا نه، چالش ها و مباحثی هست و صورت بندیها و انواعی دارد که بله، می توانیم داشته باشیم، امّا این که به چه صورتی هست، در مجال دیگری قابل بحث و بررسی است. برای مطالعه ی بیشترر.ک: مجموعه مقالات، اولین نشست علمی گروه روان شناسی، مؤسسه ی امام خمینی، 1383.
4. امام محمّد، غزالی، احیاء علوم الدین، ج4، ص 275.
5. ر.ک: پاسخ ها و پرسش ها، ج خداشناسی و فرجام شناسی، ص 9، ناشر: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها.
6. ر.ک: محمد تقی مصباح ، اخلاق در قرآن، ج1، ص 360-359.
7. محمد باقر مجلسی، مرآة العقول، ج8، ص 257.
8. روان شناسی دین، جزوه ی درسی، 1384.
9. برخی روان شناسان معاصر از جمله در یک فروم به روی آورد صرفاً مادی در تحقیقات روان شناسی انتقادی کنند،ر.ک: در یک فروم، الدین و التحلیل النفس، به نقل ماهنامه ی تخصصی معرفت ش50، ص 58.
10. ر.ک: محمد عثمان ، نجاتی، قرآن و روان شناسی، مترجم عباس عرب، ص 50.
11. سفینـة البحار، ماده ی «جببّ».
12. همان.
13. اصول کافی، ج2،ص 102.
14. همان، باب الحب و البغض فی الله، حدیث 5.
15. همان، ص102.
16. بحارالانوار: ج69/ص 252.
17. سوره ی شوری/آیه ی23.
18. قرآن کریم، سوره ی فتح، آیه ی 29.
19. مصباح یزدی، محمد تقی، راهیان کوی دوست، ص 137.
20. بقره/165.
21. TeTens.
22. پورسینا، میترا تأثیر گناه بر معرفت، پایان نامه دکتری، دانشگاه تربیت مدرس قم، 1382، ص115.
23. همان، ص 116.
24. مطهری، مرتضی، جاذبه و دافعه ی علی(علیه السّلام)، ص20-19.
25. همان.
26. علامه طباطبایی،سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج2، ص 411.
27. عاطفه(Affection) معنای متعددی را بر می تابد. یکی از آن ها که در این جا مورد نظر است معنای عامی است که احساسات(feeling) و هیجانات(motion) را در بر می گیرد.

یدالله کوثری

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار