ايمان و عبادت امام على (عليه السلام)

براى سير مراتب كمال بهترين وسيله پيشرفت، تهذيب و تزكيه نفس است كه راه عملى آن با عبادت حقيقى صورت مي‌گيرد. انجام عبادت تنها براى رفع تكليف نيست بلكه وسيله نمو عقل و موجب تعديل و تنظيم قواى وجودى است كه نفس را از آلودگي‌هاى مادى باز مي‌دارد، بهترين وجه عبادت انجام امرى است كه بدون ريا و سمعه بوده و صرفا براى خدا باشد و در اين شرايط است كه صفت تقوى ظهور مي‌كند و بدون آن انجام عبادات مقبول نيفتد.
تقوا و ورع انحراف از جهان مادى و فانى بوده و توجه به عالم روحانيت و بقا است و ايماني كه به زيور تقوا آراسته شود، ايمان حقيقى است و در اثر اخلاص در عبادات، شخص را به مرحله يقين مي‌رساند.
با توجه به نكات معروضه، على -عليه السلام- در ايمان و تقوا و زهد و عبادت و يقين منحصر بفرد بود در اين مورد پيغمبر اكرم -صلى الله عليه و آله- فرمودند: لو ان السموات و الارض وضعتا فى كفة و وضع ايمان على فى كفة لرجح ايمان على (۱) .
يعنى اگر آسمان‌ها و زمين در يك كفه ترازو و ايمان على در كفه ديگر گذاشته شوند به طور حتم ايمان على بر آنها فزونى مي‌كند.
على -عليه السلام- با عشق و حب قلبى خدا را عبادت مي‌كرد، زيرا عبادت او براى رفع تكليف نبود بلكه او محب حقيقى بود و جز جمال دلرباى حقيقت چيزى در نظرش جلوه‏گر نمي‌شد.
على -عليه السلام- در تقواى دينى و عبادت چنان كوشا بود كه پيغمبر اكرم -صلى الله عليه و آله- در پاسخ كسانى كه از تندى على -عليه السلام- در نزد وى گله مي‌كردند فرمودند: على را ملامت نكنيد زيرا او شيفته خداست (۲) !
على -عليه السلام- هنگامي كه مناجات مي كرد و مشغول نماز مي شد گوشش نمى‏شنيد و چشمش نمي ديد و زمين و آسمان، دنيا و مافيها از خاطرش فراموش مي شد و با تمام وجود توجه خود را به مبدأ حقيقت معطوف مي داشت چنانكه مشهور است در يكى از جنگ ها پيكان تيرى به پايش فرو رفته و به قدرى دردناك بود كه نمي توانستند آنرا بيرون بياورند وقتي كه به نماز ايستاد بيرون كشيدند و او متوجه نشد!
على -عليه السلام- هنگام وضو گرفتن سرا پا مي لرزيد و لرزش خفيفى وجود مباركش را فرا مي گرفت و چون در محراب عبادت مي ايستاد رعشه بر اندامش مي افتاد و از خوف عظمت الهى اشگ چشمانش بر محاسن شريفش جارى مي شد، سجده‏هاى او طولانى بود و سجده‏گاهش هميشه از اشک چشم مرطوب!

شاعر گويد:

هو البكاء فى المحراب ليلا
هو الضحاك اذا اشتد الضراب
يعنى او در محراب عبادت به شدت گريان و در شدت جنگ خندان بود. ابو دردا كه يكى از اصحاب پيغمبر -صلى الله عليه و آله- است گويد در شب تاريكى ‏از نخلستانى عبور مي كردم آواز كسى را شنيدم كه با خدا مناجات مي كرد چون نزديك شدم ديدم على -عليه السلام- است و من خود را در پشت درخت مخفى كردم و ديدم كه او با خوف و خشيت تمام با آهنگ حزين مناجات مي كرد و از ترس آتش سوزان جهنم گريه مي نمود و به خدا پناه برده و طلب عفو و بخشش مي نمود و آنقدر گريه كرد كه بى حس و حركت افتاد! گفتم شايد خوابش برده است نزديكش رفتم چون چوب خشکى افتاده بود او را تكان دادم حركت نكرد گفتم حتما از دنيا رفته است شتابان به منزلش رفتم و خبر مرگ او را به حضرت زهرا -عليها السلام- رسانيدم فرمود مگر او را چگونه ديدى؟ من شرح ما وقع گفتم، فاطمه -عليها السلام- گفت او نمرده، بلكه از خوف خدا غش نموده است (۳) .
على -عليه السلام- علاوه از نمازهاى واجبى نوافل را نيز انجام مي داد و هيچ وقت نماز شب آن حضرت ترك نمي شد حتى در موقع جنگ نيز از آن غفلت نمى‏نمود در ليلة الهرير نزديكى‏هاى صبح بافق مي نگريست ابن عباس پرسيد مگر از آن سو نگرانى داراى آيا گروهى از دشمنان در آنجا كمين كرده‏اند؟ فرمود نه مي خواهم ببينم وقت نماز رسيده است يا نه!
حضرت على بن الحسين -عليه السلام- كه از كثرت عبادت و سجده‏هاى طولانى به كلمه سجاد و زين العابدين ملقب شده بود در برابر سؤال ديگران كه چرا اين قدر مشقت و رنج بر خود روا ميدارى فرمود:
و من يقدر على عبادة جدى على بن ابى طالب؟
کيست كه بتواند مثل جدم على عليه السلام عبادت كند؟
ابن ابى الحديد به نحو ديگرى اين مطلب را بيان كرده و مي نويسد به على بن الحسين -عليه السلام- كه در مراسم عبادت به نهايت رسيده بود عرض كردند كه عبادت تو نسبت به عبادت جدت به چه ميزان است؟ فرمود عبادت من نسبت به عبادت جدم مانند عبادت جدم نسبت به عبادت رسول خدا -صلى الله عليه و آله- است (۴) .
از ام سعيد كنيز آن حضرت پرسيدند كه على -عليه السلام- در ماه رمضان بيشتر عبادت مي كند يا در ساير ماه‏ها؟
كنيز گفت على -عليه السلام- هر شب با خداى خود به راز و نياز مشغول است و براى او رمضان و ديگر اوقات يكسان است.
وقتى كه آن حضرت را پس از ضربت خوردن از مسجد به خانه مى‏بردند نگاهى به محل طليعه فجر افكند و فرمود: اى صبح تو شاهد باش كه على را فقط اكنون (به حكم اجبار) دراز كشيده مى‏بينى!
ابن ابى الحديد گويد عبادت -على عليه السلام- بيشتر از عبادت همه كس بود زيرا او اغلب روزها روزه دار بود و تمام شب ها مشغول نماز حتى هنگام جنگ نيز نمازش ترك نمي شد، او عالمى بود با عمل كه نوافل و ادعيه و تهجد را به مردم آموخت.
على -عليه السلام- موقع نماز در برابر مبدأ وجود با دل پاك و توجه تام مي ايستاد و به راز و نياز مشغول مي شد عبادت و پرستش او مانند اشخاص ديگر نبود زيرا هر كسى بنا به هدف خاصى كه دارد خدا را عبادت مي كند چنانكه خود آن حضرت فرمايد:
ان قوما عبدوا الله رغبة فتلك عبادة التجار،و ان قوما عبدوا الله رهبة فتلك عبادة العبيد،و ان قوما عبدوا الله شكرا فتلك عبادة الاحرار (۵)
يعنى گروهى از مردم خدا را از روى ميل و رغبت (به اميد نعمت هاى بهشت) بندگى كردند پس اين نوع عبادت عبادت تاجران است، عده اى هم از ترس (آتش دوزخ) خدا را عبادت كردند اين هم عبادت بندگان است و گروهى ديگر خدا را براى سپاسگزارى عبادت كردند و اين عبادت آزادگان است.

و خود آن حضرت به پيشگاه خداى تعالى عرض مي كند:

الهى ما عبدتك طمعا للجنة و لا خوفا من النار بل وجدتك مستحقا للعبادة.
خدايا من ترا به طمع بهشت و يا از ترس جهنم عبادت نمي كنم بلكه ترا مستحق‏ و سزاوار پرستش يافتم.
هر فردى حتى هر ذير وحى بنا به غريزه حب ذات هميشه در صدد دفع ضرر و جلب منفعت است و تنها على -عليه السلام- بود كه عبادت را بدون جلب نفع (بهشت) و دفع ضرر (دوزخ) صرفا براى خداوند به جا مي آورد! و اينگونه خلوص در عبادت از يقين او سرچشمه مي گرفت يقينى كه بالاتر از آنرا نمي توان پيدا نمود زيرا آن جناب به مرحله نهایى يقين رسيده بود چنانكه خود فرمايد:
لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا!
اگر پرده برداشته شود من چيزى بيقين خود نميافزايم!
على -عليه السلام- خود را مانند موجى در اقيانوس حقيقت مستغرق ساخته بود و تمام فكر و ذكر و حركات و سكنات او همه از حقيقت خواهى وى حكايت مي كرد.
على -عليه السلام- در تزكيه و تهذيب نفس و سير مراتب كماليه وجود يگانه و بى‏نظير و لوح ضميرش چون جام جهان نما بود، او به هر چه نگاه مي كرد خدا را مي ديد چنانكه فرمود:
ما رايت شيئا الا رايت الله قبله و معه و بعده.
چيزى را نديدم جز اينكه خدا را پيش از آن و با آن و پس از آن مشاهده كردم.
على -عليه السلام- مي فرمود:
لم اعبد ربا لم اره.
عبادت نكردم به خدایى كه او را نديدم!
پرسيدند چگونه خدا را ديدى؟
فرمود با چشم دل و بصيرت، نه باغ ديده ظاهرى.
به چشم ظاهر اگر رخصت تماشا نيست‏
نه بسته است كسى شاهراه دل‏ها را
على -عليه السلام- در مقابل عظمت خدا و مبدا هستى خود را ملزم به خضوع و خشوع مي ديد و دعاها و مناجات هاى او روشنگر اين مطلب است.
دعاى كميل كه به يكى از اصحاب خود (كميل بن زياد) تعليم فرموده است يكى از شاهكارهاى روح بلند و ايمان قوى و يقين ثابت آن حضرت است كه در فقرات آن معانى عالى و بديع در قالب الفاظى شيوا و عباراتى كاملا رسا ريخته شده است، گاهى در برابر رحمت واسعه حق سر تا پا اميد گشته و زمانى قدرت و جبروت خدا چنان بيم و هراسى در دل او افكنده است كه بى اختيار به حال تضرع و خشوع افتاده ‏است. همچنين دعاى صباح و نيايش هاى ديگر وى كه هر يك حاوى مراتب سوز و گداز بيم و اميد،توجه و خلوص او مي باشد.
وقتى ضرار بن ضمره بر معاويه وارد شد معاويه گفت: على را برايم وصف كن! ضرار پس از آنكه شمه‏اى از خصوصيات اخلاقى آن حضرت را براى معاويه بيان نمود، گفت: شب ها بيدارى او بيشتر و خوابش كم بود در اوقات شب و روز تلاوت قرآن مي كرد و جانش را در راه خدا مي داد و در پيشگاه كبريایى او اشك مي ريخت و خود را از ما مستور نمي داشت و كيسه‏هاى طلا از ما ذخيره نمى‏نمود، براى نزديكانش ملاطفت و بر جفا كاران تندخویى نمي كرد، موقعي كه شب پرده ظلمت و تاريكى مي افكند و ستارگان رو به افول مي نهادند او را مي ديدى كه در محراب عبادت دست به ريش خود گرفته و چون شخص مار گزيده بخود مى‏پيچيد و مانند فرد اندوهگينى (از خوف خدا) گريه مي كرد و مي گفت اى دنيا! آيا خود را به من جلوه داده و مرا مشتاق خود مي سازى؟ هيهات مرا به تو نيازى نيست و ترا سه طلاق داده‏ام كه ديگر مرا بر تو رجوعى نيست!سپس مي فرمود: آه از كمى توشه و دورى سفر و سختى راه! معاويه گريه كرد و گفت: اى ضرار بس است به خدا سوگند كه على چنين بود خدا رحمت كند ابو الحسن را! (۶) .
عبادت على -عليه السلام- منحصر به نماز و روزه و انجام ساير فرايض مذهبى نبود بلكه تمام حركات و سكنات او عبادت بود زيرا در حديث آمده است كه (انما الاعمال بالنيات) و چون نيت آنجناب در تمام حركات و سكناتش ابتغاء مرضات الله بود لذا تمام اعمال و اقوال او در همه حال عبادت خدا محسوب مي شود و اين خود يكى از موجبات تفوق و فضيلت وى بر همگان مي باشد.

پى‏نوشت‌ها

(۱) غاية المرام طبع قديم ص ۵۰۹ـ فضائل الخمسه جلد ۱ ص .۱۹۱
(۲) شيعه در اسلام نقل از مناقب خوارزمى ص ۹۲ـ تلخيص الرياض جلد ۱ ص .۲
(۳) امالى صدوق مجلس ۱۸ حديث ۹ با تلخيص عبارات.
(۴) ناسخ التواريخ زندگانى امام باقر -عليه السلام- جلد ۷ ص .۹۸
(۵) نهج البلاغه كلمات قصار
(۶) امالى صدوق مجلس ۹۱ حديث .۲

تارنمای (سایت) امام علی(ع)

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار