زمينه هاي دست يابي به تزكيه

مفهوم شناسي تزكيه

تزكيه كه از ريشه زكو گرفته شده به معناي پاكي، نمو، رشد، صلاح، شايستگي و مدح آمده است. (لسان العرب؛ ابن منظور؛ ج6؛ ص 64) اين واژه در فرهنگ قرآني اسلامي به معناي خودسازي و تلاش آدمي براي دست يابي به تزكيه نفس به كار مي رود. تزكيه نفس در حقيقت تلاش براي دست يابي به سبب هايي است كه به پاكي، رشد، شايستگي و مدح نفس مي انجامد.
راغب اصفهاني در كتاب نفيس و ارزنده خود، مفردات الفاظ قرآن كريم تزكيه نفس را دو گونه مي داند. به نظر وي آدمي گاه با عمل شايسته خويش به تزكيه نفس اقدام مي كند و شايستگي خويش را نشان مي دهد و گاه ديگر تنها با گفتار خويش مي كوشد تا خود را تزكيه نمايد. در حقيقت گاه تزكيه نفس با عمل شايسته و نيك انجام مي پذيرد و گاه ديگر تنها با گفتار و سخن شخص مي كوشد تا خويشتن را تزكيه نمايد. راه نخست همان تزكيه واقعي و درستي است كه مراد و منظور خداوند در آيات بسياري است ولي راه دوم كه از راه خودستايي انجام مي گيرد نه تنها پسنديده نيست بلكه امري زشت و ناپسند شمرده مي شود و كساني كه خود را با خودستايي تزكيه و به عبارتي تطهير مي كنند مورد نكوهش مردم و خداوند قرار مي گيرند. از اين رو تزكيه به معناي خودستايي و تطهير خود امري مذموم شمرده مي شود و كسي افراد خودستا را دوست نمي دارد و به آنان اعتنايي نمي كند. (مفردات راغب اصفهاني ص 380 واژه زكو)
تزكيه نفس به معناي نخست آن كه امري در راستاي تحول و تغيير در وجود حقيقي انسان و دست يابي به رشد و صلاح و شايستگي است، از خواسته هاي همگاني بشر است و حتي كساني كه به دام خودستايي مي افتند به سبب علاقه مندي به شايستگي ذاتي و تزكيه واقعي است كه اين گونه به بيراهه مي روند.
هر كسي دوست مي دارد تا شايستگي ذاتي خويش را بنماياند و ظرفيت هاي وجودي خود را آشكار سازد و به فعليت درآورد. تزكيه نفس به معناي آشكارسازي و فعليت سازي نهفته ها و دست يابي به صلاح و خير و رهايي از شر و نقص و فساد، محبوب همه است و هر كسي كه به تزكيه نفس واقعي دست يافت همواره از سوي همگان از سوي دوست و دشمن مورد توجه و ستايش قرار مي گيرد از اين رو مردم، عارفان و پارسايان را مي ستايند و در برابر آنان سر تعطيم و تكريم فرود مي آورند.
اما در مقابل، كساني كه خودنمايي و خودستايي مي كنند و چيزي را كه ندارند و در خود تحقق نداده اند آشكار مي سازند نه تنها مردم به آنان احترام و تكريمي نمي كنند بلكه آنان را مورد سرزنش قرار داده و به ناداشته ها نكوهش مي كنند و حتي خودستايان را خوار كرده و از ايشان كناره مي گيرند و حاضر به مصاحبت و همنشيني با آنها نمي شوند.
گرايش آدمي به خير و صلاح و تزكيه نفس واقعي كه به معناي گرايش به هر چيز كمالي و زيباست، گرايش فطري و طبيعي است و حتي كساني كه خود از تزكيه نفس و دست يابي به شايستگي ها و صلاح و رشد كمالي ناتوان هستند و يا به هر دليلي به كماليات تزكيه نفس نرسيده اند كساني را مي ستايند كه به پارسايي و خودسازي رسيده و در آن مسير كمالي قرار گرفته اند.

زمينه ها و بسترهاي تزكيه نفس

با نگاهي به آيات قرآني مي توان دريافت كه تزكيه نفس و خودسازي از مهمترين و بلكه اساسي ترين اهداف بعثت پيامبران است كه از سوي خداوند ماموريت يافته اند تا مردم را افزون بر شناخت خود و هستي و جايگاه و موقعيت خود و خدا و ديگران (تعليم) به سوي تزكيه نفس و خودسازي رهنمون سازند. آموزه هاي وحياني كه به شكل كتاب و سنت به دست بشر رسيده و ايجاد دولت و حكومت و قانون به شكل قانون هاي اخلاقي و اجتماعي و حقوقي و مانند آن، چيزي جز فراهم كردن بستر و زمينه هاي خودسازي و رشد فردي و جمعي بشر نيست. بر اين اساس مي توان گفت كه همه هستي از مقام الوهيت تا ربوبيت و از تعليم و قانون و كتاب و دولت چيزي جز تزكيه نفس و خودسازي بشر هدف و منظور ديگري ندارد. همه هستي دست به دست هم داده تا زمينه اي فراهم آورد كه بشر به صورت فردي و جمعي خود و خدا و هدف آفرينش را بشناسد و در مسير شدن كمال قرار گيرد و به خودسازي رشدي و اصلاحي اقدام كند.
براين اساس همگان هدف از آفرينش را در نهايت، خودسازي و تزكيه نفس برمي شمارند كه مفهوم ديگري از تقرب الي الله و دست يابي به كمال مطلق و لقاء الهي است كه در آيات ديگر قرآن بيان شده است.
اگر امام خميني(ره) و يا ديگراني از قرآن شناسان و دين شناسان بر اين نكته تاكيد مي ورزند كه فلسفه عملي فقه، حكومت اسلامي است، با اين همه هم ايشان اذعان دارند كه هدف از حكومت فراهم آوري بستر مناسب براي رشد و كمال يابي همه بشر و تزكيه نفس و خودسازي اوست.
بنابراين مي توان گفت خودسازي به مفهوم واقعي كه عبارت ديگري از دست يابي به كمال مطلق و لقاي الهي است همان هدف غايي و نهايي نه تنها آموزه هاي وحياني بلكه هدف آفرينش و خلقت بشر است تا آدمي به كمال شايسته با تقرب الي الله و لقاي او برسد و به عنوان ربوبيت طولي در مقام خلافت الهي، ديگران را نيز تزكيه كند و آنان را به سوي كمال شايسته و لايق ايشان برساند.
براين اساس همه اموري كه آدمي را به سوي كمال رشدي هدايت مي كند از امور مادي و معنوي و آموزه هاي وحياني و امور ديگر از اين دست، از علل و عوامل و ابزارهاي رشدي بشر بوده و زمينه ساز دست يابي بشر به تزكيه نفس مي باشد.
از اين رو خداوند در آيه 6 سوره مائده با اشاره به آموزه هاي وحياني و تشريع احكام و واجبات، بر اين نكته تصريح و تاكيد مي كند كه هدف از تشريع قوانين و احكام چيزي جز راهنمايي بشر به سوي تزكيه نفس و زمينه سازي براي دست يابي به كمال رشدي و خودسازي نيست. آيات 129 سوره بقره كه تعليم حكمت و آيات الهي را به مردم بيان مي كند بر اين هدف نهايي نيز اشاره دارد كه هدف از همه اين امور چيزي جز زمينه سازي و بسترسازي براي تزكيه انسان و فرصت بخشي به بشر براي دستيابي به شايستگي ها و كمالات نمي باشد.
براين اساس بعثت پيامبر(ص) و نزول قرآن و تشريع احكام و شريعت اسلامي به عنوان مصداقي از كلي بيان مي گردد كه آيات چندي چون آيه 129 و 151 سوره بقره و آيه2 سوره جمعه بر تزكيه نفس و خودسازي به عنوان هدف بعثت پيامبر(ص) همانند ديگر پيامبران تأكيد كند.
اگر در آيات قرآني از اعمال صالح و رفتارهاي هنجاري و اخلاقي و وجوب انجام آن سخن به ميان مي آيد، در راستاي بيان مصداقي حكم كلي است كه پيش از اين در آيات پيش گفته بيان شده است. به اين معنا كه بقيه آيات در حقيقت به مصاديق حكم كلي اشاره مي كند.
بنابراين اگر از عمل صالح و يا انفاق و زكات و مانند آن به عنوان علل و عوامل بسترساز دستيابي به تزكيه سخن به ميان مي آيد چيزي جز بيان مصاديقي از همان كلي آموزه هاي وحياني تزكيه نيست.
پس مي توان گفت كه هرچيزي كه آدمي را در مسير كمالي قرار مي دهد و موجبات شكوفايي استعدادها و بروز و ظهور كمالات بشري مي شود، از ابزارها و علل و عوامل تزكيه نفس به شمار مي آيد.
با اين همه برخي از امور، مورد تأكيد بيشتر قرار گرفته است تا ضمن بيان اهميت آن، به آدمي يادآور شود كه اين علل و عوامل نقش ابزاري بهتري دارند و در راستاي دستيابي به كمال بهتر مي توانند مفيد و سازنده باشند.
بنابراين هرگاه از ازدواج به عنوان زمينه ساز تزكيه و تطهير انسان سخن به ميان مي آيد (هود آيه 78) و به مردم هشدار داده مي شود تا جلوي ازدواج زنان مطلقه را نگيرند تا زمينه طهارت اجتماعي فراهم آيد (بقره آيه 232) و يا در آيه 30 سوره نور سخن از عفت گزيني اهل ايمان مي شود كه به نظر قرآن عاملي مهم براي بسترسازي پاكي و بالندگي و خودسازي بشر است، به معناي بيان نمونه هاي تأثيرگذاري است كه نقش مهم و جدي در بالندگي و خودسازي بشر ايفا مي كنند. در حقيقت اين آيات بر نمونه هايي از حكم كلي اشاره دارد كه در كلي عمل صالح و يا آموزه هاي وحياني از آن سخن به ميان آمده است ولي از آن جايي كه اين امور از نقش حساستري برخوردار است، از آن به عنوان نمونه و مصاديق بارز ياد شده است.
از آن جايي كه نفس آدمي بيشترين آسيب را از سوي هواهاي نفساني و خواهش هاي آن تحمل مي كند و هواهاي نفس آدمي در حقيقت گرايش هاي تشديدي آدمي به سوي امور طبيعي همراه با زياده خواهي نفس مي باشد، خداوند از انسان ها مي خواهد تا خواهش ها و گرايش هاي طبيعي نفس را مهار و مديريت كرده و اجازه ندهند كه بخشي از وجود و خواسته هاي آدمي بر همه بخش هاي ديگر چيره شود و او را به سوي تباهي و فساد بكشاند.
از اين رو آيات قرآن و آموزه وحياني و سنت نبوي، بيشترين توجه و تأكيد را بر اموري دارد كه خواسته ها و خواهش نفساني به آن سو متمايل مي شود و نفس مي كوشد تا آدمي را بدان سو بكشاند و از ديگر امور غافل سازد.
از آن جايي كه مهمترين خواهش هاي نفساني و زياده خواهي آن در حوزه اموري چون خوردن و خوابيدن و خواهش هاي جنسي و عاطفي و مانند آن است خداوند براي مهار و كنترل اين بخش از وجود آدمي دستورها و آموزه هاي خاصي را فرو فرستاده تا انسان با راهنمايي اين دستورها بتواند خواهش نفساني را مديريت و كنترل كند و آن را در مسير كمالي قرار دهد.
اين گونه است كه خداوند براي مبارزه با خواهش هاي نفساني جنسي و زياده طلبي هاي آن، به مسئله ازدواج در چارچوب هاي قانوني براي ارضاي شهوت جنسي (هود آيه 78) و عفت گزيني (نور آيه 30) تاكيد مي كند و براي جلوگيري و مهار نفس از خواهش هاي مادي و ثروت (آسايش و رفاه زيادي) به مسئله زكات (توبه آيه 103) و انفاق در راه رضاي خدا (ليل آيه 18 و 20) اشاره كرده و آن را عاملي از عوامل تزكيه نفس بر مي شمارد.
رهايي بشر از خواهش ها و خواسته هاي زيادي نفس و مهار و مديريت آن از راه ازدواج و انفاق و صدقه و زكات موجب مي شود تا آدمي بتواند در مسير كمالي و بهره گيري از همه استعدادها و ظرفيت هاي خويش قرار گيرد.
كساني دراين مسير قرار مي گيرند كه نخست به خداوند و هدف خلقت و آفريدگاري و پروردگاري او ايمان آورده (طه آيه 75 و 76) و به تعاليم و آموزه هاي پيامبران در حوزه شناختي و عملي باور داشته باشند (بقره آيه 129 و 151 و جمعه آيه 2)، در اين صورت است كه به رعايت حقوق ديگران اقدام كرده و عمل صالح را پيشه خويش مي سازند (طه آيات 75 و 76) و در برخورد با ديگران از جمله مومنان، آداب معاشرت اجتماعي را به دقت مراعات مي كنند.(نور آيه 27 و 28)

ضرورت تعادل ميان خواسته هاي نفس و روح

براي اينكه فرصت هاي بيشتري به ديگر بخش هاي نفس داده شود و تنها مسائل نفساني چون زن و شهوت غذايي و جنسي و مادي آدمي را به اين سو و آن سو نكشاند قرآن پيشنهاد مي كند كه انسان به تلاوت قرآن و آموزه هاي وحياني بپردازد تا نسبت به حقايق هستي و روش هاي كنترل و مديريت نفس آگاه شود. (بقره آيه 129 و آل عمران آيه 164 و جمعه آيه 2) و با حضور در مسجد (توبه آيه 108) اين فرصت را به روح و روان خويش بدهد تا در محيط مناسبي قرار گيرد و هراز گاهي خود را هشدار باش دهد و اجازه ندهد كه محيط هاي ديگر اجتماعي او را به سوي غفلت از خودسازي بكشانند. به اين معنا كه محيط اجتماعي اگر به گونه اي باشد كه آدمي را به سوي شهوات و افزايش خواسته هاي آن مي كشاند مي بايست هراز گاهي با حضور در محيط هاي مناسب، روح و روان اين بخش از وجود خويش را نيز تقويت كند.
از اين رو تلاوت آياتي قرآني، هم مي تواند به قصد آگاهي و شناخت به خود و خدا و هستي و آگاهي از برنامه هاي سازنده خودسازي و هم عاملي در جهت قرار گرفتن در محيطي غيراز محيط هواهاي نفساني باشد. اگر براي ارضاي خواهش ها و نيازهاي نفساني، سبح طويل در روز و تلاش و كوشش در اجتماع و زمين است، براي پاسخ گويي به نيازهاي روحي و رواني نيز مي بايست در هنگامه شب و سحر و در مسجد و كنار قرآن و تلاوت آن كوشيد تا تعادل ميان خواسته هايي نفس و روح، يعني جسم از سويي و روان از سوي ديگر فراهم آيد.
به سخن ديگر آدمي مي بايست هم به خواسته هاي نفساني و رواني و بدني (مادي) خويش پاسخ دهد و هم مي بايست به خواسته هاي جاني و روحي و معنوي خويش توجه داشته باشد.
انسان در صورت ايجاد تعادل ميان بخش هاي مختلف خود، مي تواند از رحمت خاص الهي بر خوردار گردد كه فرآيند تزكيه نفس و خودسازي را سرعتي بيشتر مي بخشد. (تور آيه 21) اين گونه است كه از فضل الهي و توجهات و عنايات خاص خداوندي نيز بهره مند مي شود و در حالتي قرار مي گيرد كه همه هستي براي كمك به او بسيج مي شوند و مايه هاي تزكيه و پيراستگي سريع تر و شتاب آميزتر نفس او را فراهم مي آورند. (نور آيه 21)
بدين ترتيب انسان نجات يافته، ديگر از دام شياطين تعادل شكن مي رهد و از عوامل محروميت از تزكيه چون تحريف كتب و آموزه هاي وحياني (مائده آيه 4) و سوداگري با عهد و پيمان الهي (آل عمران آيه 77) و كتمان حقايق و معارف الهي (بقره آيه 174) و هرگونه علل و عوامل ديگر گمراه كننده و زيانبار مي گريزد و خود را در مسير كمالي قرار مي دهد.

آثار تزكيه

در اين حالت است كه شخص تزكيه شده و خودسازي كرده، در مقام رضا قرار مي گيرد (ليل آيه 18 و 21) و در برابر پاكيزه ها تسليم محض مي شود (بقره آيه 128 و 129) و حقايق هستي از آيات تكوين و تشريع را چنان كه هست درمي يابد (واقعه آيه 77 و 79) و محبت خداوندي را به سوي خود جلب مي كند (بقره آيه 222 و نيز توبه آيه 108) و به مقام رستگاري و فلاح مي رسد كه مقام كمالي و رشدي بشر و لقاي كمال الهي است (شمس آيات 7 و 9 و اعلي آيه 14) پس هم خود را از گناهان و نواقص و زشتي ها پاك مي گرداند و هم در زدودن آلودگي ها و زشتي ها و ناپاكي ها از جامعه اقدام مي كند؛ زيرا انساني كه خودسازي كرده و به پاكي ها رسيده، از هر زشتي مي گريزد و مي كوشد تا همگان به آنچه او از كمالات رسيده، نيز برسند و از فوايد آن بهره مند گردند. از اين رو هر انسان خودساخته اي در انديشه ديگرسازي و جامعه سازي برمي آيد و انديشه جامعه برتر و نيك، او را دربر مي گيرد و از قرار داشتن مردم در زشتي و ناپاكي رنج مي برد. (بقره آيه 151 و آل عمران آيه 164 و جمعه آيه 2 و بقره آيات 127 و 129 و آيات ديگر)
به هر حال انديشه پاكي و تلاش براي آن، امري اساسي و مهم براي كساني است كه خود را ساخته و به مقام رضا و تسليم و محبت الهي رسيده اند و اكنون در مقام ربوبيت و نبوت تكويني مي كوشند تا ديگران را نيز به راه آورند و در مسير كمالي قرار دهند. آنان در خود احساس مسئوليت شگفتي مي كنند كه اميرمؤمنان(ع) در اين باره مي فرمايد: اگر پيمان الهي از عالمان نبود جامعه را به حال خويش رها مي ساختم، همين مسئوليت پذيري است كه آنان را به رنج مي افكند به گونه اي كه خداوند از آن همه رنجي كه پيامبران و معصومان(ع) براي تزكيه جامعه مي برند به سخن آمده و از آنان مي خواهد تا چنان خود را به سختي نيفكنند كه هلاك شوند.

محمد باقرپور منصوري
کیهان

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار