مذهب شیعه در آذربایجان بعد از فروپاشی شوروی

با فروپاشی اتحاد شوروی، اسلام در جمهوری آذربایجان و تمام «شرق شوروی» وارد عصر تحولات شد. بیش از 80% مسلمانان آذربایجان خود را پیرو مذهب شیعه امامی محسوب می‌كنند. برتری مكتب شیعه و نزدیكی به ایران، تحولات در زندگی مسلمانان جمهوری آذربایجان از سالهای 1990 تا كنون را تعیین كرده است. هدف این مقاله كه بر مطالعات نویسنده در آذربایجان، شهر ایرانی قم، گرجستان و تركیه شرقی از سال 2003 تا می 2005 استوار است، بررسی توسعه روابط بین شیعیان آذربایجان و ایران طی 15 سال اخیر است. راه‌ها و اشكال جدید نفوذ شیعیان ایران در آذربایجان بعد از فرو ریختن پرده آهنین و واكنش دولت و ملت آذربایجان به این تحولات، مورد توجه اینجانب بود. آیا اسلام شیعه آذربایجان در زمان اخیر تغییر كرده است؟ آیا گرایش همگرایی مذهب شیعه ایران و جمهوری آذربایجان مشاهده می‌شود؟ یا اینكه ما شاهد شكل گیری هویت شیعه خاص آذربایجان هستیم؟

بعد از آنكه اسماعیل شاه صفوی در سال 1501 مذهب شیعه اثنا عشری را به عنوان دین دولت ایران اعلام كرد، آذربایجان كه یكی از استانهای امپراطوری صفویان بود، پیرو این مذهب گردید. نباید «پاكیزگی» ایمان آذربایجانی‌ها را مبالغه كرد. با وجود مبارزه چند صد ساله ایران شیعه و امپراطوری عثمانی سنی بر سر قفقاز، این منطقه حالت رنگارنگ مذهبی خود را حفظ می‌كرد. اسلام سنی و اسلام شیعه صرف نظر از دشمنی‌هایی كه هر از گاهی بروز می كردند، در این منطقه با هم همزیستی می كردند. سنی‌ها در طول تاریخ در قسمت شمالی آذربایجان فعلی اكثریت را تشكیل می‌دهند.
رویداد مهم دیگری كه روند توسعه مذهبی آذربایجان را تعیین كرد، تصرف این منطقه توسط روسیه بود كه به وسیله معاهده تركمن‌چای سال 1828 ثبت شد. آذربایجان روسی و ایرانی به وسیله مرزی كه بر روی رود ارس تعیین شد، تقسیم گردید. دو قسمت آذربایجان در شرایط متفاوت اجتماعی و سیاسی قرارگرفتند ولو اینكه قبل از برقراری «پرده آهنین» این دو قسمت با هم روابط مذهبی برقرار می‌كردند و شیعیان آذربایجان روسی برای زیارت به مشهد، نجف و كربلا سفر می‌كردند. آذربایجان روسی تحت تأثیر روشنفكران مسلمان تاتار (پیروان جنبش تجدد) بزودی سكولاریستی شد. در فاصله زمانی بین دو انقلاب روسی (سالهای 1905 الی 1917) در آذربایجان سیاستمداران و مفسرین زیادی به وجود آمدند كه از مراسم شیعه عاشورا و بعضی سنت‌های قدیمی مذهبی دیگر انتقاد كرده و مطالب خود را در مجلات «اكینجی» و «ملا نصرالدین» منتشر می‌كردند. با فروپاشی نظام سلطنتی و تشكیل اتحاد شوروی، آذربایجان روسی از نام فعلی، وضعیت حقوقی جمهوری شوروی و مرزهای فعلی خود برخوردار شد. در سال 1994 در منطقه قفقاز چهار نهاد مفتی تشكیل شدند كه یكی از آنها، اداره روحانیت مسلمان باكو بود. طی مدت زیادی اسلام‌شناسی به نظریه شدید الكساندر بنیگسن پایبند بود كه رویارویی اسلام «رسمی» شوروی با اسلام «مخفی مردمی» اساس آن را تشكیل می داد. با باز شدن آرشیو‌های سابق شوروی در سالهای 1990، این الگوی فكری بیش از پیش مورد انتقاد قرار گرفته است كه این انتقاد بی‌اساس نیست. ظاهراً روابط بین مقامات رسمی و مسلمانان پیچیده‌تر از این طرح ساده بود. حكومت شوروی بعد از جنگ جهانی دوم به روش ما قبل انقلاب تسامح دینی برگشت تا اسلام را در خدمت دولت بگذارد. برخورد رسمی با مذهب شیعه با دوگانگی معینی توأم بود. از یك سو، اسلام مانند سایر مذاهب، از صحنه زندگی اجتماعی بیرون رانده شده و امر خصوصی شهروندان كشور اعلام شد. اكثر مساجد تعطیل و گاهی ویران شدند و آموزش اسلامی و همه انواع ابراز دیانت مانند مراسم عزاداری در ایام عاشورا، ممنوع شدند. ولی از سوی دیگر، نفوذ اسلام در زندگی خصوصی مردم افزایش یافت. دهها مصاحبه با مسلمانانی كه در دوران شوروی زندگی می‌كردند و حتی عضو حزب كمونیست اتحاد شوروی بودند، به من نشان داده اند كه مقامات محلی نه تنها از آموزش دینی كودكان محله خود چشم نمی‌پوشیدند بلكه گاهی در آن شركت می‌كردند. در شرایط جمهوری، به ویژه در قسمت جنوبی آن در نزدیكی لنكران، مصلا و نخجوان و نیز در نارداران، حومه باكو كه آنجا امامزاده رحیمه‌خانم، صبیه امام هفتم شیعیان واقع شده است، به طور غیر رسمی مراسم شیعه و زیارت‌ها برگزار می‌شدند.
با آغاز دوران دگرگون‌سازی و كسب استقلال در سال 1991، دین به تدریج به عرصه زندگی اجتماعی بر گشت. با وجود فراوانی شخصیت‌های دولتی سابق شوروی در دولت، مقامات جمهوری به اسلام مشروعیت بخشیده و خط ساخت دولت ملی لاییك را پیش كشیدند. حیدر علی‌یف بعد از بازگشت به قدرت سفر حج انجام داد. در همان سالها حج گسترده مسلمانان آذربایجان از سر گرفته شد. با وجود اینكه طبق قانون اساسی آذربایجان، دین از دولت جداست، مقامات رسمی ساخت گسترده مساجد، گسترش ادبیات اسلامی و احیای آموزش خصوصی اسلامی را تشویق می كنند. در سال 1989 در باكو دانشگاه اسلامی تأسیس شد. فارغ‌التحصیلان آن به ائمه شیعه مساجد شهرستانی آذربایجان تبدیل شده‌اند. مركز مطالعات دینی تحت ریاست الچین عسگروف، شخصیت جوان و فعال آذربایجانی، مجله «قطب» را منتشر كرده و چند سایت اینترنتی دارد. ادبیات مركزی شیعه شامل مجلات «كلام» (ارگان دانشگاه اسلامی)، «حكمت» و «دیرلر» (ارزش‌ها) است.
رشد علاقه جوانان به كسب تحصیل اسلامی در ایران، یكی از نشانه‌های اول اعتلای مذهب شیعه در آذربایجان بود. اواخر حكومت شوروی مسلمانان آذربایجان و همه مسلمانان شوروی می توانستند فقط در مدرسه اسلامی «میر عرب» بخارا و انستیتوی امام بخاری تاشكند كه بر اساس مدرسه سابق «براق‌خان» ایجاد شده بود، تحصیل كنند. كتب درسی و برنامه‌های تحصیلی این مدارس فقط بر مذهب حنفی سنی استوار بودند. برای كسب دانش اولیه اسلامی گروه‌های آموزشی غیررسمی محلی دایره می‌شدند كه این امكانات برای ارضای نیازهای مذهبی مردم كفایت نمی كردند. با باز شدن مرزها در سال 1991، صدها جوان آذربایجان به خارج رفتند كه عده‌ای از آنها با استفاده از امتیازاتی كه انقلاب اسلامی ایران برای دانشجویان خارجی تعیین كرد، در مدارس اسلامی قم و مشهد به تحصیل پرداختند. بخش عمده آنها طلاب حوزه علمیه قم شدند. دو مدرسه این حوزه علمیه یعنی حجتیه و امام خمینی، هر كدام 200 الی 250 نفر طلبه آذربایجانی داشتند كه عمدتاً اهل شهرهای جنوبی جمهوری آذربایجان و نیز آذربایجانی‌هایی از گرجستان و تركیه بودند. از سال تحصیلی 1993-1992، از طریق آنها ادبیات شیعه منتشر شده در ایران ،پخش می‌شد. این دانشجویان با استفاده از تسلط خود به زبانهای عربی و فارسی كه در طول سالهای تحصیل كسب كردند، به ترجمه ده‌ها جزوه چاپ ایران پرداختند. این جزوه‌ها مخصوصاً برای توزیع از طریق كتابفروشی‌های آذربایجان منتشر می‌شدند. اكثریت این دانشجویان كه در زمینه توسعه مذهب شیعه در میهن خود نقش بسزایی بازی كردند، عمدتاً در ایران ساكن شدند. با توجه به اینكه دوره تحصیلی حوزه علمیه می تواند به بیش از 10 سال برسد، زمان آموزش آنها هنوز به پایان نرسیده است.
دولت ایران ضمن پذیرش آذربایجانی‌ها برای تحصیل در حوزه‌های علمیه ایرانی، در همین حال مشغول تبلیغ گسترده مكتب شیعه در جمهوری آذربایجان است. در سفارت ایران در باكو رایزنی فرهنگی با كتابخانه، تالار كنفرانس و مسجد ویژه (حسینیه كه تنها مسجد از این قبیل در جمهوری آذربایجان است) جهت برگزاری مراسم عزاداری روز عاشورا ایجاد شده است. ادبیات معاصر شیعه شامل( قبل از همه) آثار حضرت امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای رهبر روحانی كنونی ایران است. این آثار عمدتاً از طریق انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم و بنیاد خیریه «كمیته امداد امام خمینی» كه به آوارگان قره‌باغ كمك میكند، پخش می‌گردد. فعالیت ایرانیان در زمینه ترویج دین اسلام در سالهای اول بعد از فروپاشی شوروی به ویژه گسترده بود ولی بعداً ابعاد آن كاهش یافت. میسیونر‌های ایرانی در توضیح شكست خود به این واقعیت اشاره كردند كه «مردم شوروی سابق بیش از حد به تبلیغات كمونیستی مبتلا هستند كه بتوانند به مسلمانان خوب تبدیل شوند». سازمانهای غیردولتی ایرانی در تلاش‌ها برای گسترش دین شركت فعالی كردند. از میان آنها باید بنگاه انتشارات «الهدی» با مركز در تهران را ذكر كرد كه در باكو شعبه خود را افتتاح نمود. مقامات جمهوری آذربایجان بارها این مركز را در ازای علاقه به ایران و «گسترش ادبیات مضر ملی‌گرایانه» تعطیل كردند ولی این بنیاد هر دفعه شعبه خود را از نو دایر می كرد كه بار آخر دو سال پیش این كار را كرد. كتب این سازمان عمدتاً محتوای دینی دارند. مشكل بتوان گفت بنگاه الهدی از كدام جریان شیعه یا مرجع تقلید شیعه حمایت می‌كند زیرا در میان كتب آن آثار همه نظریه‌پردازان برجسته معاصر مذهب شیعه اعم از آیت‌الله خامنه‌ای، شهید مطهری،(فاضل) لنكرانی، سیستانی و جواد تبریزی به چشم می‌خورند. ادبیات شیعه ایرانی از طریق اتحادیه ائمه جوان موسوم به «انجمن دعوت به پاكیزگی معنوی» نیز پخش می‌شود. این اتحادیه برای نسل جوان و به خصوص برای دخترانی كه به عنوان مادران آینده مسئول تربیت اسلامی نسل آینده آذربایجانی‌ها هستند، دوره‌های اسلامی دایر می كند.
در جمهوری آذربایجان تحت تأثیر تبلیغات اسلامی كه از ایران یا حتی در داخل كشور صورت می‌گیرد، جریان‌ها و اشكال جدید و بی‌سابقه اسلام شیعه و یك سری احزاب و جنبش‌های سیاسی اسلامی به وجود آمدند. بعد از كسب استقلال، حزب اسلامی آذربایجان به وجود آمد كه مقامات رسمی آن را به رسمیت شناخته و وزارت دادگستری آن را به ثبت رساند ولی بعد از مدتی به اتهام فعالیت به نفع ایران تعطیل شد. فعالان این حزب كه عده زیادی از آنها اهل نارداران، مركز معروف اسلامی دوران شوروی هستند، بی‌پرده شریك اندیشه‌های امام خمینی هستند (حتی اندیشه‌هایی كه وی در زمان موجودیت شوروی ابراز می‌كرد). روابط تنگاتنگ با محافل مذهبی ایران و سفرهای مرتب به ایران نه تنها باعث علاقه فعالان این حزب به ایران بلكه تمایل آنها به رشد سیاسی در ایران به جای مشروع كردن فعالیت حزب خود در جمهوری آذربایجان می‌شود.
یك جریان مهم و غیرعادی دیگر مذهب شیعه آذربایجان را می توان در فعالیت انجمن تحت ریاست امام حاجی القار ابراهیم‌لو تشخیص داد كه تا ماه می سال 2004 ریاست مسجد جمعه باكوی قدیمی را بر عهده داشت. امام جوان (حدود 30 سال) كه در پی انتخابات سال 2003 به اتهام شركت در «اعمال تخریبی» به زندان افتاده بود، در سالهای اخیر به مبارزه آشكار با كمیته دولتی سازمانهای دینی و اداره روحانیت مسلمانان ماورای قفقاز پرداخته و از شناسایی مشروعیت وجود این نهادها خودداری كرد. در ماه ژوئیه سال 2004 مقامات رسمی از او انتقام گرفته و او را از مسجدی بیرون كردند كه او از سال 1993 امام آن بود. مقامات جمهوری قصد دارند آن را به موزه تبدیل كنند. ابراهیم‌لو بر خلاف ریاست نه چندان باسواد اداره روحانیت و حزب اسلامی، در ایران تحصیلات درجه عالی كسب كرده است. وی بعد از فروپاشی اتحاد شوروی كه در آن موقع فقط 15 سال سن داشت، طی 8 سال علوم دین و فلسفه اسلامی را در دانشگاه‌های تهران و قزوین مطالعه می كرد كه به گفته خود، در آن زمان پیرو اندیشه‌های میانه رو مطهر و سروش فیلسوف معروف ایرانی شد. بسیاری از همقطاران نزدیك امام تحصیلات مشابهی كسب كرده بودند. با وجود اینكه در ایران سطح دانش آنها چندان برجسته محسوب نمی‌شود، آنها در میهن خود به باسوادترین مسلمانان تبدیل شدند. آنها تعبیر معاصر مراسم مهم شیعیان و به خصوص مراسم عاشورا را از ایران به جمهوری آذربایجان آوردند. در حالی كه در اكثر مساجد آذربایجان كه در سالهای 1990 بازسازی شدند، راهپیمایی‌های گسترده شیعیان به یاد شهادت امام حسین (علیه السّلام) با قمه‌زنی و اجرای مرثیه‌های سنتی همراه بوده است، پیروان حاجی القار برای كودكان مبتلا به بیماری خون «تالاسمی» رایج در آذربایجان خون می دهند. به عقیده حاجی القار، پیروان او با دادن خون به مسلمانان نیازمند، از امام حسین الگو می‌گیرند كه در راه دفاع از مؤمنان شهید شد.
پیروان حاجی القار كه بهتر از مخالفان خود از جریان‌های معاصر جهانی‌سازی سر در می‌آورند، عضو چند سازمان بین المللی حقوق بشر شدند كه در سال‌های استقلال در جمهوری آذربایجان به وجود آمدند. این سازمانها از شعارهای مد شده دمكراتیك حقوق بشر و به ویژه حقوق زنان دفاع می‌كنند و بر حق زن برای عكس گرفتن با حجاب برای پاسپورت آذربایجانی تأكید می‌كنند. حاجی القار رئیس اتحادیه اسلامی حمایت از حقوق بشر و بخش آذربایجانی سازمان غیردولتی مسیحی حقوق بشر موسوم به International Religious Liberty Association (ایالات متحده) است. این امام جوان در مقابله با دولت همچنین از حمایت سازمان نروژی «فروم 18» برخوردار شده است. همكاری با سازمانهای بین المللی مسیحی كه مخالف تخلف از آزادی مذهب هستند، برای حاجی القار چهره درخشان سیاستمدار مسلمان پیشرفته و آماده برای گفتگو را ایجاد كرد كه او از این چهره خود استفاده زیادی می‌كند.
تحولات جدی در اسلام جمهوری آذربایجان قبل از همه شامل حال مراسم عاشورا و نیز قدرت روحانی مراجع تقلید شده است. هر دو پدیده مذكور مشخصات بارز اسلام شیعه اثنا عشری هستند. بررسی این تحولات امكان درك سرشت تحولات در مكتب شیعه بعد از فروپاشی اتحاد شوروی را می دهد. بدیهی است كه این تحولات، نتیجه احیای روابط سنتی آذربایجان با ایران، مركز جهانی مذهب شیعه بوده است.
شیعیان هر سال روز 10 محرم (به تقویم قمری) روز یادبود امام حسین (علیه السّلام) را برگزار می‌كنند كه در سال 68 توسط امویان در كربلا به قتل رسید. منابع تاریخی در بر گیرنده شواهد برگزاری این مراسم از قرون وسطای اولیه هستند. حتی تعقیب دین در دوران حكومت شوروی نتوانست این مراسم را ریشه‌كن كند. این امر از مصاحبه‌ها و مواد تاریخی كه ما جمع‌آوری كرده‌ایم، معلوم می‌شود. در حال حاضر همانند دوران كمونیستی هیچ كس در روز عاشورا عروسی برگزار نمی كند و هیچ جشن خانوادگی صورت نمی‌گیرد. ویژگی آذربایجان این است كه اقلیت سنی هم در مراسم عاشورا شركت می‌كند. احتمالاً فرمانروایی طولانی روسی و شوروی باعث یكپارچگی این دو جریان اسلام شده است كه طی مدت زیادی با هم دشمنی می‌ورزیدند ولی بعداً مشتركا با استعمارگران مقابله كردند.
مقامات رسمی به منظور دوری جستن از میراث دوران شوروی، از سال 1991 اجازه برگزاری گسترده عاشورا را دادند. در ماه مارس سال 2004 و فوریه 2005 این مراسم را در نارداران، یكی از مراكز شیعه مخالفان مقامات رسمی، مشاهده كردم. از صبح زود هزاران نفر زایر به سوی مقبره رحیمه خانم شتافتند. عده‌ای تمام شب را در این مكان مقدس گذرانده بودند. مردم بعد از زیارت در خیابان عریض بین مقبره و مسجد نوساز تمام نشده این منطقه قرار گرفتند. در همان حال آیاتی از قرآن و روضه‌خوانی‌ها از طریق بلندگو پخش می‌شد. ملایی درباره امام حسین (علیه السّلام) خطبه قرائت كرد. در سخنان این شخص روحانی كه از لهجه او معلوم بود كه اهل آذربایجان ایرانی است، هیچ كلمات تندی درباره دولت وجود نداشت. مردم در میدان ردیف ردیف ایستاده و دو گروه تشكیل دادند كه صحنه‌های اساسی عاشورا در میان آنها شروع شدند. مردان خود را با زنجیر می‌زدند و گاهی احساساتی می‌شدند و از اینكه نمی توانند به امام حسین كمك كنند و قاتلان او را مجازات بكنند، اظهار یأس و تأسف می كردند. آنها به یزید، فرزند معاویه و قاتل امام حسین لعنت می‌فرستادند. زنان گروه گروه ایستاده و روضه‌خوانی می‌كردند. عده از مردم با آنها می خواندند و دیگران با ندای «شاه حسین، یا حسین!» سینه‌زنی می‌كردند.
ولی در حیاط مسجد «تازه پیر» باكو عاشورا را به گونه دیگری برگزار می‌كردند. این مقر اداره روحانیت مسلمان است كه مركز اسلام رسمی دولتی است. در این قسمت شهر گدایان و فقرای فراوانی جمع شده بودند تا صدقه‌ای از روی سفره مخصوص این روز بهره‌مند شوند. تنها گروه‌های كوچك 6-5 نفری مردان سینه‌زنی می‌كردند. كودكان از این گروه‌ها جدا ایستاده بودند. گفتنی است كه خود اداره روحانیت سینه‌زنی را ممنوع اعلام كرده بود.
اهمیت نهاد مرجع تقلید نیز تغییر كرده است. طبق مكتب شیعیان امامی، این روحانیون رئیس همه مؤمنان شناخته شده و دارای معصومیت و آگاهی به حقیقت و مشیت الهی محسوب می‌شوند. دوازده امام مطهر از بیت علی (علیه السّلام) بالاتر از آنها قرار دارند. فتوایی كه مراجع تقلید صادر می‌كند، برای تمام امت شیعه لازم الاجرا بوده و قابل بحث نیست. همه شیعیان و از جمله نخبگان روحانی، باید از این روحانیون عالی اطاعت و تقلید بكنند. در طول تاریخ نهاد مرجع در آذربایجان توسعه چندانی نیافته است. اواخر دوران شوروی مسلمانان آذربایجان با جزئیات فعالیت این نهاد آشنایی چندانی نداشتند. این امر چند علت دارد. مسأله این است كه همه مراجع تقلید معتبر خارج از كشور، عمدتاً در ایران زندگی می‌كنند ولی آذربایجان روسی و به ویژه شوروی از برادران ایمانی خارجی فاصله گرفته بود. روابط شیعیان شوروی با مجتهدان قم و نجف در سالهای 1920 قطع شده بود. ولی در سالهای 1940 نهاد مرجع تقلید در ایران و عراق دچار تحولات جدی شد كه این تحولات سپس در انقلاب ایرانی سال 1978 تبلور یافت. این انقلاب امام خمینی (ره) را كه دارنده این لقب بود، به قدرت رساند. وی قدرت و اختیارات مرجع را در جامعه شیعه و در دولت توسعه داد. ولی تا پایان سال‌های 1980 «پرده آهنین» مانع از آن می‌شد كه قدرت مراجع تقلید ایرانی به برادران ایمانی آنها در آذربایجان شوروی گسترش یابد.
هنگامی كه از ائمه و علمای شیعه از اهمیت مرجع در آذربایجان شوروی سئوال می كردم، همه آنها با اطمینان پاسخ می دادند كه این نهاد همیشه، از سال‌های 1970 در این جمهوری وجود داشت و به خصوص در سال‌های 1980 توسعه یافت كه مسلمانان جمهوری به آثار علمی اسلامی امام خمینی دسترسی پیدا كردند. بدون اینكه به صحت دانش مذهبی طرف مصاحبه شك كنم، فكر میكنم كه باید از این اطلاعات با احتیاط استفاده كرد. نخبگان روحانی و معنوی فعلی آذربایجان همیشه تأكید می كنند كه مردم این كشور دوران شوروی نه از خارج دین و ایمان خود را دریافت كردند بلكه حتی در دوران شوروی همه متدین بودند. با وجود پخش برنامه‌های مذهبی رادیویی از تبریز برای جمهوری آذربایجان از اوایل سالهای 1980، بعید است كه مراجع تقلید ایرانی تا زمان فروپاشی نظام شوروی در این جمهوری نفوذ واقعی داشتند. این نفوذ در دوران استقلال این نهاد به وسیله پیوندهای آذربایجانی-ایرانی، از طریق زوار و دانشجویانی كه از قم و مشهد بر می‌گشتند و نیز به بركت فعالیت تبلیغاتی سفارت ایران در باكو گسترش یافت.
نظرسنجی‌هایی كه در همه نواحی آذربایجان و در میان آذربایجانی‌های گرجستان انجام دادم، اجازه تشخیص درجه نفوذ مراجع تقلید مختلف در این جمهوری را داده است. در آذربایجان معاصر می توان مجتهدان شیعه را به ترتیب ذیل قرار داد: لنكرانی، سیستانی، آیت‌الله خامنه‌ای و بالاخره جواد تبریزی. آثار آنها درباره حقوق اسلامی و مجموعه فتاوی هم اكنون در كتابفروشی‌های باكو و شهرستان‌ها عرضه می‌شوند. از افراد ذكر شده، نفوذ و اعتبار آیت‌الله خامنه‌ای ناشی از پشتیبانی دولت ایران است. سید علی اكبر اجاق‌نژاد مدیر مركز فرهنگی ایران، نماینده این مجتهد در آذربایجان است. عمدتاً دانشجویانی كه در شهر قم تحصیل كردند، از اعتقادات معتدلانه آیت‌الله سیستانی پشتیبانی می‌كنند. فاضل لنكرانی كه اندیشه‌های رادیكالی مطرح می كند، به خاطر معاشرت با دانشجویان آذربایجانی در حوزه قم و اصل و نسب آذربایجانی خود محبوبیت دارد.
ولی نفوذ مراجع تقلید ایرانی در اذهان و رفتار مسلمانان آذربایجان را نباید مبالغه كرد. از یك سو، تنها عده قلیلی از مردم جمهوری همه فرایض اسلامی شیعه را رعایت می كنند. تعداد كمتری از مسلمانان از رهنمود‌های مجتهد مشخص شیعه پیروی می‌كنند. در یكی از پژوهش‌های اخیر درباره دیانت آذربایجانی‌ها آمده است كه آنها بیشتر از اماكن مقدس زیارت می‌كنند تا نماز پنج‌گانه الزامی را به جا می‌آورند. همچنین باید مقابله دولت با نفوذ اسلامی خارجی را در نظر گرفت كه در ذیل به این موضوع خواهم پرداخت. در حالی كه همه مراجع تقلید مذكور در بسیاری از مناطق خارجی شیعه‌نشین دفتر دارند، در آذربایجان چنین چیزی نیست. وكلای آنها به علت مخالفت قوانین آذربایجان نمی توانند دفاتر را باز كرده و اندیشه‌های سرپرستان خود را تبلیغ كنند. لنكرانی به منظور رفع این موانع، در مسكو نمایندگی افتتاح كرد تا جمعیت قابل توجه آذربایجانی روسیه را تحت تأثیر خود قرار دهد.
آذربایجان مانند سایر كشورهایی كه در خاك شوروی سابق به وجود آمدند، برای مردم متدین آزادی نسبی مذهب را تضمین كرده ولی از نظارت دولتی بر دین دست نكشیده است. طی 10 سال اول استقلال، دولت برای اعمال این نظارت امكانات نداشت. فقط وزارت دادگستری از حق ثبت همه سازمانهای جدید یا رد كردن تقاضای ثبت آنها استفاده می‌كرد. اداره روحانیت مسلمان ماورای قفقاز نیز بر مردم متدین نظارت می كرد. شیخ الاسلام الله‌شكور پاشا زاده كه به رژیم شوروی وفادار بود، با همان وفاداری به دولت جدید آذربایجان نیز خدمت می كند. با وجود حفظ توافق بین اسلام رسمی و دولت، در سالهای اخیر روابط دولت با نهاد مفتی سرد شد. در سال 2001 در آذربایجان نهاد جدید نظارت بر امور دینی موسوم به «كمیته دولتی در امور سازمان‌های مذهبی» به وجود آمد كه علت واقعی تشكیل آن هنوز مشخص نشده است. به احتمال قوی، یكی از علل این اقدام، ناتوانی اداره روحانیت در مقابله با هجوم اسلام شیعه ایرانی است. این كمیته از آغاز تأسیس به مبارزه با میسیونرهای خارجی پرداخته و آنها را مقصر «فساد اخلاقی» مردم كشور دانست. همین شعار، اصل كلیدی فعالیت سازمان مذكور باقی مانده است. كمیته دولت كه به عنوان وزارتخانه كوچك تحت پوشش دفتر ریاست جمهوری كار می‌كند، به جای وزارت دادگستری سازمانهای دینی را به ثبت می‌رساند. رفیق علی‌یف، خاورشناس پرورش یافته در محیط شوروی ریاست این كمیته را بر عهده دارد. وی بر «ایجاد اسلام ملی سازگار با مقتضیات زمان» تأكید می‌كند. وی ضمن انتقاد مداوم از نهاد مفتی آذربایجان، از نفوذ شیعه از سوی ایران همسایه كمتر ایراد می‌گیرد. با این وجود، هدف غیر علنی این كمیته، مقابله با ایران و ائمه شیعه ایران‌گرا می‌باشد.
در مجموع، روابط بین آذربایجان و ایران نسبتاً متشنج است. میراث مشترك قومی و مذهبی آذربایجان این دو كشور را به هم نزدیك و از هم جدا می‌كند. تا سال 1828 هر دو كشور بخشی از امپراطوری صفوی را تشكیل می دادند. اسماعیل شاه كه مكتب شیعه را به عنوان دین دولت ایران اعلام كرد، همانند اكثر پادشاهان ایرانی قبل از روی كار آمدن خاندان پهلوی، آذری‌الاصل بود. تصادفی نیست كه بعد از اعلام استقلال جمهوری آذربایجان، مجسمه بزرگ آن شاه در یكی از خیابان‌های اصلی باكو احداث شد. با این وجود، برخورد آذربایجان و ایران با میراث تاریخی مشترك یكسان نیست. مقامات آذربایجان از سلطه‌جویی احتمالی همسایه جنوبی می‌ترسند در حالی كه ایران نگران آن است كه الگوی همسایه شمال باعث تحریك جدایی‌طلبی جمعیت 25 میلیونی آذربایجان ایران شود. در سالهای اول استقلال طرح الچی‌بیگ رئیس جمهور وقت مبنی بر ایجاد دولت واحد آذربایجانی به پایتختی تبریز در محافل ملی‌گرا و پان‌تركی جمهوری محبوبیت زیادی داشت. در حقیقت امر، هر دو دولت اهمیت سیاسی مسأله آذربایجانی در ایران را مبالغه می‌كنند. اصطكاكات بین دو كشور، نتیجه گرایشات متفاوت سیاسی آنها است. در حالی كه ایران خط ضد غربی را دنبال می‌كند، آذربایجان از همان روزهای اول استقلال بر نزدیكی روابط با قدرت‌های غربی تأكید می‌كرد. در این جمهوری شرایط كامل برای ایالات متحده و اتحادیه اروپا برقرار شده است. در سال 2001 آذربایجان عضو شورای اروپا شد و لذا نفوذ اسلامی ایران را به عنوان خطر برای الگوی توسعه غربی جمهوری تلقی می‌كند كه دولت و رئیس جمهور الهام علی‌یف پایبند آن هستند. به گفته صمد بایرام‌زاده نفر دوم كمیته امور سازمان‌های دینی، مقامات رسمی در مورد نفوذ مذهبی تركیه حساسیت چندانی از خود نشان نمی دهند. فروش تقریباً ‌تمام ادبیات اسلامی ایرانی در آذربایجان ممنوع است. ولی در حقیقت امر، مسلمانان جمهوری از این سانسور رنج نمی‌برند زیرا بخش عمده رساله‌های ممنوع مجتهدان ایرانی به طور آزاد در باكو فروخته می‌شوند.
در تاریخ اسلام شیعه كه اوایل قرن 16 در سرزمین آذربایجان معاصر مستقر شد، مرحله نسبتا طولانی نظارت دولتی بر دین تجربه شده است. ابتدا امپراطوری روسیه در سال‌های 1917-1828 نظارت نسبی برقرار كرده بود و سپس در دوران شوروی تا سال 1990 نظارت شدیدی وجود داشت كه كشور را بر روی جهان خارجی بسته بود. در دوران شوروی آذربایجان همه روابط با مراكز فكری شیعه ایران همسایه را از دست داده بود. تنها كسب استقلال در سال 1991 امكان باز كردن مرز و از سرگیری روابط مذهبی بین شیعیان آذربایجان و ایران را فراهم كرد. در همان زمان نفوذ جریان‌های مختلف مذهب شیعه معاصر در آذربایجان شروع شد. با وجود اینكه اوایل سالهای 1990 نفوذ مكتب شیعه در آذربایجان واقعاً قوی بود، نباید آن را مبالغه كرد. طی 5 سال اول استقلال، فرستادگان ایران در همه جای جمهوری آذربایجان فعالیت می كردند ولی طی 10 سال بعدی نفوذ ایران به تدریج افت كرد. این امر چند علت داشت كه یكی از آنها سكولاریستی شدن جامعه و دولت آذربایجان تحت سلطه روسیه تزاری و شوروی بود. فرستادگان ایران با رقابت شدیدی از سوی جمعیت‌های شیعه محلی روبرو شدند كه از حمایت دولت برخوردار بودند. ولی آنچه كه در جدایی آذربایجان از ایران شیعه نقش كلیدی را بازی كرد، گرایش لاییك و غربی مقامات رسمی باكو بود. به همین دلیل در جمهوری آذربایجان شكل خاص اسلام شیعه اثنا عشری به وجود آمد كه با اسلام ایرانی تفاوت دارد. ایران كه مركز اساسی مكتب شیعه تمام جهان است، به این مكتب كمك كرد تا به عرصه زندگی اجتماعی و سیاسی آذربایجان باز گردد. ایران خواه ناخواه به شكل گیری هویت مستقل شیعه آذربایجانی و تحكیم جمعیت‌های شیعه مناطق دیگر گسترش این مذهب مساعدت كرد.

منبع : نشریه «بررسی قوم‌شناسی»، مسكو، شماره 2، سال 2006

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار