ارزش و اهمیت مساوات در اسلام

عدالت یعنی رعایت تساوی در زمینه استحقاق های تساوی و همین معنای درستی است و عدل نیز اینچنین مساواتی را ایجاب می نماید و این چنین مساواتی از لوازم عدل می باشد. عدالت به این معنی یعنی رعایت استحقاق ها و عطا کردن هر ذی حقی آنچه استحقاق آن را دارد. معنی حقیقی عدالت اجتماعی بشری، یعنی عدالتی که در قانون بشری باید رعایت شود و افراد بشر باید آن را محترم بشمارند، همین معنی می باشد.
یکی از اصول و ارکان ایدئولوژی اسلامی اصل مساوات و نفی‏ تبعیض است. از نظر اسلام انسانها به حسب گوهر و ذات برابرند، مردم از این نظر دو گونه یا چند گونه آفریده نشده اند، رنگ، خون، نژاد، قومیت ملاک برتری و تفوق نیست، سید قرشی و سیاه حبشی برابرند، آزادی، دموکراسی و عدالت در اسلام زاده برابری و مساوات انسانهاست. از نظر اسلام تنها در شرایط محدود و معینی، به خاطر یک سلسله مصالح که‏ برای خود آن افراد و برای جامعه اسلامی ضروری است، به طور موقت سلب‏ برخی حقوق از افراد می‏شود و این وضع هیچ ربطی به گوهر و ذات و خون و نژاد افراد ندارد. دوره موقت بردگی بردگان که از نظر اسلام داخل مقوله‏ فرهنگی و آموزشی و پرورشی است نه مقوله اقتصادی و بهره کشی، و دالان‏ موقتی است برای تربیت اسلامی از این قبیل است.
خداوند درسوره نساء آیه 135می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى‏ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَكُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللَّهُ أَوْلى‏ بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى‏ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً ؛ اى كسانى كه ایمان آورده‏اید كاملا قیام به عدالت كنید، براى خدا گواهى دهید اگر چه (این گواهى) به زیان خود شما یا پدر و مادر یا نزدیكان شما بوده باشد، چه اینكه اگر آنها غنى یا فقیر باشند خداوند سزاوارتر است كه از آنها حمایت كند، بنا بر این از هوى و هوس پیروى نكنید كه از حق منحرف خواهید شد، و اگر حق را تحریف كنید و یا از اظهار آن اعراض نمائید خداوند به آنچه انجام مى‏دهید آگاه است».
در این آیه یك اصل اساسى و یك قانون كلى در باره اجراى عدالت در همه موارد بدون استثناء ذكر میكند و به تمام افراد با ایمان فرمان میدهد كه قیام به عدالت كنند. باید توجه داشت كه قوامین جمع قوام " صیغه مبالغه" به معنى" بسیار قیام كننده" است، یعنى باید در هر حال و در هر كار و در هر عصر و زمان قیام به عدالت كنید كه این عمل خلق و خوى شما شود، و انحراف از آن بر خلاف طبع و روح شما گردد. تعبیر به" قیام" در اینجا ممكن است به خاطر آن باشد كه انسان براى انجام كارها معمولا باید بپاخیزد، و به دنبال آنها برود، بنا بر این" قیام به كار" كنایه از تصمیم و عزم راسخ و اقدام جدى در باره آن است اگر چه آن كار همانند حكم قاضى احتیاج به قیام و حركتى نداشته باشد، و نیز ممكن است تعبیر به قیام از این نظر باشد كه قائم معمولا به چیزى میگویند كه عمود بر زمین بوده باشد و كمترین میل و انحرافى به هیچ طرف نداشته باشد، یعنى باید آن چنان عدالت را اجرا كنید كه كمترین انحرافى به هیچ طرف پیدا نكند. سپس براى تاكید مطلب، مساله "شهادت" را عنوان كرده، می فرماید:
به خصوص در مورد شهادت باید همه ملاحظات را كنار بگذارید و فقط به خاطر خدا شهادت به حق دهید، اگر چه به زیان شخص شما یا پدر و مادر و یا نزدیكان تمام شود. این موضوع در همه اجتماعات و مخصوصا در اجتماعات جاهلى وجود داشته و دارد كه معمولا در شهادت دادن، مقیاس را حب و بغضها و چگونگى ارتباط اشخاص با شهادت دهنده قرار مى‏دهند اما حق و عدالت براى آنها مطرح نیست، مخصوصا از حدیثى كه از ابن عباس نقل شده استفاده میشود كه افراد تازه مسلمان حتى بعد از ورود به مدینه به خاطر ملاحظات خویشاوندى از اداى شهادتهایى كه به ضرر بستگانشان مى‏شد خوددارى مى‏كردند، آیه فوق‏نازل شد و در این زمینه به آنها هشدار داد (المنار جلد پنجم صفحه 455). ولى همان طور كه آیه اشاره میكند، این كار با روح ایمان سازگار نیست. مؤمن واقعى كسى است كه در برابر حق و عدالت، هیچگونه ملاحظه‏اى نداشته باشد و حتى منافع خویش و بستگان خویش را به خاطر اجراى آن نادیده بگیرد.
ضمنا از این جمله استفاده میشود كه بستگان مى‏توانند با حفظ اصول عدالت به سود یا به زیان یكدیگر شهادت دهند (مگر اینكه قرائن اتهام به طرفدارى و اعمال تعصب در كار بوده باشد). سپس به قسمت دیگرى از عوامل انحراف از اصل عدالت اشاره كرده میفرماید: نه ملاحظه ثروت ثروتمندان باید مانع شهادت به حق گردد و نه عواطف ناشى از ملاحظه فقر فقیران، زیرا اگر آن كس كه شهادت به حق به زیان او تمام میشود، ثروتمند یا فقیر باشد، خداوند نسبت به حال آنها آگاهتر است. نه صاحبان زر و زور میتوانند در برابر حمایت پروردگار، زیانى به شاهدان بر حق برسانند، و نه فقیر با اجراى "عدالت" گرسنه مى‏ماند. باز براى تاكید دستور مى‏دهد كه از هواى و هوس پیروى نكنید تا مانعى در راه اجراى عدالت ایجاد گردد (فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى‏ أَنْ تَعْدِلُوا).
جمله «تعدلوا» ممكن است از ماده عدالت و یا از ماده عدول بوده باشد، اگر از ماده عدالت باشد معنى جمله چنین خواهد بود «فلا تتبعوا الهوى لان تعدلوا» (از هوا پرستى پیروى نكنید تا بتوانید اجراى عدالت كنید) و اگر از ماده عدول باشد معنى جمله چنین است «فلا تتبعوا الهوى فى ان تعدلوا» (از هوا پرستى در مسیر انحراف از حق پیروى مكنید). و از این جمله به خوبى استفاده میشود كه سرچشمه مظالم و ستمها، هواپرستى است و اگر اجتماعى هواپرست نباشد، ظلم و ستم در آن راه نخواهد داشت! بار دیگر به خاطر اهمیتى كه موضوع اجراى عدالت دارد، روى این دستور تكیه كرده میفرماید: اگر مانع رسیدن حق به حقدار شوید و یا حق را تحریف نمائید و یا پس از آشكار شدن حق از آن اعراض كنید، خداوند از اعمال شما آگاه است (وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً).
در حقیقت جمله «ان تلووا» اشاره به تحریف حق و تغییر آن است، در حالى كه جمله «تعرضوا» اشاره به خوددارى كردن از حكم به حق میباشد و این همان چیزى است كه در حدیثى از امام باقر (ع) نقل شده است. جالب توجه اینكه در ذیل آیه تعبیر به خبیر شده است نه علیم، زیرا" خبیر" معمولا به كسى مى‏گویند كه از جزئیات و ریزه‏كاریهاى یك موضوع آگاه است، اشاره به اینكه خداوند كوچكترین انحراف شما را از حق و عدالت به هر بهانه و دستاویزى كه باشد حتى در آنجا كه لباس حق بجانب بر آن میپوشانید میداند و كیفر آن را خواهد داد! آیه فوق توجه فوق العاده اسلام را به مساله عدالت اجتماعى در هر شكل و هر صورت كاملا روشن میسازد و انواع تاكیداتى كه در این چند جمله بكار رفته است نشان می دهد كه اسلام تا چه اندازه در این مساله مهم انسانى و اجتماعى، حساسیت دارد، اگر چه با نهایت تاسف میان عمل مسلمانان و این دستور عالى اسلامى، فاصله از زمین تا آسمان است، و همین یكى از اسرار عقب‏ ماندگی مسلمانان است.
بسیارى از ایرادهایى كه افراد كم اطلاع بر قوانین اسلام مى‏كنند به خاطر آن است كه یك حكم را به طور مستقل و منهاى تمام احكام دیگر مورد بررسى قرار مى‏دهند، یعنى به عبارت دیگر آن حكم را در یك جامعه صد در صد غیر اسلامى فرض مى‏كنند، ولى اگر توجه داشته باشیم كه اسلام تنها این یك حكم نیست بلكه مجموعه احكامى است كه پیاده شدن آن در یك اجتماع سبب اجراى عدالت اجتماعى، و مبارزه با فقر، و تعلیم و تربیت صحیح، و آموزش و پرورش كافى، آگاهى و بیدارى و تقوا مى‏گردد، روشن مى‏شود كه مشمولان این حكم چه اندازه كم خواهند بود. اشتباه نشود، منظور این نیست كه در جوامع امروز این حكم نباید اجراء شود بلكه منظور این است كه هنگام داورى و قضاوت باید تمام این جوانب را در نظر گرفت.
خلاصه حكومت اسلامى موظف است كه براى تمام افراد ملت خود نیازمندیهاى اولى زندگى را فراهم سازد، و به آنها آموزش لازم دهد، و از نظر اخلاقى نیز تربیت كند، بدیهى است در چنان محیطى افراد مختلف بسیار كم خواهند شد. از مهمترین مسائلى كه اسلام روى آن تكیه مى‏كند، مساله حفظ حقوق و اموال مردم و به طور كلى اجراى عدالت اجتماعى است، آیات سوره مائده ( آیات 106 تا 108 ) گوشه‏اى از دستورات مربوط به این قسمت است. نخست براى اینكه حقوق ورثه در اموال میت از میان نرود و حق بازماندگان و ایتام و صفار پایمال نشود، به افراد با ایمان دستور مى‏دهد و مى‏گوید: اى كسانى كه ایمان آورده‏اید، هنگامى كه مرگ یكى از شما فرا رسد باید به هنگام وصیت كردن دو نفر از افراد عادل را به گواهى بطلبید و اموال خود را به عنوان امانت براى تحویل دادن به ورثه به آنها بسپارید (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهادَةُ بَیْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ؛ ای مومنان! چون یکی از شما را مرگ فرا رسد، به هنگام وصیت دو تن عادل از (همکیشان) خودتان را شاهد بگیرید، مائده/106).
منظور از عدل در اینجا همان عدالت به معنى پرهیز از گناه كبیره و مانند آن است، ولى این احتمال در معنى آیه نیز هست كه مراد از عدالت،" امانت در امور مالى" و عدم خیانت باشد، مگر اینكه با دلائل دیگر ثابت شود كه شرائط بیشترى در چنین شاهدى لازم است و منظور از" منكم" یعنى از شما مسلمانان، در مقابل افراد غیر مسلمان ‏است كه در جمله بعد به آنها اشاره شده است.
یکی از نشانه های اهمیت عدالت اجتماعی و مساوات در اسلام پرداختن به این موضوع حتی در احکام الهی می باشد به طور مثال در آیه 7 سوره فصلت می فرماید: «الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ؛ همانها ( مشرکان ) كه زكات را ادا نمى‏كنند، و آخرت را منكرند». آیه فوق با تعبیر تكان دهنده‏اش تاكید مجددى است بر اهمیت این فریضه اسلامى، خواه به معنى زكات واجب گرفته شود یا به مفهوم وسیع و گسترده‏تر، و باید چنین باشد زیرا: " زكات" یكى از عوامل مهم عدالت اجتماعى و مبارزه با فقر و محرومیت، و پر كردن فاصله‏هاى طبقاتى، و تقویت بنیه مالى حكومت اسلامى، و پاك‏سازى روح و جان از حب دنیا و مال پرستى و خلاصه وسیله بسیار مؤثرى براى قرب الهى است. به هر حال عدالت اجتماعی در زمینه تعامل انسان در محیط و اشیا متولد می شود. این نوع عدالت بیشتر به حقوق فی نفسه انسان ها و حقوق مربوط به روابط افراد جامعه با یکدیگر مربوط می شود. مبنای عدالت اجتماعی حقوقی است که انسان ها به صرف انسان بودن و به دلیل عضویت در اجتماع از آنها برخوردارند. شاخصه های زیر را برای عدالت اجتماعی می توان شمرد: عدالت اداری، عدالت اقتصادی، عدالت قضایی، عدالت سیاسی و غیره. با توجه به ارتباط تنگاتنگ عدالت و حق، انواع حق و نظر قران در رابطه با آنها عبارت است از:

قرآن و حقوق بشر: الف) حق حیات:

نخستین حق طبیعی انسان ها حق حیات است. از دیدگاه قرآن حیات هر انسان به اندازه حیات تمامی انسان ها ارزش دارد: «من قتل نفس بغیر نفس او فساد فی الارض فکانما قتل الناس جمیعاً و من احیاها فکانما احیا الناس جمیعا؛ هر كس، انسانى را بدون ارتكاب قتل یا فساد در روى زمین بكشد، چنان است كه گویى همه انسانها را كشته و هر كس، انسانى را از مرگ رهایى بخشد، چنان است كه گویى همه مردم را زنده كرده است» (مائده /32). و رسولان ما، دلایل روشن براى بنى اسرائیل آوردند، اما بسیارى از آنها، پس از آن در روى زمین، تعدّى و اسراف كردند. در نگاه قرآن به مسئله حیات انسانها فراتر از حق نظر شده و از آن به عنوان تکلیفی بر عهده هر شخصی یاد شده است به این معنی که هر فرد موظف به حفظ حیات خود («لا تلقوا با یدیکم الی التهلکه؛ و خود را به دست خود به هلاک نیفکنید، بقره/195) و نجات جان افرادی است که در معرض خطر قرار دارند».

ب)حق داشتن کرامت:

در دیدگاه قرآن انسان موجودی است که توان رسیدن به مقام خلیفه الهی را داراست و خداوند در او از روح خود دمیده است («ونفخت فیه من روحی؛ و از روح خویش در وی دمیدم، ص/72») و به او کرامت عطا کرده است («و لقد کرمنا بنی آدم؛ ما آدمیزادگان را گرامى داشتیم، اسرا/70»).

ج) برقراری مساوات:

مساواتی که قرآن میان انسان ها قایل است شامل دو قسمت عمده، مساوات در اصل انسانیت و مساوات در حقوق و اجرای قوانین و احکام می باشد، که جهت اثبات این مطلب می توان به ترتیب به آیات زیر اشاره کرد:
«یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبایل ان اکرمکم عندالله اتقیکم؛ ای مردم، شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گرداندیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمند ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست» (حجرات/13).
«ان الله یامرکم ان تودوا الامانات الی اهلها و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل؛ همانا خدا به شما فرمان می دهد که سپرده ها را به صاحبانش پس دهید و چون میان مردم حکم کردید به عدالت حکم کنید» (نساء/58).
و می فرماید: «و امرت لاعدل بینکم؛ و مامور شده ام میان شما به عدالت حکم کنم» (شوری/15). آمده است معنای جمله مورد بحث این است که من مأمور شده ام بین شما عدالت را برقرار کنم، یعنی همه را به یک چشم ببینم، قوی را بر ضعیف و غنی را بر فقیر و کبیر را صغیر مقدم ندارم و سفید را بر سیاه و عرب را بر غیر عرب و هاشمی را و یا قریشی را بر غیر آنان برتری ندهم. عدالت در ستون دینی عامل دوام و بقای حکومت ها دانسته شده و مهم ترین هدف پیامبران الهی را تشکیل می دهد، «ولقد ارسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط ؛ به راستی پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو فرود آوردیم تا مردم به انصاف برخیزند» ( حدید/25). «ولکل امه رسول فاذاجاء رسولهم قضی بینهم و هم لا یظلمون؛ و هر امتی را پیامبری است پس چون پیامبرشان بیاید میانشان به عدالت داوری می شود و به آنان ستم نرود» (یونس/47).
کلام اسلامی بیش از هر چیز به مساله عدل پرداخت. فقه اسلامی قبل از هر چیز مساله عدل برایش مطرح شد و در جهان سیاست اسلامی بیش از هر کلمه ای کلمه عدل بگوش می خورد. به طور کلی در اعتقاد مومنان عدالت هم منشا احکام دینی است و هم مقتضای آنها و حکمی که عادلانه نباشد دینی نیست، هیچ حکم قانونی در نظام اسلام نیست مگر اینکه از عدل سرچشمه گرفته است و عدالت در اسلام از اصولی است که هیچ تخصیص بردار نیست.
اهمیت و جایگاه والای عدالت در اسلام از یک طرف و وابستگی تحقق آن به ابزارهای حکومتی و قدرت از طرف دیگر نشانگر آن است که حکومت دینی ناگریز است که عدالت را به عنوان یکی از اهداف اساسی خود برگزیند تا از مسیر دینی بودن خارج نشود. آیات بسیاری در قرآن در باب لزوم توجه به تامین و برقراری قسط و عدل در قرآن وجود دارد. عدل به مفهوم اجتماعی، هدف نبوت و به مفهوم فلسفی مبنای معاد است. قرآن کریم در بیان هدف نبوت و رسالت پیامبران می فرماید: «لقد ارسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط ؛ همانا فرستادگانمان را با دلائل روشن فرستادیم و همراه ایشان کتاب و ترازو فرود آوردیم تا مردم به عدالت قیام کنند» (حدید/ 25). در موضوع معاد و محاسبه رستاخیز و پاداش و کیفر اعمال می فرماید: «و نضع الموازین القسط لیوم القیامة فلاتظلم نفس شیئاً و ان کان مثقال حبة من خردل اتینابها و کفی بنا حاسبین؛ ترازوهای عدالت را در روز رستاخیز می نهیم، به احدی هیچ ستمی نخواهد شد و اگر هموزن دانه خردل باشد آنرا می آوریم، این بس که ما حسابگر هستیم» (انبیاء/ 47).

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار