اهمیت و ارزش خودسازی از منظر آیات و روایات

قرآن كریم، تزكیه نفس را برجسته ترین هدف رسالت عامه دانسته است. گرچه دربخشى از آیات، خودسازی و تزكیه نفوس از برنامه هاى رسول اكرم صلى الله علیه و آله و سلم دانسته شده ولى دعاى ابراهیم خلیل علیه السلام این است كه: «ربنا و ابعث فیهم رسولا منهم یتلوا علیهم ایاتك و یعلمهم الكتاب و الحكمة و یزكیهم ؛ خدایا در بین مردم، پیامبرى مبعوث كن كه آیات تو را بر آنها تلاوت و آنها را پس از علم به كتاب و حكمت، تزكیه كند» » (سوره بقره، آیه 129) :. این مسئله هم، هدف نوع انبیاست و هم اهمیت آن به قدرى است كه هر انسان عاقلى آن را مى خواهد و مایل است سعادت خود را به دست آورد.
دیدگاههاى مختلف براى سعادت و نیكبختى تفاسیر متنوعى دارند و منشا همه این آراى متعدد هم، انسان شناسى، معرفت نفس و مانند آن است. اگر كسى انسان را موجودى مادى بداند، قهرا سعادت و خیر او هم، در مسائل رفاهى و مادى خلاصه مى شود و اگر حقیقت انسان را امرى مجرد بداند، خیر و نیكبختى او در معارف، اخلاق و فضایل نفسانى، خلاصه مى شود. افزون بر آنچه گذشت، مشكلات جامعه را نیز اخلاق حل مى كند. اعتماد به یكدیگر و عمل به وظیفه از سوى هر كارگزار، مشكل جامعه را حل مى كند و كسى كه شغل آزاد دارد، اگر در همان محدوده كسب آزادش متخلق به اخلاق الهى باشد، مردم از او در رفاهند، كارمند دولت نیز در كارگزارى دولتى، اگر مهذب باشد، مراجعان، از او راضیند.
مشكلات مادى و اقتصادى كم و بیش در هر جامعه اى هست ولى هرگز فشار اقتصادى، انسان عاقل آزاده را وادار نمى كند كه روحش را براى ابد، تیره كند و این به سود هیچ كس نیست، به سود دیگران نیست چون دیگران را در فشار قرار دادن و چیزى را بى حساب از كسى گرفتن و كار كسى را به تاخیر انداختن، به سود آنها نیست، به سود خود شخص هم نیست؛ گناه قبل از این كه به دیگرى ضرر بزند، به گناهكار ضرر مى رساند، همان طور كه هیزم پیش از این كه پارچه را بسوزاند، ماده و بدنه خود را مى سوزاند. گناه، در حقیقت آتش است و قبل از این كه به كسى آسیب برساند، خود گناهكار را مى سوزاند از این رو، قرآن كریم، از ظالمان، تعبیر به «حطب » یعنى هیزم مى كند: «و اما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا؛ ولی منحرفان هیزم جهنم خواهند بود» (سوره جن، آیه 15).
هیچ عاقلى، حاضر نیست بسوزد و كسى كه دست به تبهكارى مى زند خیال مى كند گناه، امرى اعتبارى است و امر اعتبارى با گذشت دوره اعتبار، از حوزه حقیقت، رخت بر مى بندد غافل از این كه گناه امرى حقیقى است و ریشه تكوینى دارد. چنان كه ثواب، امرى حقیقى تكوینى است و اعتبار و قرارداد نیست كه بر اثر تغییر زمان اعتبار و مكان قرار داد، عوض شود.

بهشت و جهنم اخلاقى

قرآن كریم، حقیقت اخلاق بد و خوب را به بهشت و جهنم ارجاع داده است، باطن اخلاق بد، جهنم و حقیقت اخلاق خوب، بهشت است. قرآن، بهشت و جهنم را مظاهر اسماى حسناى خداوند مى داند و خداى سبحان را غفار و قهار «ارحم الراحمین » و «اشد المعاقبین » معرفى مى كند؛ یعنى خدا هر حكمى كه دارد، اسماى حسناى او دارد و هر حكمى كه اسماى حسناى او دارد، مظاهر او دارد و هر حكمى كه مظاهر او دارد آثار آن مظاهر دارد. قرآن درباره ذات اقدس اله، مرحله به مرحله گاهى با پرده و گاهى بى پرده سخن مى گوید، گاهى از اصل هستى خدا و گاه از قرب او به نیایشگران: «و اذا سالك عبادى عنى فانى قریب اجیب دعوة الداع ؛ و هنگامى كه بندگان من، از تو در باره من سؤال كنند، (بگو:) من نزدیكم! دعاى دعا كننده را، به هنگامى كه مرا مى خواند، پاسخ مى گویم! (سوره بقره، آیه 186) «نحن اقرب الیه منكم و لكن لا تبصرون؛ و ما از شما به او نزدیكتریم ولى نمى بینید! (سوره واقعه، آیه 85)، «و لقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن اقرب الیه من حبل الورید؛ ما انسان را آفریدیم و وسوسه هاى نفس او را مى دانیم، و ما به او از رگ قلبش نزدیكتریم» (سوره ق، آیه 16).
و گاهى بى پرده به عنوان «شاهد بازارى » مى فرماید:«و اعلموا ان الله یحول بین المرء و قلبه؛ بدانید خداوند میان انسان و قلب او حایل مى شود، و همه شما (در قیامت) نزد او گردآورى مى شوید» (سوره انفال، آیه 24). قلب انسان، همان حقیقت انسان است. بنابراین، معناى آیه شریفه این است كه خدا میان انسان و حقیقت وى فاصله مى شود. همان گونه كه قرآن كریم درباره ذات اقدس اله، نخست از اصل هستى و آنگاه از نزدیكى او، سپس از نزدیكتر بودن او به محتضر از دیگران، سخن به میان مى آورد و بعد مى فرماید: من به انسان از رگ گردن او نزدیكترم و بین انسان و حقیقت وى فاصله مى شود؛ درباره بهشت و جهنم نیز گاهى از اصل وجود بهشت و جهنم سخن مى گوید كه بسیارى از آیات قرآن كریم ناظر به این بخش است و گاهى از مظاهر و قرب و تجلى و مانند آن بحث مى كند. چنانكه بسیارى از آیات توحیدى ناظر به اصل وجود مبدء و نیز راجع به مظاهر الهى است. براى آنان درجاتى است.
در روایتى از امام صادق علیه السلام آمده است كه وقتى حضرت آدم علیه السلام به سراغ درخت ممنوع رفت و چیزى را خورد كه نباید بخورد، در اثر آن، لكه سیاهى در صورتش پیدا شد، اما پس از چندین نماز، این لكه سیاه به تدریج زایل شد. ائمه علیهم السلام با این تشبیه معقول به محسوس به ما آموختند كه خطیئه و گناه، مایه سیه رویى و روسیاهى در قیامت است و نماز سهم موثرى در تبدیل روسیاهى به روسفیدى دارد. مهمترین عضو ظاهرى انسان صورت اوست، به همین جهت، انسان هنگامى كه شرمنده مى شود، صورتش عرق مى كند و سرخ مى شود؛ نه دست و پاى او، ارتباط ویژه اى بین صورت و جان آدمى وجود دارد، حیا نیز در چشم ظهور خاصى دارد.
در اسلام، دستور داده شده است كه حتى صورت حیوان را نزنید! در قیامت، ممكن است همه بدن انسان تبه كار سیاه باشد ولى قرآن فقط از سیاهى صورت او خبر مى دهد. قرآن نمى فرماید: عده اى در قیامت، سیاه پوست محشور مى شوند، بلكه مى فرماید: سیاه روى محشور مى شوند. به این ترتیب مى بینیم ذات اقدس اله، مسائل اخلاقى را به این برمى گرداند كه باطن اخلاق بد، جهنم است و حقیقت اخلاق خوب، بهشت است. تحلیل قرآن كریم در تهذیب روح و مسائل اخلاقى، مانند كتاب اخلاقى ساده نیست كه ما را به موعظه دعوت كند بلكه نخست ما را با معارف عمیق دینى آشنا مى كند. رابطه توحید را با اسماى حسنا و رابطه آن را با مظاهر و رابطه مظاهر را با بهشت و جهنم ذكر مى كند. دركات جهنم و درجات بهشت را شرح مى دهد، رابطه آن دو را با انسان و اخلاق تبیین مى كند، و انسان باید ببیند كه مشغول حریر و پرنیان بافى است یا آبیارى درخت خار؟! اگر بار خار است، خود كشته اى وگر پرنیان است، خود رشته ایى. اشتعال قواى تعدیل نشده قوا و شئونى كه خداى سبحان آنها را به عنوان نعمت و ودیعت الهى به انسان، مرحمت كرده، اگر به صورت صحیح مورد استفاده قرار نگیرد، به سان امواج آتش، ظهور مى كند: «نار الله الموقدة التى تطلع على الافئدة؛ آتش برافروخته الهی است، آتشی که بر دل ها افتد و زبانه کشد » (سوره همزه، آیات 6 و7).
فؤاد یا قلب كه امرى مجرد و معنوى است بر اثر تعدیل نكردن این نیروها مشتعل خواهد شد و شعله آن، همه شئون هستى بشر را خاكستر مى كند. چنان كه اگر قوا تعدیل شوند قلب، گلستانى خواهد شد و انسان، گذشته از بوستان بیرون، در درون خود نیز روح و ریحان مى شود: «فاما من كان من المقربین فروح و ریحان و جنة نعیم؛ پس اگر او از مقربان باشد، در روح و ریحان و بهشت پرنعمت است» (سوره واقعه، آیات 88 و 89). اگر عقل فرزانه در انسان ظهور نكند، جهل فرومایه به جاى عقل مى نشیند و جهالت، خود آفت است و اگر صبر و حلم و بردبارى در انسان، جایگزین نشود، غضب كه خود، آتش مواج است به جاى حلم مى نشیند و اگر عفت و پاكدامنى در جان انسان رسوخ نكند، شهوت به جاى آن مى نشیند كه خود، آتش مواج است. هركدام از اینها كه به صورت شعله در آمده باشد قبل از این كه دیگرى را بسوزاند از خود سوزى شروع مى كند و این ویژگى آتش است. جاهل قبل از این كه دیگران را گرفتار كند خود را به دام مى اندازد و انسان خشمگین، قبل از این كه به دیگران آسیب برساند خود را مى سوزاند. اگر كسى انسان عصبانى را نصیحت كند فریادش بلندتر و بدگویى و فحشش بیشتر مى شود و نه تنها خشم انسان غضبناك را فرو نمى نشاند بلكه مایه بددهنى او نیز مى شود.

لزوم آمادگى در برابر دشمن

دشمن، گاهى از درون و گاهى از بیرون، حمله مى كند و اگر جهاد، جهاد اصغر و اكبر است، پس آماده شدن و مسلح بودن، هم در جهاد اصغر و هم در جهاد اكبر لازم است. همان گونه كه بر همه ما لازم است مرز دارى كنیم و كشور خود را براى دفاع آماده كنیم تا از تهاجم بیگانگان مصون باشیم، نیز بر هر فردى لازم است كه خودسازى كند تا هنگام تهاجم غضب یا شهوت یا جهالت در امان باشد. ممكن نیست كسى بگوید من در عالم طبیعت و در جوامع بشرى زندگى مى كنم ولى اهل شهوت یا غضب نیستم؛ زیرا برخى از امور، جاذبه و برخى از آنها دافعه دارند و اگر كسى مسلح به نیروى دفاع در برابر جذب و دفع كاذب نباشد، به دام این جذب و یا به تور آن دفع مى افتد و گرفتار مى شود. آموختن خطر غضب و آشنا شدن با فضایل صبر و حلم و بردبارى، انسان را از خطر خشم، و آشنایى با فضایل عفت و فرزانگى انسان را از خطر شهوت و جهالت، مى رهاند.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار