جایگاه یأس و ناامیدی در ایستایی انسان ها قست دوم و پایانی

جایگاه یأس و ناامیدی در ایستایی انسان ها

قست دوم و پایانی

راه های مقابله با یأس و ناامیدی

1.تأکید بر عوامل امید بخش: از راه های از میان بردن بسترهای یأس و نومیدی، تأکید بر عوامل امید آفرین است. همچنان که شیاطین بر مأیوس کردن انسان می کوشند و بدین وسیله تلاش و تحرک و شادابی را از آنان باز می ستانند. جبهه ی مقابل باید بر عوامل امید بخش تأکید ورزد و پیوسته خونی تازه در رگ های انسان ها جاری سازد. این راه برگرفته از سیره ی پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان(علیه السّلام) است. آن بزرگواران در شرایط دشواری که دشمنان با تبلیغات زهرآگین خویش سعی در مأیوس کردن مسلمانان داشتند، با تبیین عوامل امید بخش توطئه دشمنان را خنثی می کردند و به مسلمانان روحیه و توان می بخشیدند. به عنوان نمونه امیر مؤمنان در کلامی فرمود:
فَلَئِن اَمر الباطِلُ لَقدیماً فَعَل، وَ لَئِن قَلّ الحَقُ فَلرُبّما و لَعلَّ، وَ لَقلّما اَدبَر شَیءٌ فَاقبَل.35
اگر باطل قدرت و فرمانروایی بیابد، حادثه ی تازه ای نیست و سابقه ای دراز دارد، و اگر حق تنها بماند و پیروانی اندک یابد، همواره جایی برای امیدواری باشد؛ اما کمتر اتفاق می افتد که چیز رفته باز گردد.[پس قبل از آن که چیزی از دست دهید به پا خیزید.]
نومیدی از رحمت ایزدی، گناهی نابخشودنی است و از این رو، مؤمنان، که به عروة الوثقای الهی اتصال دارند، هیچ گاه از رحمت الهی و فضل بیکران ایزدی ناامید نمی شوند.
اگر غیر از این باشد، می بایست در ایمان خود تردید کنند. امیرمؤمنان می فرماید:
اَلحمدُ للهِ غَیرُ مَقنُوطٍ مِن رَحمتِه، وَلا مَخلوٍّ منِ نِعمتَهِ وَ لا مأیوسٌ مِن مَغفِرَتِه.36
سپاس خدایی که کسی از رحمتش مأیوس و از نعمتش بی بهره و از آمرزشش نومید نگردد.
در سخن دیگری می فرماید:
یُعجِبُ بِنَفسِهِ اِذا عُوفِی وَ یَقنَطُ اِذا ابتُلِی.37
از کسانی مباش که در سلامت مغرور و در گرفتاری ناامیدند.
و در کلامی دیگر رسالت فقیه کامل را چنین برشمرد:
الفَقِیهُ کُلُّ الفَقِیهِ مَن لَم یُقَنَّطِ النَّاسَ مِن رَحمَـة اللَّهِ وَ لَم یُؤیِسهُم مِن رَوحِ اللَّهِ وَ لَم یُؤمِنهُم مِن مَکرِ اللهِ.38
فقیه کامل کسی است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس و از رحمت او نومید نکند و از مکر خدا ایمن نسازد.
بنابراین، بیان، پرهیز از بازگو کردن عوامل ناامید کننده و امید داشتن به رحمت الهی، بهترین موانع یأس اند به ویژه آن که یأس و ناامیدی از لشکریان شیطان و جهل است که گرایش به آن موجب کفر و برون رفت از دین می شود.
2. برخورد فعال با عوامل یأس آفرین: برخورد با عوامل یأس و ناامیدی دو نوع است:

الف. برخورد انفعالی؛ ب. برخورد فعال.

گاه انسان در مواجهه با مشکلات و ناکامیها آن ها را بزرگ می بیند و تواناییهای خود را ضعیف و ناچیز می شمرد و از این رو، در بیشتر مواقع خود را شکست خورده می پندارد و گشودن راه و مبارزه با سختی ها و حرکت به جلو را عملی ناممکن تلقی می کند. طبیعی است که این نوع برخورد جز یأس و ناامیدی پیامدی ندارد. این همان یأس کفر آوری است که در پی برخورد منفعلانه و ضعیف پدید می آید.
اما گاهی آدمی در برخورد با مشکلات و عوامل یأس آفرین، به مقایسه معقول و منطقی بین توانایی های خود و مشکلات و ناکامیها می پردازد، و در حقیقت به یک آسیب شناسی دست می زند و آنگاه توانایی ها و امکانات موجود را با مشکلات و شکستها تنظیم می کند و می کوشد آن ها را بر طرف نماید. این نوع واکنش با مقوله ی عوامل یأس آفرین، نه تنها روحیه ی آدمی را تقویت می کند بلکه تحرک و پویایی را به جای سستی و ایستایی و خمودی می نشاند. لازمه ی برخورد فعال با قضایا و برون رفت از یأس و ناامیدی چند توصیه است:
اول. انسان به آرمان های دست نیافتنی مأیوس کننده نیندیشد، بلکه موفقیت ها را در نظر بگیرد.
دوم. خواسته ها و تمایلات را در سطح توانایی های خود تنزل دهد و بلند پرواز نباشد.
سوم. خود را برای مقابله با سختی ها و مشکلات ناامید کننده، ضعیف و ناتوان نشمرد.
چهارم. مشکلات را عادی و طبیعی بشمارد؛ چون زندگی مجموعه ای از تلخی ها و شیرینی ها، شادی ها و رنج ها، کامروایی و ناکامیهاست و در حقیقت میدان نبردی است که هرکس به اندازه ی تلاش خود سهمی از پیروزی و شکست دارد.
پنجم. به گذشته نیندیشد؛ چون زمان گذشته است. برای آینده نیز نگران نباشد؛ چون نمی داند درآینده چه می شود، بلکه به وظیفه و تکلیف امروز خود بپردازد که آینده او نیز در غنیمت شمردن حال است.
امیرمؤمنان(علیه السّلام) می فرماید:
نگرانی سال را بر نگرانی امروزت میفزا که امروز مشکلات خود را دارد.39
ششم. از نگاه به دست مردمان متمکن بپرهیزد و به خدا اعتماد کند و او را پشتیبان خود بداند.
اینک به چند روایت اشاره می کنیم:
پیامبر (صلّی الله علیه و آله) فرمود:
اِزهَد فِی الدُّنیا یُحِبُّکَ اللهُ و ازهَد فیما اَیدیِ النّاس یُحِبُّکَ النّاسُ.40
به دنیا بی رغبت باش، تا خداوند دوستت بدارد و به آن چه در دست مردم است،اعتنا مکن تا مردم دوستت بدارند.
امام علی(علیه السّلام) فرمود:
اَلغنِیَ الاَکبَر الیَأسُ فی اَیدی النّاسِ.41
بزرگ ترین توانگری، چشم نداشتن به مال مردم است.
همچنین: فرمود:
الَیأسُ یُعِزُّ الاَسیر، الَطَّمع یُذّلُ اَلامیر.42
چشم نداشتن به [مال مردم] اسیر را عزت می بخشد و طمع، امیر را به خواری می کشاند.
امام باقر(علیه السّلام) فرمود:
خَیرُ المالِ الثِّقَـة ُبِالله، وَ الیَأسُ ممّا فی ایدی النّاسِ.43.
بهترین سرمایه، اعتماد به خداست و چشم طمع برکندن از آن چه مردم دارند.
امام صادق(علیه السّلام) فرمود:
اَلیاسُ مِمّا فِی اَیدیِ النّاس عِزٌّ لِلمُؤمِن فی دینِه.44
قطع امید کردن از آن چه مردم دارند، مایه ی عزت دینی مؤمن است.
بنابراین، می توان با یأس و ناامیدی مبارزه کرد؛ لیکن همت و تلاش می خواهد.
3. صبر و مقاومت درمقابل عوامل یأس آفرین: این راهکار فراتر از راهکار«برخورد فعال» است و از این رو، جداگانه به آن اشاره شده است. یأس و ناامیدی می تواند انسان های ضعیف را به خویش دچار کند؛ اما انسان های قوی، صبور و مؤمن هیچگاه تسلیم عوامل یأس و ناامیدی نمی شوند.قرآن می فرماید:
و لَئِن أذَقنَا الإنسَانَ مِنَّا رَحمَـةً ثُمَّ نَزَغنَاهَا مِنهُ إنَّهُ لَیَئُوسٌ کَفُورٌ.45
و اگر از جانب خویش، نعمتی به انسان بچشانیم، سپس آن را از او بگیریم، بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود.
تکامل وجود آدمی در پرتو صبر و مقاومت است.آهن در کوره آتش آبدیده و فولاد می گردد و چوب درختان جنگل نیز که با سختی های طبیعی دست و پنجه نرم می کنند، محکم تر و آتشی پرفروزان تر دارند؛ برخلاف چوب درختان باغ های مصنوعی که در ناز و نعمت و به دست باغبان رشد می کنند. در روایت آمده است:
اِنَّ فِی الجَّنـةِ مَنزلـةً لا یَبلغُها عَبدٌ اِلاّ بِالبلاءِ.46
در بهشت مقامی هست که هیچ کس به آن راه نمی یابد مگر با چشیدن بلا.
تحمل مشکلات و مقاومت در برابر عوامل یأس آور، سرانجام پیروزی را نصیب آدمی خواهد کرد و این همان توصیه حضرت یعقوب به فرزندان خویش است:«ولا تیأسوا من روح الله...؛ شکیبا باشید و از فرج بعد از شدت غافل نشوید.»
4. نگاه تکلیف گرایانه به مسائل: در هر شرایط و موقعیتی که باشد، دارای تکالیف و وظایفی است و آن چه مهم است عمل به وظایف و تکالیف است نه زانوی غم به بغل گرفتن، هنگام ناکامی؛ همچنان که امیرمؤمنان(علیه السّلام) می فرماید:
لا تَیأسُ مِن الزَّمانِ اِذا مَنع وَ لا تَثِق بهِ اذا اعَطی وَ کُن مّنه عَلی اَعظمِ الحَذَر.47
هرگاه زمانه بر تو سخت گرفت و دریغ کرد، مأیوس نشو و هرگاه به تو روی آورد و عطایش را تقدیمت کرد، به او اعتماد نکن و از آن سخت برحذر باش.
مؤمنان چنین اند و نه مغرور به نعمتهایی می شوند که به آنان روی می آورد و به هنگام سختی ها و شکست ها و ناکامیها دچار یأس و ناامیدی می گردند.
آنان در هر حال خود را در رحمت ایزدی می بینند، و می کوشند با عمل به تکلیف سربلند از میدان بیرون آیند.
5. شناسایی عوامل یأس زا: مانند کفر، سوء ظن به خدا، کم ظرفیتی، لغزش ها و گناهان وسوسه های شیطانی و از میان برداشتن این عوامل با تقویت ایمان، توکل و اعتماد به خدا و تقویت روحیه حسن ظنّ به خدا و مبارزه با وسوسه های شیطانی، و همچنین شناسایی عوامل امید و تقویت آن ها از دیگر راه هایی است که می تواند ما را در مبارزه با یأس و ناامیدی یاری دهد.
حاصل آن که یأس و ناامیدی در مقابل رجا و امید، نه تنها تحرک و شادابی را از آدمی می ستاند، بلکه او را به سقوط و کفر می کشاند. در قرآن کریم مصادیقی برای یأس ذکر شده است. دو اثر تلخ و گزنده، یعنی بحران هویت و سوء ظن به خدا، که بستر کفر است، زاییده یأس و ناامیدی اند. یأس و ناامیدی آبشخورها و علل فراوان دارد؛ از قبیل کفر، کم ظرفیتی و فقدان شرح صدر، لغزش ها و گناهان و وسوسه های شیطانی.
برای مقابله با این عامل انحرافی روحی خطرناک، می بایست اولاً رویکرد به مشکلات و ناکامی ها، رویکردی تکلیف گرایانه باشد؛ ثانیاً برخوردی فعال با عوامل یأس آور داشته باشیم و ثالثاً صبر و مقاومت در برابر عوامل نا امید کننده داشته باشیم و زود تسلیم آن عوامل نشویم.

پی نوشت ها:

35. نهج البلاغه، خطبه 16؛ فرهنگ آفتاب، معادیخواه، ص 4803.
36. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه 45، ص 96.
37. همان، حکمت15، ص 662.
38. همان، حکمت90، ص 642.
39. وسائل الشیعه، ج17، ص 50، حدیث شماره 21952.
40. وسایل الشیعه، ج6، ص 315.
41. نهج البلاغه، حکمت 342.
42. غررالحکم و دررالکلم، ج1، حدیث 1092.
43. وسائل الشیعه، ج6، ص 315.
44. همان، ص 314.
45. هود(11)، آیه9.
46. تفسیر نمونه، ج19، ص 293.
47. غررالحکم و دررالکلم، ج6، حدیث 10302.

مصطفی آخوندی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار