امامت؛ ريشه اسلام بالنده

لزوم بازشناسي معناي امامت در كلام ثامن الحجج(علیه السلام)

"تولي" و دوستي پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) نوراني اش، سرمايه ارزشمندي است كه محبان و ولايتمداران را به جهانبيني برتر رهنمون مي شود، زيرا خداوند آنان را دوست مي دارد و ايشان (پيامبر و آل او(ع)) خدا را دوست مي دارند.(1)
از اين رو اهل بيت(ع) در دوستي خدا شديدترند(2) و همين دوستي خالص، زمينه ساز محبت محبان و عشق ورزي شيعيان به آنان مي شود. محبت از طرف دوست خالص نمي شود، مگر اين كه حقيقت حال محبوبش را به خوبي بشناسد (3) و اين شناخت به دست نمي آيد، مگر آن كه محب، موقعيت و منزلت معنوي و روحي خويش را نزد پيشوايان ديني بسنجد. محباني كه در دعايشان مي خوانند: "خدايا مرا به گونه زندگي محمد و آل محمد(ص) زنده بدار و به نوع مرگ محمد و آل محمد بميران. " (4) بر چه معياري مي توانند تشخيص دهند كه حياتي طيبه دارند يا سرابي شيطاني؟
نگارنده با محوريت آيات و كلام ارزشمند حضرت علي بن موسي الرضا(ع) به چند سرفصل مهم براي تبيين اين موضوع اشاره مي كند:

كاميابان واقعي

بندگان نيكوكار خدا در اجراي امر و نهي الهي ثابت قدم بوده و در هر كاري رضايت احديت را در نظر مي گيرند. از همين رو، خداوند مي فرمايد: "هر زن يا مرد با ايمان كه عمل شايسته و نيكي انجام دهد، ما او را در زندگي، خوش و كامياب مي كنيم و پاداشي بهتر از عملي كه كرده است به او مي دهيم." (5) هر كه به خدا روي آورده و نيكوكار باشد، قطعاً به دستاويزي محكم چنگ زده و سرانجام همه كارها به سوي خداست.(6)
چنين افرادي روش زندگي را از قرآن شريف مي آموزند و اوامر و نواهي او را براي رستگاري مراعات مي كنند.

شناخت پيشوايان

اهميت امامت و پيشوايي معصومان(ع) را امام رضا(ع) در مناظره اي طولاني و سراسر حكمت آميز بيان مي دارد. در فقراتي از آن، امام(ع) مي فرمايند: "امامت زمام و محور دين و مايه تحكيم نظام مسلمانان و صلاح دنيا و عزت مؤمنان است."
امامت، ريشه اسلام بالنده و شاخه بلند آن است. كامل شدن نماز و زكات و روزه و حج و جهاد و ازدياد غنايم و صدقات و اجراي حدود و احكام و نگاهداري مرزها توسط امامت انجام مي گيرد. امام حدود خدا را برپا نموده و از دين او دفاع مي نمايد و با حكمت و اندرز و حجت رسا مردم را به راه پروردگار دعوت مي نمايد.(7)
با دقت در اين امام شناسي دقيق، لزوم بازنگري در نوع رويكرد برخي از محبان نسبت به مقوله امامان(ع) غيرقابل انكار است. چنين ادعايي از آن روست كه به راستي معرفت امامت و اهميت اين عنصر الهي بازشناخته نشده است. برخي از محبان در نگاهي عوامانه و سطحي، معرفتي دنيامحورانه را يدك مي كشند به اين گونه كه تنها لزوم امامت را در برآورده شدن حاجات و خواسته هاي مادي و دنيوي خلاصه مي نمايند و همين سطحي نگري آنان را از بسياري از اهداف و معارف باز مي دارد. به اعتقاد صحيح، معصومين(ع) در اقيانوس مواج سراسر شور و جذبه شان باعلمي الهي از همه چيز باخبرند و غواصاني در اين اقيانوس بيشتر بهره مندند كه در وسعت آن، دچار ترديد نشوند.

يقين به ارزشها

"ارزشها" در باورداشتهاي اصيل پي ريزي مي شوند و هميشه قداست دارند.با اين حال، در غفلتها محصور مي شوند تا بدان جا كه برخي، ارزشها را به كلي فراموش مي نمايند و ضد ارزشها را براي خود ارزش مي پندارند. مقولاتي همچون واجبها و حرامها، در هر فرهنگي مدارهاي زيستن در دنيا را بر اساس قانوني منسجم تنظيم مي نمايد. بديهي است، هر چه يك فرهنگ غني تر و اصيل تر بر مبناي فطرت خدايي باشد، در تشريع واجبات و محرمات، ارزشها و ضدارزشها، منطقي ترين جهان بيني را عرضه نموده است. دين اسلام براي تقويت "ارزشها" و پرهيز از "ضدارزشها" در تصويري غيرخيالي، با به كارگيري آرايه هاي ادبي و بلاغتي در آيه هاي قرآن، حقيقت بهشت و جهنم و برپايي ميزان(8) عدل الهي را به عنوان محركي براي ماندگاري و پايداري ارزشها گوشزد مي نمايد و پيامبر و اهل بيت گرامي اش نيز با يادآوري همان آيات، محبان را به پيروي از ارزشها و دوري از ضد ارزشها فرا مي خوانند.

برترين معيار

سه عنوان پيشين به عنوان مقدمه ارائه شد و با انديشه در آن موارد پاسخ به پرسش مطرح شده در اين عنوان بيان مي شود.
حسن بن جهم مي گويد: "از امام رضا(ع) پرسيدم، حد و مرز توكل چيست؟ فرمود: اين كه فقط از خدا بترسي و از غير او خوف نداشته باشي...
پرسيدم؛ حد و مرز تواضع چيست؟ فرمود: آن برخورد و رابطه اي كه دوست داري ديگران در حق تو روا دارند تو هم در حق آنان به جا آوري...
پرسيدم؛ فداي شما شوم، مشتاقم بدانم كه جايگاه من نزد شما "از لحاظ مقام و رفعت روحي و معنوي"، چگونه است؟!
فرمود: به نفست رجوع كن ببين جايگاه من در نزد تو چگونه است؟"(9)
امام رضا(ع) در اين روايت برترين معيار سنجش محبوبيت را بيان مي دارد. بسياري از ما مي خواهيم بدانيم كه در محضر اهل بيت نوراني پيامبر(ص) به ويژه حضرت بقية ا... (عج) چه جايگاهي داريم؟ آيا زندگي ما مورد رضايت آن بزرگواران هست؟
آيا از شيعيان، ياوران و اصحاب آنان هستيم؟ به يقين چنين حساسيتي براي يافتن اين سؤالها با ميزان معرفت هر فردي به اين بزرگواران پيوند ناگسستني دارد، امام رضا(ع) در كلامي معجزه آسا مي فرمايند: "براي بدست آوردن پاسخ اين سؤال بايد به نفس و جان خود رجوع كني" ملاحظه و انديشه نمايي كه اهل بيت(ع) و پيامبر(ص) در فكر و دل ما از چه مقامي برخوردارند. بديهي است كه اين سخن امام(ع) ما را به شناخت هر چه بيشتر مقوله امامت رهنمون مي شود. در اين مرحله از سنجش امكان دارد، درصد بسياري از محبان پاسخ قطعي دهند كه ما امامان و معصومين را دوست داريم و همين محبت بزرگترين سرمايه ماست، ولي آنچه كه از ديگر سخن علي بن موسي الرضا(ع) برداشت مي شود برظرافت اين معيار بيش از پيش مي افزايد.
حسن بن جهم مي گويد: "در محضر امام رضا(ع) حاضر بودم و نزد آن بزرگوار زيدبن موسي برادر امام رضا(ع) هم حاضر بود، امام(ع) به برادرش فرمود:
"اي زيد... تقواي خداوند را هرگز فراموش مكن، زيرا در اهميت و عظمت آن سخنان بسياري آمده است." (10)
در ادامه روايت، امام(ع) به چند سرفصل مهم اشاره مي دارد:
1- "هر آن كس كه اهل تقوا و محاسبه و مراقبه نفس خود نباشد، نه ا و از ماست (شيعه ما نيست) و نه ما كاري به او داريم."
2- "بپرهيز از تحقير و خوارنمودن شيعياني كه مايه صولت و قدرت تو هستند و چنانچه حرمت نگه نداشتي شكوه و نورانيتت از بين مي رود"
3- "شيعيان به خاطر محبتشان به ما و اعتقادشان به مقوله ولايت، هميشه در آزار و اذيتند، چنانچه تو اي زيد (و هر كس ديگر) بر آنها ظلم وستم كني، در واقع بر خويشتن ظلم نموده اي"(11)
با دقت در فقرات پيشين به خوبي برداشت مي شود كه دوستي و محبتي ارزشمند است كه آدمي را در پيوند با "خود و خلق و خالق" هدفدار سازد. حسن بن جهم مي گويد آن گاه امام رضا(ع) به من فرمود:
"هر كه با دين خدا به مخالفت پردازد، من از او بيزاري مي جويم، هر كسي كه باشد و از هر نژاد و قبيله اي كه باشد... و هر كه با خدا دشمني ورزد، ما او را دوست نداريم...
حسن بن جهم مي گويد: به آن حضرت گفتم: چه كسي با خدا دشمني مي ورزد؟
پاسخ داد: هر آن كه خدا را معصيت مي كند." (12)
در اين فرموده امام رضا(ع) معيار سنجش به خوبي معرفي شده است، يعني هر كه از محبان و شيعيان خواهان چنين سنجشي است، مي تواند به نفس خود مراجعه نمايد و درك نمايد تا چه اندازه به راه، اهداف، سخنان، احكام و دستورالعمل هاي شرعي صادر از معصومين عليهم السلام پايدار، وفادار و اهل عمل است. موضوع ديگري كه در كلام امام رضا(ع) بدان تصريح شد مقوله "ذهاب يا رفتن نور الهي از انسان" مي باشد،(13) يعني كساني كه اهل محبت و دوستي بدون عمل هستند و هيچ گونه فرامين و احكام اخلاقي، فقهي را مراعات نمي نمايند، روز به روز بر تيرگي هايشان افزوده مي شود، از شكوهشان كاسته مي شود و در پنداري باطل به صرف محبتي صوري خود را محب مي نامند، در حالي كه محبان واقعي با اعمال صالح خود بر نورانيتشان مي افزايند و همين نورانيت، ايشان را به عنوان مؤمنان و محبان واقعي باز مي شناساند. اين نورانيت محب را اهل خير و سعادت مي نمايد و آدمي را از مشغول شدن با دنياگران، گناهكاران ايمن مي دارد و به جاي ايشان وي را با اهل طاعت، مؤمنان، خدامحوران و ولايتمداران راستين مأنوس مي گرداند.(14) اين محبان آن قدر در رشد مكارم اخلاقي ، خود را به زحمت مي اندازند كه معصومين(ع) در حق ايشان دعا مي كنند. در روايتي ديگر، حسن بن جهم مي گويد: "به حضرت رضا(ع) گفتم مرا از دعاي خود فراموش و محروم نفرماييد..."
امام(ع) فرمود: آيا گمان مي كني كه تو را فراموش كنم؟
حسن بن جهم گويد: پيش خود براي پاسخ دادن به سؤال امام رضا(ع) تفكر كردم، با خودم گفتم امام(ع) براي شيعيانش دعا مي كند و من نيز از شيعيان وي هستم... بي درنگ گفتم: نه... شما مرا فراموش نمي فرماييد.
فرمود: بر چه اصلي چنين سخني را به يقين مي گويي؟
گفتم: من از شيعيان شما هستم و شما نيز براي آنان دعا مي كنيد...
فرمود: آيا چيز ديگري هم مي داني؟
گفتم: خير
فرمود: هر آن گاه كه خواستي جايگاه خودت را در نزد من بسنجي به نفست مراجعه كن و ببين من در نزد تو چه جايگاهي دارم"(15)
امام(ع) پس از سؤالاتي از حسن بن جهم به خوبي به او مي فهماند كه گرفتار گمان ها شدن و بر اساس همان گمان ها، محبتي سطحي براي خود رقم زدن هيچ ارزشي ندارد. بلكه آنچيزي كه محب را محب واقعي و راستين مي گرداند، همانا شناختن معارف و احكام الهي ( انجام واجبات و دوري از محرمات) است كه به يقين در اين دايره نوراني، محبان، جايگاه خود را نزد خدا و پيامبر و امامان(ع) مي شناسند كه در مسير رشد اخلاقيشان اميدوار به ادعيه مستجاب معصومين (ع) مي باشند.

سخن آخر

يكي از ويژگيهاي مكتب تشيع بهره وري از مناسبتهايي است كه در پويايي تشيع و شادابي معنوي محبان تأثيرگذار است. در اين مناسبت ها كه به ايام ا... تعبير مي شود، همدلي مؤمنان بيش از پيش مي شود و راههاي شناخت و معرفت هموارتر مي گردد. ايام تولد و وفات معصومين(ع) با بزرگداشت هاي سالانه محبان و پيروان پيوند مي خورد و آنان را در مسير معنويتها كوشاتر مي سازد.
به راستي هر ساله محرم و عاشورا حلول مي كند و با عشق به اباعبدا... نمادهاي سوگواري و عزاداري جلوه گر مي شوند، ولي آنچه بيش از هر چيزي اهميت دارد، پرداختن همه افراد از مؤمنان و محبان به اين سؤال اصولي است كه تا چه اندازه توانسته ايم از بركات اين ايام استفاده نماييم و طريق دوستي و معنويت را براي خودمان هموارتر سازيم. بر اين اعتقاد چنانچه معيار سنجش در دوستي به اهل بيت پيامبر(ع) را شناختيم، شايسته و بايسته است كه با ميثاقي ماندگار وفاداري خود را نسبت به آرمانها و ارزشهاي الهي مستحكم نماييم. و اين مهم به دست نمي آيد مگر آن كه به فرموده امام رضا(ع) باور داشته باشيم كه فرمود: "هر كس در مجلسي از مجالسي كه امر ما اهل بيت وامامان(ع) احيا مي شود بنشيند، دلش زنده و جاويد خواهد بود، روزي كه همه قلبها مرده است." (16) خوشا بر آنان كه هميشه خود را در محضر آن بزرگواران مي بينند و با انجام وظايف شرعي و اخلاقي، زينت آنان مي شوند.

پي نوشت ها:

1- مائده/ 59 يحبهم و يحبونه
2- بقره / 161 اشدحبا لله
3- ر.ك: مجموعه ورام 1/414/ ترجمه محمدرضا عطايي
4- ر.ك: زيارت عاشورا- اللهم اجعل محياي محيا محمد و آل محمد و...
5- نحل/97- حياة طيبه
6- لقمان/22- و هو محسن فقداستمسك بالعروة الوثقي
7- رك: جواد القيومي الاصفهاني/ صحيفة الرضا/ 253
8- اعراف/8 - والوزن يومئذ الحق...
9- رك: عيون اخبارالرضا 1/54
10- رك: ابوغالب الرازي/ تاريخ آل زراره 1/192
11- پيشين
12- پيشين
13- پيشين- فيذهب نورك
14- ر.ك: اصول كافي 2/126 ح11- عن جابرالجعفي عن ابي جعفر(ع)
15- پيشين 2/652 ح4
16- ر.ك: امالي الصدوق/ مجلس 17

محمدحسن پاكدامن (حسام) /قدس شماره 5220

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار