نوروز باستان ؛ و طعمي از اسلام

رسوم و آيينهاي ملتها فرآيند الزامها و نيازهاي درهم تنيده مادي و معنوي، در پيوند جغرافيايي و ساختارهاي اقتصادي متفاوتند که
برحسب ضرورت به طور دايم تغيير کرده و به نيازهايي که در بطن انديشه انساني آرميده اند، پاسخ مي دهند.
در چنين شرايطي، انديشه اثرگذاري و از سويي تعامل با رسوم متفاوت از سوي ادياني چون اسلام را مي توان نشان حقانيت وجودي آنها دانست . نحوه تعامل ايرانيان با دين اسلام نيز از همين منظر قابل درک است؛ درک ظهور اسلام و برخورد مسالمت آميز آن با آيينها و سنتهاي ملي ايرانيان و آميختن آن با آموزه هاي مکتب حيات بخش اسلام از همين منظر دوام و رونق بيش از پيش آن را باعث گرديده است.
اسلام با فرهنگ ايراني برخوردي مثبت و سازنده داشته است؛ بدين معنا که اصول عقلاني و عقلايي فرهنگهاي پيشين را پذيرفته و تأييد کرده است و تنها برخي از اصول و مؤلفه ها و عناصر غيرعقلايي و خرافي را طرد نموده و در برخي نيز به اصلاح و بازسازي مفهومي آن دست يازيده است. اين شيوه برخورد اسلام، مصداق عيني همان رفتار و تعاملي است که پيشتر در مواجهه با عناصر فرهنگي عرب و تازيان بيابانهاي حجاز و نجد در پيش گرفته بود. همزمان با ظهور اسلام، بسياري از سنتهاي غلط جاهلي همچون آتش پرستي و منع دفن مردگان رنگ باخت، ولي نوروز به عنوان جشني ملي باقي ماند و پيشوايان ديني آن را حياتي دوباره بخشيدند و با دعا و نيايش آراستند.
پس از ورود اسلام به ايران، نه تنها نوروز به عنوان آيين بزرگ و باستاني ايرانيان حيات خويش را حفظ نمود، بلکه درگامي فراتر، در ميان اقوام غيرايراني نيز گسترش يافت و بويژه از سوي قدرت سياسي و مذهبي جهان اسلام يعني دستگاه خلافت مورد اقتباس قرار گرفت. در اين ميان، بسياري از اموري که تقابلي با دين نداشت حفظ شد و محتواي آنها به تناسب اسلام جهت پيدا کرد. حتي بسياري از احکام اسلام در قبل از اسلام نيز بوده و اسلام تنها جهت آن را تغيير داده، يعني همان آداب و سنت را گرفته، امضا کرده و بر اساس محتواي اسلام شکلي به آن داده که راحت تر هم پذيرفته شده است. اميرمؤمنان علي(ع) به هنگام اعزام مالک اشتر به مصر، به وي فرمود : زماني که به مصر رفتي، شهوت تغيير نداشته باش. آنچه روح و قلب مردم به آن الفت گرفته را تغيير نده. هرآنچه که ضرري ندارد و منطقي و معقول است بايد پذيرفته شود و اين طور نيست که چون اسلام به آن سرزمين رفته، بايد همه چيز تغيير کند. اين اصل از دوره پيامبر(ص) به بعد نيز ادامه يافته است؛ يعني آيينهايي که عقل و قلب مردم با آن انس گرفته همچون نوروز پذيرفته شد و رنگ و بوي ديني به خود گرفت.
استمرار بزرگداشت نوروز در دوره اسلامي تقريباً در تمام پژوهشهايي که درباره آن به رشته تحرير درآمده، مورد توجه قرار گرفته است. برخي پژوهشها نيز اختصاصاً اين موضوع را بررسي کرده اند. «هاشم رضي» در پژوهشي با عنوان گاه شماري و جشنهاي ايران باستان، با اشاره به نخستين هديه نوروزي در دوران اسلامي که نزد علي (ع) فرستاده شد، تداوم اين رسم در دوران اموي و عباسي و البته سؤ استفاده خلفاي اموي و عباسي از سنت هديه نوروزي را نشان داده و خاطر نشان ساخته است که آداب و رسوم، شعاير و جشن ها، ادب و فرهنگ و هنر و شيوه زندگي روزمره و لباس و خوراک ايراني و همه شؤون زندگي اين مردم کهن که مورد اقتباس قرار گرفت، موجبات مفاخرت تا زيان را در تمسک به آنها فراهم آورد.
اسلام، با حضور خويش در ميان ايرانيان، نوروز را جلاي بيشتري بخشيد و آن را با پشتوانه اي استوار از خطر زوال در دوران مسلماني ايرانيان مصون داشت و بدين سان اين آيين ملي که با روح مليت زنده بود، روح مذهب را نيز به خود گرفت. نحوه برخورد اسلام را مي توان از منظر روايات پيشوايان و بزرگان صديق آن دريافت، چنان که عبدالصمد بن علي به نقل از جدش مي گويد: «در نوروز جامي سيمين پر از حلوا بود، براي پيامبر اکرم(ص) هديه آوردند . آن حضرت پرسيد که اين چيست ؟ گفتند عيد بزرگ ايرانيان است، فرمود آري، در اين روز بود که خداوند «عسکره» را زنده کرد.از ايشان پرسيدند عسکره چيست ؟ فرمودند، عسکره هزاران مردمي بودند که از ترس مرگ، ترک ديار کرده و سر به بيابان نهادند و خداوند به آنان گفت بميريد و مردند، سپس آنان را زنده کرد و ابرها را امر فرمود که به آنان ببارد، از اين روست که پاشيدن آب در اين روز رسم شده است .پيامبر پس از آن از حلوا تناول کردند و آن را ميان اصحاب خود قسمت نمودند و گفتند کاش هر روزي بر ما نوروز بود.» پيشواي ششم شيعيان، امام صادق(ع)، نيز در همين خصوص مي فرمايند: «نوروز روزي است که خداوند از بندگانش پيمانهايي گرفت که تنها خداي يکتا را بپرستند و براي او همتا قرار ندهند و ايمان به رسولان و حجتهاي خدا و امامان(ع) بياورند و روزي است که کشتي نوح(ع) بر کوه جودي نشست.»
و نيز از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «نوروز همان روزي است که ابراهيم خليل(ع) بت هاي قومش را که در آن روز براي شرکت در مراسم جشن از شهر خارج شده بودند شکست.»
آنچه از مجموع اين مطالب استيفاد مي شود آن است که نوروز قبل از ظهور اسلام، روز محترم و خاصي بود و با پيدايي اسلام و رخدادهايي در آن روز که اغلب مثبت بوده اند، بر اهميت و شهرت آن افزوده شد. از ديگر سو، ردپاي انتقال فرهنگ ايراني از جمله آيين نوروز به دنياي عرب و اسلام را نيز مي توان در ميان آثار دوره «نهضت ترجمه» و از جمله کتاب «التاج» اثر «جاحظ بصري» يافت و چگونگي فراگيري آيين نوروز در قلمرو اسلام در سده هاي نخستين اسلامي را توضيح داد. بابي در کتاب «التاج» با عنوان «هداياي نوروز و مهرگان»وجود دارد که در آن روش پادشاهان ساساني در دادن جايزه و مقرري شرح داده شده است. در اين کتاب بسياري از روشها و عادتهاي شاهانه و تزئينات و اوضاع سياسي گنجانده شده که پس از شروع دوران حکمفرمايي اسلام و مسلم شدن قدرت سياسي و ديني براي مسلمانان، اعراب قسمتي از آنها را از ايرانيان اقتباس کرده اند. به وسيله اين کتاب مي توان به اندازه تأثير مهمي که تمدن ايراني در دوره عباسيان در تمدن دوره اسلامي داشته است، پي برد.
ايرانيان مسلمان، نوروز را همچون نياکان خويش جشن مي گرفتند و در برگزاري آيينهاي نوروزي در آغاز بهار، سخت مي کوشيدند.اينان در دوره عباسيان و حکومتهاي پس از آنها به ويژه سامانيان در خراسان، در زنده و پويا نگه داشتن نوروز و آيينهاي نوروز در ميان جامعه مسلمان، نقش بسيار مهمي ايفا نموده اند.در دوره صفوي نيز، جشنها و آيينهاي نوروزي با برخي از آيينها و آداب اسلامي درآميخت و رنگ تازه و مفهوم ديني گرفت. در لغتنامه دهخدا با استناد به کتاب «تمدن اسلامي» جرجي زيدان آمده است: «در دربارهاي نخستين خلفاي اسلامي به نوروز، اعتنايي نداشتند، ولي بعدها خلفاي اموي براي افزودن درآمد خود، هداياي نوروز را از نو معمول داشتند.»
در ادامه تفسير نوروز لغتنامه دهخدا مي افزايد: «اميران ايشان براي جلب منافع خود مردم را به اهداي تحف دعوت مي کردند. اندکي بعد اين رسم نيز از طرف عمر بن عبدالعزيز به عنوان گران آمدن اهداي تحف بر مردم منسوخ گرديد، اما با ظهور ابو مسلم خراساني و روي کار آمدن خلافت عباسي و تشکيل سلسله هاي طاهريان و صفاريان و سامانيان، جشنهاي ايراني و بويژه نوروز دوباره رونق يافتند.»
به تعبير دکتر صفا، در قرن اول و اوايل قرن دوم اسلامي، نوروز بر اثر تغييراتي که در حالت اجتماعي و سياسي ايرانيان ايجاد شد، صورتي ديگر يافت. در اين ايام ديگر نوروز را در درباري با شکوه مانند دربار شاهنشاهان ساساني راه نبود . با وجود اين، آن را به هر صورت محترم مي داشتند، حکومتهاي ايراني که در نواحي مختلف بر سر کار آمدند (از آن جمله سامانيان) و آل بويه در خراسان و شمال و جنوب ايران در زنده نگه داشتن نوروز کوشيدند .
«برتولد اشپولر» ايران شناس بزرگ آلماني، در اين باره مي گويد: «از جشن هاي قديمي ايراني، بيش از همه جشن سال نو (نوروز؛ شکل عربي آن نيروز) و نيز در پايان تابستان جشن پاييز، طبيعتاً بر اساس تقويم قديمي برگزار مي شد. البته، برخي کوشش کردند تا اين اعياد را ملغي کنند و کساني را که در اين مواقع به طور کلي هداياي متداولي براي مقامهاي بالاتر مي فرستادند، تحت فشار قرار دادند.اما اين رسم چنان عميق با انديشه و احساس مردم ايران وابسته بود که به زودي پيروز مندانه براي خود جايي باز کرد و با اوج گرفتن کار عباسيان، بويژه در زمان آل بويه، کاملاً در همه جا متداول و حتي در بين النهرين رسمي فراگير شد. در سوريه، مصر و شمال آفريقا نيز اين جشن در برخي از زمانها به طور نامنظم برگزار مي شد.
بدين ترتيب، نوروز با ورود اسلام به ايران و فراگيري اين مذهب در پهنه اي وسيع از شبه قاره هند تا شمال آفريقا، اين مجال را يافت تا در ميان اقوام غير ايراني نيز تداوم يابد. نوروز با آموزه هاي اسلام جان و رونقي دوباره يافت و بر اهميت خود افزود تا ايرانيان مسلمان بر پيوستگي دين و آيينهاي ملي شان، مهر تأييد ديگري زنند.

منابع :
1 - نوروز از ديدگاه اسلام / محمد محمدي اشتهاردي
2 - آثارالباقيه صفحه 325
عزيزا... حسيني
www.qudsdaily.com

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار