جایگاه تشیع در مغرب؛

پس از اعلام قطع روابط سیاسى با ایران از سوى مغرب و در سایه اوضاع متشنج، به ویژه با بزرگ نمایى تبلیغاتى و رسانه‏اى و سیاسى شدنِ سخن گفتن از تشیع در این كشور، به نظر مى‏رسد كه براى قطع ریشه فتنه و باز گرداندن اوضاع به حالت عادى، ضرورى است تا مسئله تشیع را در مغرب بازكاوى كنیم. كه من در این مقال مى‏كوشم تا به سه پرسش اساسى در این زمینه پاسخ گویم:
1. قضیه تشیع در مغرب چیست؟
2. شیعیان مغرب چه رابطه‏اى با ایران دارند؟
3. آینده تشیع در مغرب چگونه خواهد بود؟

حقیقت تشیع در مغرب

تشیع در مغرب، گرایش ولایى نسبت به میراث اهل بیت است. این گرایش برآمده از موضعى فكرى است، كه صاحبان آن پس از بحث و جست و جوى ژرف در اصول استدلال دینى از قرآن و سنت، و سیره و تاریخ و علم كلام بدان دست یافته‏اند.
بنابراین پدیده انتقال از یك مكتب و مذهب فكرى به مكتب و مذهب دیگر، پدیده نو پیدایى نبوده و داراى پیشینه‏اى دراز و رفتارى انسانى و طبیعى است، كه ممكن است در فرایند مناقشات و بحث‏ها و جست و جوها اتفاق افتد.
اگر پاى حرف كسانى بنشینیم كه به مذهب اهل بیت روى آورده‏اند، خواهیم دید كه همه آنان پیش از اعلام تغییر مذهبشان به لحاظ فكرى و روانى، وضعیت بغرنجى داشته‏اند،به ویژه آن كه این اقدام نوعى رویارویى با فرهنگ سنتى و محیط اجتماعى اشان به شمار مى‏آید و در فضاى آمیخته با جهل و سركوب، از سوى برخى، با تكفیر استقبال مى‏شود و از سوى پاره‏اى دیگر با انگ خیانت موصوف مى‏گردد.
البته آشنایى مردم مغرب با مذهب اهل بیت خارج از كانال‏هاى ایرانى نبوده است؛ زیرا در سایه حكومت سركوب‏گر صدام حسین، اندیشه شیعى در عراق فرصتى براى ظهور و تحرك نداشت و شیعیان خلیج هم بنا به اسباب داخلى، جرأت ظهور نداشتند.بنابراین نخستین عامل شیعه شدن برخى از مردم مغرب، كانال رادیو (عربى) تهران و یا كتاب‏هاى چاپ ایران است، كه برخى شهروندان مغربى در ایام تعطیلات تابستانى با خود از اروپا به وطن برده‏اند.
هر چند به مرور زمان، انتقال كتاب‏هاى شیعى به مغرب، در دهه نود قرن بیستم، شكل رسمى و قانونى به خود گرفت، اما این بار غالب این كتاب‏ها، كتاب‏هاى منتشر شده از سوى ناشران لبنانى بوده است. البته چیزى نگذشت كه ابرازهاى ارتباطى دیگر؛ مانند اینترنت و ماهواره هم از راه رسید؛ به گونه‏اى كه استقبال مغربى‏ها از كتاب، كاهش قابل ملاحظه‏اى یافت و شاید همین عامل در بسته شدن و ورشكستگى بسیارى از كتابفروشى‏ها، از جمله كتابفروشى‏هایى كه تنها كتاب‏هاى شیعى را عرضه مى‏كردند، مؤثر بوده است؛ كتابفروشى‏اى در طنجه و دیگرى در مكناس از این دست كتابفروشى‏ها هستند.
البته این بدان معنا نیست كه كتاب‏هاى شیعى جایگاه و جذابیت خود را نزد مغربیان از دست داده باشند، بلكه وسایل ارتباطى، مانند اینترنت و ماهواره تا حد زیادى جاى كتاب را گرفته و به مهم‏ترین كانال ارتباطى مردم مغرب با مكتب اهل بیت تبدیل شده‏اند.
بنابراین با ظهور شبكه‏هاى ماهواره‏اى و اینترنتى، كه به تضعیف نقش كتاب انجامیده طبعا نقش شیعیان مغربى ساكن اروپا در انتقال كتاب و لوح فشرده حاوى آموزه‏هاى شیعى به داخل كشور، نیز كم رنگ شد و شیعیان داخل مغرب به خود كفایى و استقلال از هم وطنان اروپانشین خود روى آورده‏اند.
نتیجه طبیعى پذیرش تشیع از سوى گروه‏هایى از مردم مغرب، احساس نیاز به تفقه و تفكر بیشتر در این مذهب بود تا بتوانند نیاز علمى درونى خود را برآورده كنند. از این رو ایده توجه به حوزه‏هاى علمیه در جوانان این كشور پدید آمد و با ورود عده‏اى از جوانان تازه شیعه شده به حوزه‏هاى علمیه، منبع محلى و داخلى آشنایى با این بخش از میراث اسلامى فراهم آمد.
ورود اندیشه اهل بیت به مغرب به تصمیم و حمایت هیچ كس نبوده است، بلكه اقدامى فردى بوده كه ابرازهایى؛مانند كتاب، نوار، اینترنت، ماهواره‏ها و حوزه علمیه آن را زمینه سازى كردند. با این حال قطع و یقین دارم، كه تشیع در مغرب حركتى فردى و غير سياسى است و تنها، دغدغه‏هاى علمى و معنوى در آن دخالت داشته است. اما نادانى و جهالت برخى و حیله گرى برخى دیگر سبب شد تا این مسئله آفتابى شده و افرادى وارد تحلیل و تفسیر این قضیه شوند، كه هیچ گونه اطلاعى از تشیع ندارند و ذهنشان لبریز از حرف‏هاى وهابیان است و مى‏كوشند تا میان ایران و شیعیان تمام جهان ربط برقرار كنند.

رابطه شیعیان مغرب با ایران

شكى نیست كه مذهب رسمى جمهورى اسلامى ایران، مذهب جعفرى است و در قانون اساسى هم بر این امر تأكید شده است، اما جمهورى اسلامى مسئول شیعه شدن كسانى نیست، كه از آغاز دهه هشتاد میلادى با هزار ضرب و زور پیچ رادیوشان را به این طرف و آن طرف چرخانده‏اند تا رادیو تهران را بگیرند و دعاى كمیل و احادیث اهل بیت پیامبر را گوش كنند... چنان كه مسئولیت دفاع شهروندان ایرانى ساكن در اروپا مذهب خود و تبلیغ و ترویج آن را ندارند، كه وقتى مورد پرسش و یا اتهام از سوى سنى‏هاى مغربى واقع شدند، مذهب خود را معرفى كردند.
جمهورى اسلامى ایران، مسئولیت انتشار كتاب‏هایى را كه در لبنان و عراق چاپ مى‏شود، ندارد و حق ندارد مراجع دینى قم، نجف و لبنان را از تبلیغ و معرفى تشیع منع كند.
تشیع در مغرب، حالتى صرفا مذهبى است و اسباب و انگیزه‏ها و كانال‏هاى متعددى دارد، اما ربط دادن این مسئله به ایران و سیاسى كردن آن، مسئله‏اى فكرى براى رسیدن به اهدافى معین است؛ زیرا در مرحله صدور انقلاب اسلامى نیز، در مغرب، الجزایر و تونس ثابت شد كه جنبش‏هاى اسلامى سنى، در برقرارى روابط با ایران پیش‏قدم شده بودند تا بتوانند با فشار سیاسى و امنیتى‏اى كه بر آنها وارد مى‏شد مقابله كنند و هیچ گاه ثابت نشد كه نو شیعیان این كشور وارد فاز سیاسى شده باشند؛ زیرا غرض آنان خوشه چینى از معارف مدرسه اهل بیت بوده است.
اما در مرحله بازسازى روابط ایران با جهان عرب و بهبود مناسبات دیپلماتیك، برخى مراكز و نهادهاى فرهنگى و دینى‏اى كه هیچ ارتباطى با ایران ندارند، توانستند از طریق نمایشگاه‏هاى بین المللى كتاب، اینترنت و در مراحل بعد از طريق ماهواره، میراث اهل بیت را به مغرب برسانند. بنابراین اگر كسى پایگاه‏هاى اینترنتى و كانال ماهواره‏اى شیعى را مطالعه كند. متوجه خواهد شد كه براى مثال شبكه «المنار» (حزب الله لبنان) صبغه‏اى سیاسى دارد و نه مذهبى؛ در حالى كه شبكه‏هاى دیگر شیعى، كه هیچ ارتباطى با ایران ندارند، بیشتر بر بعد مذهبى و تبلیغى تمركز دارند.
بیشترین بینندگان شبكه المنار در مغرب از اهل سنت هستند، در حالى كه شیعیان مغرب، بیشتر به شبكه «الانوار» و «اهل البیت» گرایش دارند؛ زیرا نیاز آنان به آگاهى مذهبى را برآورده مى‏كند. افزون بر این، بیشتر مغربى‏ها و كسانى كه از ایران دیدن كرده‏اند، اسلام گرایان سنى بوده‏اند و هم آنانن بیشترین همبستگى اشان به جایى و به حدى رسید كه مقامات مغربى - در آن زمان - رهبران حزب عدالت و توسعه را از حركت در آن مسیر بر حذر داشتند.
با توجه به مطالب گفته شده، مى‏توان نتیجه گرفت كه تشیع سیاسى، خطى است كه اهل سنت مغرب آن را دنبال مى‏كنند و توده‏هاى عظیم مردمى و هواداران فراوانى در احزاب سیاسى اسلامى و غیر اسلامى در این خط قرار دارند. اما تشیع مذهبى، عقیده افرادى است كه شمارشان در قیاس با مجموع جمعیت مغرب اندك به نظر مى‏رسد و دغدغه‏اشان خود سازى معنوى و روحى است.
در درون جریان تشیع مذهبى در مغرب، كسانى سخن از مغربى سازى یا بومى سازى تشیع به میان آورده و در پى آنند كه جریان با بستر واقعى و ملى موجود همساز شود تا آنها بتوانند آرامش و تعادل روانى خود را حفظ كرده و بدین وسیله تشیع مذهبى از بهره بردارى‏هاى سیاسى به دور بماند. البته در این مسیر تلاش‏هایى هم انجام شده تا شیعیان مغربى از درون جامعه و به عنوان شهروندان طبیعى به فعالیت اجتماعى بپردازند - آنان با تأسیس «جمعیة الغدیر» در شهر مكناس و «جمعیة انوار المودّه» در شهرطنجه آمادگى خود را براى كار فرهنگى گروهى ابراز داشتند. اما این تلاش‏ها از سوى دولت با ممانعت مواجه شد. برخى نیز تأسیس این گونه انجمن‏ها را به تلاش براى شكستن یكپارچگى جامعه و نهادهاى مغربى تفسیر كردند تا توجیه لازم براى تبعید بخشى از شهروندان مغربى در داخل كشورشان را فراهم آوردند. سبب این همه جار و جنجال آن است كه اینان از درون اسلام واحد، مكتب و مدرسه فكرى اصیل و ریشه‏دارى را پذیرفته‏اند، كه همانا مكتب و مدرسه اهل بیت است.

آینده شیعیان در مغرب

حالت تبعید در وطن و فراهم نبودن آزادى براى یكى از عناصر فرهنگى و اجتماعى، به طور طبیعى واكنش خودجوش شیعیان مغرب را در پى خواهد داشت، كه همانا فرو رفتن در تقیه و روى آوردن به درون با هدف تثبیت آگاهى طایفه‏اى و مذهبى و در مقابل، رها كردن احساسات ملى است. البته این امر آثار منفى فراوانى را، هم بر روى شیعیان و هم بر روى محیط و جامعه ملى مغرب خواهد داشت.
هراس از تشیع سیاسى، توجیه درستى براى متهم كردن شیعیان مغرب با خارج (ایران) نیست و اگر چنین اتهامى درست باشد، مگر اخوان المسلمین مصر شیعه است؟ مگر حماس و جهاد اسلامى شیعه‏اند؟ مگر جنبش‏هایى مانند الاتجاه الاسلامى در تونس و جنبش‏هاى اسلام گراى مغربى، كه از قدیم متهم به ارتباط با ایران بوده‏اند، شیعه‏اند؟
من معتقدم كه باید میان تشیع سیاسى و تشیع مذهبى تفكیك قائل شویم؛ زیرا انگیزه‏ها و تجلى‏هاى تشیع سیاسى و تشیع مذهبى از یكدیگر متفاوت است. مفهوم این سخن آن است كه در تعامل با تشیع سیاسى نیاز به رهیافتى سیاسى است و در تعامل با تشیع مذهبى، رهیافتى فرهنگى و اجتماعى و لذا آنچه كه در اینجا مورد نظر است، آینده تشیع مذهبى در مغرب است. و طبعا پاى بسیارى از اجبارها، تحمیل‏ها و شرایط، چه مرتبط با بستر دینى رسمى و چه مرتبط با اسلام گرایان و كل جامعه به میان خواهد آمد.
ایده‏اى كه من براى ادغام شیعیان مغرب در جامعه ملى مغرب دارم، مبتنى بر اصل و قاعده شهروندى است و نه مذهب؛ زیرا دیگر نیازى به مذهب ملى یكدست و فراگیر و حذف تنوع و تكثر و به انزواى فرهنگى و اجتماعى كشاندن بخش‏هایى از جامعه نیست و باید تفسیرى منعطف از وحدت مذهبى ارائه شود، كه اولویت قانونگذارى و امور عمومى را به مذهب غالب سنى مالكى مى‏دهد، ولى نیازى به تأسیس محكمه‏هاى تفتیش مذهبى براى مصادره دیگر مذاهب اسلامى نمى‏بیند.
* روحانى شیعه مغربى، كه همانند بسیارى از مردم مغرب نسبش به امام حسن مجتبى(ع) مى‏رسد. وى در لبنان تحصیل كرده و شاگرد درس فقه آیت الله سید محمد حسین فضل الله بوده است.
طارق البشرى (متفكر مصرى و نوه شیخ سلیم البشرى، شیخ اسبق الازهر)

تهدید پندارى اهل سنت و مسئولیت حفظ وحدت

اخیرا برخى از علماى مسلمان از اهل سنت و صاحب نظران مسائل عمومى اسلام از موضوعى كه آن را فعالیت تبشیرى شیعیان در صفوف اهل سنت و ظهور دوباره حرف‏هاى برخى شیعیان تندرو قدیمى پیرامون صحابه نامیده‏اند، سخن به میان آورده و نسبت به آن موضع گرفته‏اند. آنان، حرف‏ها و باورهاى گروه اندكى از شیعیان را به همه آنان تعمیم داده و جمهور شیعیان را به سبب آنچه كه این گروه اندك ابراز كرده‏اند بازخواست مى‏كنند.
من در این نوشتار مى‏خواهم چند مسئله را با خوانندگان محترم در میان بگذارم:
1. این كه مذهب شیعه جعفرى یكى از مذاهب اسلامى است كه شیعیان آن را پذیرفته‏اند. این مذهب در چارچوب اصول دین اسلام قرار دارد، كه عامّه مسلمانان آن را ثوابت عقیدتى خود قرار داده‏اند. اختلاف میان مذهب شیعه و مذاهب اهل سنت، اختلاف بر سر فروع است و نه بر سر اصول. البته موضع جمهور مسلمانان در كشورهاى ما و نهادهاى علمى و تبلیغى رسمى و غیر رسمى نیز همین است كه بیان شد.
2. جابه جایى‏هایى كه گاه در میان مذاهب معتبر اسلامى اتفاق مى‏افتد- تا زمانى كه در چارچوب پایبندى به امور ثابت و اوامر و نواهى دین باشد - این جا به جایى‏ها در درون جماعت مسلمانان است و مى‏توان این گونه جابه جایى‏ها را به مثابه تنوع و تكثر اجتهادها در دایره مرجعیت عام ضوابط اسلامى دانست.
اگر چه ما نسبت به انجام شدن این گونه جابه جایى‏ها به مشكلى كه موجب برخورد میان مذاهب مختلف اسلامى شود، هشدار مى‏دهیم، اما به این نكته توجه مى‏دهیم كه باید چنین مسئله‏اى را در مقایسه با محنت‏ها، خطرها و بحران‏هایى كه اكنون اسلام شاهد آن است، از امور ثانوى به شمار آورد.
3. ما اكنون در شرایط تاریخى و سیاسى‏اى قرار داریم كه ایجاب مى‏كند تا معیار طبقه بندى و تمییز مواضع، گروه‏ها، احزاب، نهادها و اشخاص را «مقاومت در برابر تجاوز و تهدیدات استعمار و صهیونیسم نسبت به ملت‏ها، سرزمین‏ها و فرهنگ‏هایمان قرار دهیم و میان هیچ یك از فرقه‏ها و مذاهب، تفاوتى قائل نشویم و پیروان هر مذهبى را به عنوان جماعت یكدست و یكپارچه و یكصدایى ننگریم و با هر گروه و دسته‏اى به تناسب موضعى كه در پیش گرفته‏اند و در صفوف مقاومت، پایدارى و یا ذلت و سستى قرار گرفته‏اند، رفتار كنیم.
4. خطرناك‏ترین مشكلى كه اكنون امت اسلام مى‏تواند با آن روبرو شود این است كه موج تبلیغاتى اى به نام همه اهل سنت، علیه عامه شیعیان به راه افتد. این كار، به جاى آن كه نیروى كوبنده مسلمانان را متوجه متجاوزان و اشغالگرانى كند كه آنان را از سرزمین‏هایشان بیرون كرده‏اند، متوجه گروهى از خودشان مى‏كند.
در ارزیابى وضعیت واقعى نیز درست نیست كه با صرف گمانى درباره فعالیت تبلیغى ـ مذهبى شیعیان در میان اهل سنت، كه مورد تحقیق هم قرار نگرفته و قطعى نیست، هراس تمام اهل سنت را نسبت به چنین خطر موهومى برانگیزانیم؛ آن هم در شرایطى كه اهل سنت 54 جمعیت مسلمانان جهان را تشكیل مى‏دهند.
هم چنین درست نیست كه اكثریت سنى، خود را طایفه‏اى جدا از طایفه دیگر به شمار آورد و درست نیست كه این اكثریت (اهل سنت) این نكته را نادیده بگیرد كه به حكم حجم و وزن خود، بزرگ‏ترین مسئولیت را در حفظ وحدت جماعت مسلمانان و پیوند گروه‏ها و نزدیك سازى آنان به یكدیگر دارد.
5. اگر ما اهل ادیان مختلف هم بودیم، حق این بود كه در برابر دشمنان مشترك متجاوز همدست و یكدست شویم، نه این كه این چنین در رویارویى با تجاوز و اشغال و سركوب و تلاش براى محو خویش كه دشمنان ما در پى آنند، به جان یكدیگر بیفتیم. این بار تفرقه و اختلاف از سوى كسانى مى‏وزد كه دوست مسلمانان نیستند و در مسیر تثبیت تفرقه در میان ما به خیر و صلاح و كرامت هیچ كدام از ما ـ نه شیعى و نه سنى ـ نمى‏اندیشند.
6. ما از اینكه این موج و سر و صدا، هم از سوى كسانى كه به اعتدال و میانه روى شناخته شده‏اند و هم از سوى تندروان و خشونت طلبان به راه افتاده است، ابراز شگفتى مى‏كنیم. شگفت است كه هر دو دسته در موضع سیاسى و مقطع زمانى خود همداستان بوده‏اند و هر دو دسته در این كار پیشدستى كرده‏اند، بى آنكه چیزى اتفاق افتاده باشد، كه موجب هراس اهل سنت از اهل تشیع را فراهم آورده باشد.
همه ادله ادعایى این موضع‏گیرى‏ها، یك سرى بیانیه‏ها، سخن‏ها و نوشته‏ها است كه هدفشان صرفا فتنه‏انگیزى و واژگون نمایى واقعیت و عطف توجه مردم از مسئله‏اى به مسئله‏اى دیگر است. تمام این اتفاقات زمانى رخ مى‏دهد كه دستگاه سیاسى امریكا و اسرائیل تلاش خود را براى محاصره و نابودى حزب الله لبنان به كار گرفته است. حزب الله اكنون از مهم‏ترین قدرت‏هاى مقاومت ملى است كه عرب‏ها در اختیار دارند. این حزب، پشتیبان جنبش مقاومت فلسطینى سنى است. دستگاه سیاسى امریكا و اسرائیل در شرایط كنونى هم چنین تمام قدرت خود را براى سرنگونى نظام ملى ایران كه در برابر تجاوزگرى امریكا و اسرائیل در منطقه مقاومت مى‏كند، به كار گرفته است. اسرائیل بارها ایران را به حمله هوایى برق آسا تهدید كرده و از این رو است كه دستگاه سیاسى امریكا و اسرائیل مى‏كوشد تا نیروهاى مقاومت را در جهان عرب و اسلام از كار بیندازد تا آسان‏تر بتواند ایران را از سر راه بردارد و لذا از این رو است كه مى‏كوشد تا نفرت مسلمانان را از خطر حقیقى صهیونیسم به نفرت از خطر موهوم شیعه تبدیل كند.
7. در تحلیل انگیزه‏هاى این سر و صداها و موج تبلیغاتى علیه تشیع، موضع برخى دولت‏هاى منطقه جالب توجه است. این دولت‏ها كه عادت كرده‏اند تا به نام اسلام و اهل سنت سخن بگویند و نیز عادت كرده‏اند كه از سیاست‏هاى امریكا كه در جانبدارى از اسرائیل است حمایت كنند، همان دولت‏هایى هستند كه دستشان در دستان شاه شیعى فارسى صفوى ایران بود و در دهه شصت قرن بیستم در ضدیت با سیاستمداران ملى گراى مصر و دیگر سیاستمداران ملى عرب آن زمان همراه شاه بودند، با آن كه آن سیاستمداران، عرب و مسلمان بودند. بنابراین مى‏توان گفت: موضع آنان در برابر شیعیان، ثابت نبوده است، بلكه موضعشان در جانبدارى و پشتیبانى از سیاست امریكا ثابت مانده است.
8. ما از آن دسته از عالمان (اهل سنت) كه ارج و قدرشان را در اجتهاد فقهى و تبلیغ اسلام و حمایت از مواضع ملى شناخته‏ایم، امید داریم كه خود را از وضعى كه نظرها و آرائشان در غیر آنچه كه مى‏پسندند و در مسیرى غیر از آن كه حیاتشان را در آن سپرى و تلاش خود را مصروف دفاع از آن كرده‏اند، مورد سوء استفاده قرار گیرد دور نگه دارند و آن مسیرها نانوزایى و خیزش مسلمانان و مقاومت در برابر دشمنان اسلام است.

پايگاه حوزه

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار