* دوازده جانشین پیامبر

* دوازده جانشین پیامبر(صلی الله و علیه و آله) در احادیث اهل سنت وتشیع

به صریح قرآن کریم و براساس سنت الهی، انبیای دارای جانشین بوده و خدای تعالی نیز جانشین آنان را تعیین فرموده است. درباره پیامبر خاتم(صلی الله و علیه و آله) نیز به نظر شیعه همین سنت الهی جاری بوده است. امامیه معتقدند نه تنها نخستین جانشین که آخرین جانشین رسول الله (صلی الله و علیه و آله) تا برپایی قیامت، تعیین و معرفی شده است و سنگ بنای تفکر و اعتقاد به وجود دوازده امام توسط شخص رسول اکرم(صلی الله و علیه و آله) نهاده شده است به طوری که این موضوع از این حیث، مسأله ای است اسلامی نه مذهبی چنان که مسأله ظهور منجی موعود چنین است. صاحبان صحاح، احادیثی از رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) نقل کرده اند که آن حضرت (صلی الله و علیه و آله) تعداد خلفای پس از خود را دوازده تن بیان نموده و برای آنان اوصافی برشمرده است. نگاهی به متن چند روایت از این مجموعه روایات می تواند نکات قابل تأملی را در دو حوزه بنیان شیعه اثناعشر و نیز محبت عموم مسلمانان نسبت به اهل بیت (علیه السلام) آشکار نماید.
1. بخاری از جابر بن سمره نقل کرده که :
پیامبر- در پاسخ سؤال – فرمود: (پس از من) دوازده امیر خواهند بود. سپس سخنی فرمود که آن را نشنیدم. پدرم گفت: رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) فرمود: همه آنان از قریشند.(1)
2. مسلم نیز همین حدیث و مضامین شبیه به آن را باسند های مختلف، هشت بار در کتاب صحیح خود نقل کرده است:
همواره دین خدا استوار و پا برجاست ، تا این که قیامت بر پا شود، یا دوازده نفر خلیفه برای شما وجود داشته باشند که همگی آنان از قریشند. (2)
افزون بر افراد یاد شده ، جمع دیگری از دانشمندان اهل سنت حدیث یاد شده و احادیث دیگر قریب به این مضمون را نقل کرده اند و همگی سند حدیث را صحیح دانسته اند. (3) از سوی دیگر، بررسی های انجام شده نشان می دهد که رجال سند این احادیث، همگی از محدّثان و فقهای طراز اوّل عصر خود بوده اند. (4)
مفصل تر از اخباری که نقل شد، روایاتی است که در آن ها اسامی مبارک دوازده امام ازحضرت علی(علیه السلام) تا حضرت حجة بن الحسن العسکری، امام دوازدهم، مهدی منتظر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نام برده شده اند که شارح روایاتی می باشند که درآن ها فقط عدد ائمه بیان شده است.(5)
از نکات قابل توجه که در تحلیل نهایی این روایات بسیار سودمند است، خصوصیات و ویژگی -هایی است که می توان برای این مجموعه از روایات برشمرد. برخی از این خصوصیات به قرار زیر است:
1.اولاً این احادیث قبل از این که در مصادر و منابع شیعه آمده باشد ، در مهمترین صحاح و مسانید اهل سنت وارد شده است.
2. طرق مختلف نقل این روایات به حسب موازین رجالی توثیق شده ا ست.
3. عدد یاهمان تعداد خلفا و ائمه مورد نظر در این روایات، قبل از آن که تعداد ائمه اهل بیت تکمیل شود و به دوازده تن محدود شود، تعیین و بیان شده است.
بدیهی است علت اصلی قبول ای روایات، کثرت عددی آن ها نیست بلکه قرائن و شواهد دیگری است که در خلال ویژگی ها ی این روایات بدان اشاره خواهد شد. به عنوان نمونه بخاری که معاصر امام جواد، املام هادی و امام حسن عسکری(علیه السلام) است در حالی این احادیث را نقل می کند که هنوز عدد ائمه به دوازده تن نرسیده است و این مطلب نشانگر حقانیت و صحت این روایات است.
4. تعداد زیادی از این روایات، که از طرق فریقین نیز نقل شده است. امامان و خلفا را به نقبای بنی اسراییل (6) یا «اصحاب موسی» (7) تشبیه کرده و عدد آن ها را مطابق عدد آنان دانسته است. مقتضای چنین شمارش و تشبیهی این است که همان طور که به نص، تعداد نقبای موسی معلوم است(8) تعداد این خلفا نیز باید معین باشد و اگر در کتاب الهی تصریحی بر این امر نشده است، باید مطلب را درسخنان «من لا ینطق عن الهوی» جست.
5. خصوصیت دیگر این روایات این است که بقای جانشینان پیامبر، امامان (علیه السلام) را تا بقای دین اسلام و حتی تا بر پایی قیامت دانسته است. (9)
6. خصوصیت دیگر این روایات، تنوع درتعبیر است. برخی از مهمترین تعابیر عبارت است از:
1. اثنا عشر خلیقة؛ 2. اثنا عشر امیراً؛
3. اثنا عشر رجلاً؛ 4 . اثنا عشر نقیباً؛
5. اثناعشر وصیاً؛ 6. اثنا عشر اماماً و... .
7. خصوصیت دیگری که بیشتر در منابع شیعه وکمتر درمنابع اهل سنت نیز آمده است، تعبیرهایی از قبیل: تسعة من اولاد الحسین...تاسعهم قائمهم و... است.
تطبیق ها و چاره اندیشی ها
از آنجا که در سند احادیث یاد شده جای هیچ گونه گفتگویی وجود ندارد، بحث مورّخان مسلمان عمدتاً به دلالت آن احادیث معطوف شده است و تلاش شده است مصادیق خلفای دوازده -گانه معرفی شود.
دانشمندان امامیه عموماً معتقدند چنان که نبوت پیامبر(صلی الله و علیه و آله) امری الهی است، تعیین جانشین آن حضرت نیز امری الهی است. بر این اساس به اتفاق و بدون هیچ اختلافی، مصادیق احادیث یاد شده را امامان دوازده گانه اهل بیت رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) دانسته اند. در مقابل، دانشمندان اهل سنت که خلاف پیامبر را امری بشری می دانند، هر یک از آنان به دلخواه، گروهی از حاکمان اموی و عباسی را به عنوان مصادیق احادیث یا شده ذکر کرده - اند. در یک نگاه کلی می توان نظرات اهل سنت را در دو دسته طبقه بندی کرد:
1. نظراتی که مبتنی بر روش ترتیبی است؛
2. دیدگاه هایی که حکایت بر روش ترتیبی است؛
در راه حل نخست، آنان با گرایش به دودمان اموی، پس از رسول خدا( صلی الله علیه وآله) از کسانی که دارای حاکمیت و سلطه ظاهری بوده اند و به ترتیب دوازده نفر را برشمرده و آنان را مصداق خلفای دوازده گانه رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) دانسته اند.این دسته از عالمان اهل سنت کاری به این مسأله نداشته اند که افرادی را که برمی گزینند واجد شرایط خلافت هستند یا نه. به همین دلیل، در این راه حل، یزید بن معاویه، مروان و فرزندانش جزی خلفای رسول خدا قرار گرفته اند، امّا حسن بن علی(علیه السلام) نواده رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) و یا عمر بن عبدالعزیز که به عقیده ی دانشمندان اهل سنت بهترین خلیفه و حاکم اموی است، از منصب خلافت بی نصیب ماند ه اند، زیرا عدد خلفای دوازده گانه پیش از او کامل شده است.(10)
گروهی دیگر از عالمان اهل سنت که راه حل نخست را خالی از نقیصه ندیده اند، ازآن روی گردانده و راه حل گزینشی را به جای آن برگزیده اند.اینان در میان حاکمان اموی و عباسی به جستجو پرداخته و از میان آنان تعدادی را که به نظرشان از عمل کرد بهتری برخوردار بودند، انتخاب نموده، به ضمیمه خلفای راشدین، دوازده نفر را برگزیدند و مصداق خلفای دوازده گانه رسول خدا (صلی الله و علیه و آله) قرار داده اند. (11)
پاسخ به یک پرسش
ترتیبی که در امامت علی(علیه السلام) و فرزندانش قراردارد، ممکن است برای بعضی این گمان را برانگیزد که نظام امامت نیز یک نظام وراثتی و خانوادگی است و معیار این است که فلانی، پس فلانی و نوه فلانی است، بنابراین داشتن یک نسب این چنینی برای رهبری نظام و زمامداری کافی است. در صورتی که این شکل نظام قابل توجیه نیست؟ در پاسخ باید گفت : اصل برگزیدن و برتری دادن الهی، درمورد بعضی اشخاص، خاندان و قبایل، قابل انکار نیست و در قرآن مجید و احادیث نیز به آن تصریح شده است. مانند آیه: «انَّ الله اصطفی آدم ونوحاً و آل ابراهیم وآل عمران علی العالمین* ذریة بعضها من بعض» (12) . در مورد مریم می فرماید: «انَّ الله اصطفاک و طهرک و اصطفاک علی نساء العالمین ». (13) و در مورد ابراهیم (علیه السلام) می فرماید: «رحمت الله و برکاته علیکم اهل البیت» (14) و در مورد بنی اسراییل می فرماید: «و أنی فضلتکم علی العالمین» (15) و درباره ی موسی (علیه السلام) می فرماید: «انی اصطفیک علی الناس برسالاتی وبکلامی» (16) و درمورد بندگان برگزیده ای که به علم کتاب آگاهی می یابند، می فرماید: «ثم اورثنا الکتاب الذین اصطفینا من عبادنا» (17) و در مورد تفضیل برخی پیامبران بر برخی دیگر می -فرماید: «تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض» (18) و«ولقد فضلنا بعض النبیین علی بعض ».(19)
برحسب تفاسیر در مورد آنان که به اهل بیت حسد می ورزیدند، می فرماید: «ام یحسدون الناس علی ما آتاهم الله من فضله»(20) و درمورد شخص خاتم الأنبیاء (صلی الله و علیه و آله) می فرماید: «و علمک مالم تکن تعلم و کان فضل الله علیک عظیما» (21) و درمورد عترت طاهره و اهل بیت آن حضرت نیز می فرماید: «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت ویطهرکم تطهیراً» (22)
این گونه آیات که برگزیدگی بعضی از بندگان بر برخی دیگر از آن ها استفاده می شود، بیش از این هاست . احادیث شریفه در این باب و هم چنین متون زیارات معتبر، مثل زیارت جامعه که شرح این برگزیدگی هاست، قابل تأویل و توجیه نیست. در نهج البلاغه نیز در موارد بسیاری، به این حقیقت تصریح شده است.(23) خلاصه این که افزون بر آیات قرآن مجید، روایات متواتر نیز برای اثبات این موضوع وجود دارد.
بعضی تصور می کنند که نفی بعضی مواهب و مقامات ازاهل بیت (علیه السلام) مواضع خاص آنان را در امور فردی، اجتماعی، سیاسی و... محکم تر وارزش کارها واقدامات و خودداری آن ها را ازگناه بیشتر می سازد و مناسب تر می دانند که این بزرگواران را با افراد عادی از جهت میزان درک و شعور برابر بدارند و عنایات خدا را برآن ها که یک امر واقع شده است، قبول ننمایند و در نهایت مدد غیبی و اعانت مستقیم الهی را منکر شوند ولی این حقایق قابل تردید نیست ومسایل دینی قابل تفکیک ازیکدیگر نمی باشد و آیات قرآن در کل محتوا و مفادی که دارند باید مورد قبول مسلمانان باشند. بنابراین، مسأله امامت ائمه(علیه السلام) یکی پس ازدیگری ، به اختیار الهی است و با وراثت عادی تفاوت دارد و هرگز درگزینش امام، فرزند امام بودن معیار نیست وصرف این که اهل لیت متوالیاً به مقام امامت اختصاص یافته اند، دلیل بر این معیار نیست؛ چنان که پیامبران ابراهیمی که همه از نسل ابراهیم خلیل بوده اند، نبوّت و اختصاص یافتن شان به این مقام به این که آن ها از نسل ابراهیم هستند، توجیه و خلاصه نمی شود با این که در قرآن مجید می فرماید: « و وهبنا له اسحق ویعقوب...» (24) و پس از آن که نام پانزده نفر ازانبیای ابراهیمی را می برد، می - فرماید: «ومن آبائهم و ذریاتهم واخوانهم و اجتبیناهم و هدیناهم الی صراط مستقیم» (25)
این گزینش، گزینش الهی و بر معیارهای اصیل واقعی و معنوی است. اگر بر آن ارث و میراث هم اطلاق شود، نه ارث و میراث یک وارث عادی از پدر و مادر و برادر است چون این ارث و میراث به علت ارتباط جسمی و مادی بین وارث و مورّث است امّا وارث بودن امام، امام دیگر را به علت ارتباط معنوی و روحی و علایق فکری و مشترکات غیر مادّی است.
از این رو در زیارت معروفه وارث و در زیارت هایی که هر یک از ائمه(علیه السلام) به خطاب «یاوارث آدم» یا «یا وارث ابراهیم» و سایر انبیای زیارت می شوند، بر اساس وراثت ولادت جسمانی آن ها از پیامبران گذشته نیست، زیرا در میان آن ها کسانی نام برده می شوند که درسلسله نسب این بزرگواران نیستند، مثل حضرت موسی کلیم الله و عیسی روح الله ، علاوه بر این ائمه(علیه السلام) را وارث آن ها می شماریم، چون این بزرگواران وارث دعوت، علم، هدایت و امامت آن ها هستند و وراثت امامت و هدایت در اینجا به این معانی است، نه این که چون امام یازدهم پسر امام دهم است و امام دهم هم غیر از او پسری نداشت، او به امامت رسید.
تاریخ ائمه(علیه السلام) و سیره و سلوک و علومی که از ایشان به مردم رسید، نشان داد که وراثت آن ها از پیامبران وراثت هر امام از امام دیگر وراثت عملی و معنوی و برمعیارها و شایستگی های الهی است که بر اساس آن برای این امر برگزیده شده اند.

پي‏نوشت‏ها

* . محمد نصیری، عضو هیأت علمی مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
1. صحیح البخاری، تحقیق شماعی رفاعی، ج 9، ص 729، فتح الباری من شرح صحیح البخاری، ابن حجر عسقلانی، ج 13، ص 211.و.ر.ک: البدایة والنهایة ، ابن کثیر، ج1، ص 153؛ مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 93، 90، 95؛ دلایل النبوة ؛ بیهقی، ج 6، ص 569؛ منتخب الاثر، لطف الله صافی،ص 12.
2. صحیح مسلم بشرح النووی، ج 12، ص 202، فتح الباری، ج 13، ص 211.و.ر.ک: التاریخ الکبیر، بخاری، ج 3، ص 185، و ج 8، ص 411.
3. ر.ک: المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، ج 3، ص 618؛ سنن ترمذی، کتاب الفتن، باب 46، ج 2223؛ معجم کبیر طبرانی، ج 2، ص 214؛ مسند احمدبن حنبل ، ج 5، ص 99 و 106؛ سنن ابی داود، کتاب المهدی، ج 1؛ تاریخ الخلفاء، ص 18؛کنز العمال، ج 12، ص 33، تاریخ بغداد، ج 14، ص 353 و ج 6 ص 263، حلیةالاولیاء ، ج 4، ص 333.
هم چنین ببینید: الجامع الصغیر، ج 1، ط 4، ص 91؛ کنز العمال، ج 1، ص 338، ج 6، ص 201؛ عبقات الانوار، ص 246،ج 2، ج 12؛ کشف الاستار،ص 74؛ ینابیع المودة ، ص 5، 258،445؛ کشف الاستار، ص 74 و 493؛ ینابیع المودة ، ص 447؛ مقتل الحسین، خوارزمی، ج 1، ص 94؛ ینابیع المودّة ،ص 258و 492.
4. ر.ک: فصل نامه علمی- تحقیقی علوم حدیث، سال دوم، شماره4، پیاپی 6، ص 87 به بعد، مجله تخصصی کلام اسلامی، سال سیزدهم، مسلسل 52، ص 108 به بعد.
5. ر.ک: متشابه القرآن، ابن شهر آشوب، ج 2، ص 56؛مسایل خلافیة و الرأی الحق فیها، شیخ- علی آل محسن، ص 37-16؛ شناخت امام یا راه رهایی از مرگ جاهلی، فقیه ایمانی، ص 230 به بعد.
6. مسند احمد حنبل، ج 5، ص 90؛ الصواعق المحرقه، ص 12؛ تاریخ الخلفاء ، ص 10.
7. کنزالعمال، ج 13،ص 27؛ معجم احادیث الامام المهدی، ج 2، ص 262.
8. و لقد احد الله میثاق بنی إسراییل وبعثنا منهم اثنی عشر نقیباً؛ مائده/12.
9. مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 86 و ج 2، ص 29؛ صحیح مسلم، ج 6، ص 4.
10. ر.ک: فتح الباری، ج 13، ص241.
11. ر.ک: تاریخ الخلفاء ، ص 12-10.
12. آل عمران/33و34.
13. آل عمران/42.
14. هود/73.
15. بقره/122.
16. اعراف/144.
17. فاطر/32،چنان که یعقوبی در تاریخ خود نقل می کند منصور دوانیقی با این که سیاست حکومتش کوبیدن شیعیان وانکارفضایل اهل بیت علیهم السلام بود حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) را مصداق این آیه می دانست.
18. بقره/253.
19. اسراء/55.
20. نساء/54.
21. نساء/113.
22. احزاب/33.
23. ر.ک: نهج ا لبلاغه، خطبه 33، 1، 89، 106، 92، 89، 149، 196، 173و 211.
24. انعام/84.
25. و نیز برخی از پدران و فرزندان و برادران آن ها را فضیلت داده و بردیگران، آنان را برگزیده و به راه راست هدایت نمودیم. (انعام/87)

محمد نصیری-- منبع: ماهنامه ی معارف،شماره ی 35، فروردین و اردیبهشت 85

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار