بایسته هایی درباره صحیفه سجادیه

سخن از بایسته های کتاب مقدسی که به حق، به انجیل اهل بیت(علیه السلام) و زبور آل محمد(صلی الله علیه وآله) لقب یافته، امری بس گران و مشکل است.
صحیفه سجادیه، چشمه بی پایانی است که باران نیایش و مناجات را در سرتاسر عالم و تا دامنه قیامت جاری کرده و جان های شیفته و کام های تشنه انسان های حق طلب و معنویت خواه را به زلال تمنا، مصفا گردانده و مشام جانهای شان را از عطر پاک بندگی الهی و رحمت بی پایان لطف خداوندی انباشته است.
این کتاب نخستین نیایش نامه مکتوب جهان اسلام و سومین کتاب مقدس شیعیان است که از وجود چهارمین امام معصوم صادر گردیده، پنجمین دُرّ ولایت آن را کتابت فرموده و ششمین کتابی است که در اسلام تألیف یافته است.

امام زین العابدین(علیه السلام) به مقتضای زمان و با بهترین و زیباترین شیوه ممکن، نیازهای فطری انسان را بیان می کند، خویشتن آدمی را به او می شناساند و راه ارتباط و اتصال به خالق بی نیاز را به او می آموزد. بدین ترتیب انسان را در پیوندی وثیق و متین با محبوب و خالق خویش به اوج می رساند و از هر چه غیر اوست بی نیاز می سازد. از سویی چگونه دعاکردن را می آموزد و از سوی دیگر در قالب دعا به تعلیم دین و اصول اعتقادات دینی، اخلاق و ارزش های انسانی، حقوق و دیگر مسایل مذهبی، فرهنگی و اجتماعی می پردازد.
مراجعه تاریخی به عصر و زمانه ای که آن حضرت در آن می زیسته و دعاهای گرانسنگ صحیفه سجادیه را در ان دوران القای فرموده، به خوبی نشان می دهد که دین و معرف دینی در آن دوره با خطری بزرگ و آفتی سترگ مواجه بوده است. جمود فرهنگی و رکود علمی حاصل از سیطره زیانبار بین امیه بر امت اسلامی، چنان فضای تاریکی را پدید آورده بود که تنها، یک حرکت اجتهادی فکری و اندیشگی جدید و یک جنبش علیم و فرهنگی نو پدید، می توانست آن فضای جامد و را کد را در هم شکند و به بازگشایی آفاق ذهنی و فکری مسلمانان بیانجامد. بدین ترتیب در کویر حیرت اندیشه سوز آن دوران، این سید ساجدان و زینت عابدان، امام علی بن الحسین(علیه السلام) بود، که نقشه رهایی از سلطه سنگین و ظالمانه فکری و فرهنگی امویان را طراحی و با تأسیس و ایجاد مدرسه علمی، فرهنگی و دینی عظیمی، آن حرکت علمی- دینی شگفت را پایه گذاری فرمود.
چنین حرکتی و صدور چنین کتابی، همگان را بر آن داشت تا در حراست از آن بکوشند، حضرت صادق(علیه السلام) تلاش در راه حفظ و صیانت از صحیفه سجادیه را از فرزند خود خواست و در هنگام تحویل صحیفه به محمد و ابراهیم از آنان پیمان گرفت که آن را از مدینه خارج نکنند، چرا که فتنه ها در پیش است. زید بن علی بن الحسین(علیه السلام) نیز به فرزندش یحیی، دستور به حفظ و حراست از صحیفه را داده بود. از این رو عالمان بی شماری در طول تاریخ تشیع، با تبعیت از ائمه اطهار(علیه السلام) و اعاظم مذهب، بر حفظ و حراست و استنساخ و تکثیرن سخ صحیفه سجادیه و هم چنین دقت نظر و تأمل و شرح و تفسیر این کتاب ارزشمند، شخصاً اهتمام ورزیده اند.(2)
جای آن دارد که اندیشمندان شیعی، با نگاهی دیگر به این کتاب ارزشمند، در احیای مجدد آن قدم های بلندی بردارند، فرمان امام صادق(علیه السلام) بر حفظ و حراست از صحیفه را خطاب به خود دانند و خلأهای موجود را هر چه سریعتر از میان بردارند تا این کتاب از خطر انزوا و گوشه گیری در امان بماند و به فراموشی سپرده نشود.
در این مسیر پیشنهادات زیر به عنوان بایسته هایی در باب صحیفه سجادیه، مطرح می گردد.
1. اهتمام همگانی به صحیفه سجادیه؛
اندیشمندان و عالمان شیعی اذعان دارند صحیفه مکرمه سجادیه در ضوء نزول قرآن کریم نشأت یافته و ذخیره ای عظیم و برتر از همه ارزش هاست و حضرت زین العابدین علی بن الحسین(علیه السلام) آن را به امت اسلامی هدیه نموده. اما می بینیم صحیفه سجادیه، آن گونه که شاید و باید در بین عوام مردم تا اندیشمندان جامعه و عالمان دینی، مورد توجه کافی و وافی قرار نگرفته است. به طور نمونه می توان گفت: مراسم بسیار کمی یافت می شود که جهت زمزمه یک یا چند دعای صحیفه، بر پا شده باشد، در حالی که مراسم دعای ندبه، کمیل و دیگر ادعیه، بحمدالله بسیار فراوان و پر رونق برگزار می گردد.
در هیچ یک از کتاب های درسی دانش آموزان، درسی پیرامون معرفی صحیفه سجادیه وجود ندارد. در دانشگاه ها نیز حتی رشته معارف، بحث جامعی پیرامون صحیفه سجادیه صورت نمی گیرد. در حالی که در بسیاری از کتاب هایی که مورد نیاز و توجه دانش آموزان قرار نگرفته و حتی نسخه ای از آن را ندیده اند، معرفی و تجلیل می شود.
جای آن دارد که این کتاب مقدس در حوزه های علمیه، به عنوان متن درسی قرار گیرد، طلاب علوم دینی با یادگیری و پرداختن به شرح و ترجمه آن اهتمام ورزند و از غنای آن استفاده ها ببرند.
در بررسی اجمالی که از چند کتاب موضوعی حدیث به عمل آمد، ارجاعات و استنادات به صحیفه سجادیه، بسیار کم بود. در صورتی که در بسیاری از موضوعات، می توان از فرازهای صحیفه سجادیه استفاده برد، ولی نویسندگان آن کتاب ها به دلیل عدم توجه به صحیفه و فقدان موضوع بندی جامع صحیفه، نتوانسته اند از آن بهره موضوعی گیرند. پس راهی طولانی را باید برای مطرح کردن صحیفه در جامعه پیمود. از عموم مرد گرفته تا اندیشمندان جامعه باید برای نشر و ترویج این اثر باقی امام سجاد(علیه السلام) اهتمام کنند.
2. تهیه کتاب خانه دیجیتالی صحیفه سجادیه؛
تحولات دهه های اخیر در زمینه فن آوری ارتباطات و اطلاعات، از جمله تولید نرم افزارهای رایانه ای و وجود شبکه های داخلی (اینترنت) و شبکه بین المللی(اینترنت)، اطلاعات و انتقال آن و جستجو در متون را در کمترین زمان و با حداقل هزینه، ممکن ساخته است.
هر فرد با امکانات ریانه ای مناسب به اطلاعات مورد نیاز خود دست می یابد، می تواند در رایاته خود صاحب هزاران کتاب و در شبکه های جهانی هزاران کتاب دیگر را جستجو کند و به کتاب خانه خود بیفزاید. در این میان، تولید کنندگان متون دیجیتالی به رقابتی تنگاتنگ با کتاب خانه ها و ناشران سنتی برخاسته اند. رایانه های شخصی، لوح های فشرده، اینترنت، وب و همه زمینه های علمی که برای اشاعه اطلاعات، ارزشی قایل بودند، به یاری این جریان شتافته اند.
امروز تولید کنندگان نرم افزار، می توانند صدها و هزاران کتاب را در لوح های فشرده جای دهند، امکانات پژوهشی وسیعی را برای آن طراحی کنند و با کمترین هزینه به تمامی جهان ارسال دارند. تولیدکنندگان نرم افزارهای تحقیقاتی شیعی نیز با تولید نرم افزارهای غنی در وادی کتاب خانه های دیجیتال، قدم های بلندی را در زمینه اطلاع رسانی متون دینی برداشته- اند . ولی جای دانش نامه جامع صحیفه سجادیه هم چنان خالی است.
در کتاب نرم افزار، بایستی این کتاب ارزشمند را در شبکه های جهانی نیز بشناسانیم. اینترنت محیطی است که همه روزه بر تعداد کاربران آن اضافه می شود، به طوری که تعداد کاربران ایرانی از دویست هزار نفر در سال 1379 به شش میلیون و هفتصد و پنجاه هزار نفر در سه ماهه اول سال 1384 رسیده و 137 برابر افزایش یافته است.
صفحات سایت ها نیز بیشترین بازدید کنندگان را دارند.
متأسفانه در اینترنت به جز متن صفحه و شرحی از استاد حسن ممدوحی و صوت بعضی از ادعیه، هیچ اثر دیگری از صحیفه سجادیه وجود ندارد.
جای آن دارد که با راه اندازی سایت ها و پایگاه های اینترنتی که اختصاص به مطرح نمودن صحیفه سجادیه در شبکه های جهانی به زبان های مختلف جهان دارد، نوای دلنشین و کلمات بلند و معارف والای آن را به گوش همگان برسانیم و عالم اسلام بلکه جهان فرورفته در منجلاب شهوات را با این کلام آشنا سازیم.
در این میان، وبلاگ ها و تالارهای گفتگو نیز نبایستی از نظر دور بمانند. کشور ایران دارای مقام سوم وبلاگ نویسی و فارسی دومین زبان وبلاگ نویسی در سطح دنیاست و تعداد جوانانی که از وبلاک نویسی استفاده می برند و در تالارهای گفتگو شرکت می کنند. بسیار زیاد است. چرا ما معارف دینی و صحیفه مبارکه سجادیه را از این طریق به آگاهی دیگران نرسانیم؟
3. بازخوانی دعاهای صحیفه، به صورت ادبیات روز؛
امروزه برای اشنایی نسل جوان با متون کهن ایران و جهان، از زبان روز و ادبیات جدید، استفاده های فراوان می شود. و برای معرفی و برگردان آن به زبان ساده و انتقال مفاهیم و گستردگی شناخت آن، مقالات و کتاب های متعددی داریم.
در قدیم شاه نامه و مثنوی خوانی امری رایج بود، اما امروز برای ترویج آن داستان های حماسی و پندهای آموزنده به جوان امروزف بایستی از شیوه دیگری بهره گرفت و آن داستان - های شیرین را در قالب ادبیات امروزی بیان کرد تا پس از آشنایی نسبی، خواننده به سراغ اصل و مرجع آن نوشتار برود، با آن آشنا گردد و بتواند از آن استفاده ببرد.
دریغا! که مفاهیم بلند صحیفه سجادیه و دعاهای روح بخش آن برای جوانان ما شناخته شده نیست، تا آنجا که وقتی سخن از این کتاب مقدس به میان می آید، بسیاری از مردم و حتی برخی از پژوهشگران به این کتاب به چشم کتابی دعایی برای برآورده شدن حاجات می- نگرند. باید برای شناساندن این کتاب ارزشمند، با قلم روز و ادبیات آشنا با مردم، قدم هایی برداشته شود تا پس از آشنایی اجمالی، مخاطبان را به سوی آشنایی اجمالی، مخاطبان را به سوی آشنایی هر چه بیشتر بکشانیم. باید در کتاب هایی با حجم پایین و در قطع های کوچک، نکته هایی از فرازهای بعضی از دعاهای صحیفه ذکر شود و در اختیار همگان قرار گیرد و بر اساس آن ها داستان و قطعات ادبی نوشته شود.
4. موضوع نگاری صحیفه سجادیه؛
نخستین فهرست نگاری در متون مقدس اسلامی بر روی قرآن صورت پذیرفت. فرهنگ موضوعی قرآن سابقه کهنی ندارد، چرا که گذشتگان برای موضوع یابی به ذهن خود رجوع می کردند، چون یا تمامی آیات و یا اکثر آن را حفظ بودند.
مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیه اصفهان، چندین سال است اقدام به فهرست نگاری و موضوع یابی صحیفه نموده که به زودی در چند مجله به چاپ خواهد رسید. ولی این به معنای پایان کار نیست. محققان و دانشمندان اسلامی در جهت موضوع نگاری دقیق صحیفه، باید گام های مؤثری بردارند.
5. تلاوت و صوت دلنشین صحیفه سجادیه؛
امروزه با پیشرفتی که دستگاه های صوتی داشته اند، انواع صوت ها با کیفیت بالا در حجم بسیار کم، در دسترس همگان قرار دارد. دستگاه های MP3 توانسته است جای ضبط صوت- های قبلی را پر کند. نوارهای کاست کم کم جای خود را به CD می دهند.
ابزار دیگر، MP3 PLAYER است که با حجمی بسیار ناچیز، می تواند ده ها ساعت صوت را در خود جای دهد و همیشه همراه کار بر باشد.
تولید کنندگان صوت ها و نواهای مذهبی از این تکنولوژی استفاده بردند و هم اکنون شاهد صدها ترتیل کامل قرآن در سایت ها هستیم. در کشور ما نیز، علاوه بر ارایه ترتیل قرآن کریم توسط چندین قاری برتر کشور، توسط شورای عالی قرآن، مداحی ها و مرثیه سرایی ها و دعاها به صورت MP3 ارایه گردیده است. در این میان صوت صحیفه سجادیه در سایت های اینترنتی ارایه گردیده، که جای آن دارد، اولاً با نواها و صوت های متعددی ارایه شود، ثانیاً در ترویج و همگانی کردن استفاده از آن قدم های بعدی را برداریم.
6. احیای ترجمه ها و شرح های صحیفه سجادیه؛
صحیفه سجادیه از نخستین کتاب هایی است که در سده آغازین ظهور اسلام به بیان و بنان امام معصوم تألیف و تصنیف یافته و بدین جهت در شمار امهات تراث حدیثی اهل بیت عصمت قرار دارد. عالمان دینی بر شرح و ترجمه آن اهتمام فروانی گمارده اند. متأسفانه بسیار از آن شروح هنوز به صورت نسخه های محدود خطی در گو شه های گنجینه های شخصی و عمومی، کناره انزوا گزیده اند، که جای آن دارد احیاگان تراث شیعی در جهت احیای این آثار، بیشتر اهتمام کنند، احیای آن شروح می تواند در زمینه زنده نگهداشتن درون مایه این کتاب مقدس، اثرآفرین باشد.
7. ترجمه صحیفه به زبان های مختلف؛
تا آن زمان که اسلام به سرزمین حجاز و بین اعراب، محدود بود نیازی به ترجمه قرآن و احادیث صادره از نبی مکرم و ائمه معصومین(علیه السلام) به دیگر زبان ها احساس نمی شد. در آن زمان، سؤال های اعراب از کلمات قرآن و روایات، در حقیقت نیاز تفسیری و توضیحی بود که آن هم با پرسش مستقیم از پیامبر اکرم و ائمه اطهار(علیه السلام) یا اصحاب پیامبر برطرف می شد.
اما از آن زمان که مسلمانان پا را از مرزهای حجاز فراتر نهادند و ملت های غیرعرب به اسلام گرویدند و به تلاوت قرآن علاقه مند شدند، برای آشنایی آنان با قرآن و کلام پیامبر و ائمه معصومین(علیه السلام) نیاز شدید به فهم لغت عرب و ترجمه قرآن و احادیث پید آمد.
امروزه که اسلام از مرزهای جغرافیایی گذشته و در همه ممالک نفوذ کرده، نیاز بیشتری به ترجمه متون مقدس اسلامی احساس می شود.
اگر سهم مسیحیان را در ترجمه کتاب مقدس، از زمان مسیح تاکنون هرساله یک عنوان فرض کنیم، سهم مسلمانان در ترجمه قرآن به دیگر زبان ها، از زمان نزول قرآن تاکنون هر بیست سال یک عنوان بوده است.
در ترجمه نهج البلاغه وضعیت اسف بارتر است، چرا که ترجمه نهج البلاغه به دیگر زبان ها فقط 9عنوان و سهم صحیفه سجادیه در ترجمه به زبان های دیگر بسیار ناچیز است. هم اکنون صحیفه سجادیه به جز زبان فارسی، تنها به زبان انگلیسی، تاجیک، اردو، روسی، ترجمه ای یگانه شده و دیگر زبان ها از ترجمان صحیفه بی بهره مانده اند.
در جهان امروزه که نیاز بشریت به مناجات عارفانه با خالق یگانه بسیار احساس می شود باید با ترجمه های زیبا از صحیفه سجادیه، راه مناجات و راز و نیاز عارفانه را به بشریت امروز آموخت. بدین سان می توان باورهای اصولی، اعتقادی را به او فرا دهیم و سیمای انسان و فضایل انسانی را در قالب بی بدیل مناجات و دعا برای وی تبیین کنیم.
8.شرح موضوعی صحیفه سجادیه؛
فایده تفسیرها و شرح های موضوعی را می توان در چند مورد دانست. اولاً ابهاماتی که در بدو نظر در بعضی از آیات و یا فرازها به چشم می خورد را رفع می کند. ثانیاً آگاهی از شرایط و خصوصیات مختلف آن موضوع را فراهم می آورد و دست یابی به یک تفسیر و شرح جامع درباره موضوعات مطرح شده را آسان می سازد. ثالثاً راه دست یابی به اسرار و پیام های تازه را هموار می کند.
هم چنین خصوصیات و فواید، مفسران را بر آن داشته تا علاوه بر تفسر آیه به آیه، به تفسیر موضوعی قرآن روی نمایند.
صحیفه سجادیه شروح فراوانی دارد. ولی هیچ یک از شارحان به صورت موضوعی، صحیفه سجادیه را به نگارش شرح نیازموده و صحیفه سجادیه، در اینجا نیز- مانند بسیاری از موارد- در انزوا زیسته و هیچ عالمی در زمینه شرح موضوعی صحیفه سجادیه اثری ارایه نکرده است.
9. معناشناسی واژگان صحیفه سجادیه؛
ترجمه و شرح لغات عربلی در کتاب های قرآن، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه، برای کسانی که زبان مادری شان غیرعربی است و حتی عرب زبانانی که از لغت فصیح عرب فاصله گرفته- اند، بسیار کارگشا است و به آن ها کمک می کند تا معانی دشوار را دریابند.
برای صحیفه سجادیه چند کتاب ترجمه لغات نگاشته اند، از جمله:
1- حل لغات الصحیفه السجادیه. اثر محمد باقر بن محمد شفیع منجم، که به توضیح بعضی از لغات و فرازهای دعا پرداخته است.
2- فرهنگ صحیفه سجادیه، نوشته منصور خاکسار، در این کتاب به ترجمه های متعدد از هر واژه پرداخته شده است.
3- لغت نامه صحیفه سجادیه. به ترجمه بسیاری از لغات صحیفه در ذیل هر فراز پرداخته است.
با توجع به کتاب های ترجمه اغات صحیفه سجادیه که در دسترس است، بایستی اذعان کرد تمامی این کتاب ها در پی ترجمه تحت اللفظی بعضی از کلمات صحیفه بوده اند و هیچ اهتمامی به شرح واژگانی صحیفه، نداشته اند.
جای ان دارد به واژه شناسی، معنا شناسی و شرح واژگان صحیفه سجادیه به شکل پرداخته شود و با استناد به منابع دست اول و کهن، کتاب هایی در شرح کلمات و جملات صحیفه به صورت مستقل تدوین شود.
10. ترویج صحیفه سجادیه در بین اهل سنت؛
صحیفه سجادیه به شکل خطاب به خداوند و گفتگوی نیایشی با اوست و در قالب اعلام نیاز ها و حاجحت خواهی انسان از خداوند تعالی است، لیکن متن ناب دینی است که مجموعه ای انعکاس یافته از وحی الهی را در بردارد. این متن در بین عوالم اهل سنت و حتی اندیشمندان آنان ناشناخته مانده است.
11. یافت و احیای روایت های دیگر از صحیفه سجادیه؛
صحیفه کامل سجادیه، با استناد متصل توسط صدها محدث و دانشمند اسلامی، روایت شده و اسناد و نسخه های متعددی از آن در دست می باشد و روایات و تعداد مشایخی که صحیفه را روایت کرده اند به حد تواتر رسیده است.
بایسته های یازده گانه ای که ذکر شد نخستین قدم هایی است که باید معرفی زبور آل محمد برداشته شود. در این مسیر نباید نگارش دانش نامه ای جامع را جهت صحیفه سجادیه و راه اندازی بنیاد و پژوهشگاهی جهت تحقیق، پژوهش و ایجاد مأمنی برای محققان صحیفه پژوه را از خاطر دور کرد.

پي‏نوشت‏ها

*. گرفته شده از فصل نامه سفینه، سال دوم، شماره 6، بهار84، ص178-160.
1. پژوهشگر و مدیر مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیه اصفهان.
2. برای نمونه بنگرید: بحارالانوار، ج107، ص211-213 و نیز ج108، ص132.

سید احمد سجادی-- منبع: ماهنامه علمی، فرهنگی، خبری معارف / آذر1385/ شماره 41

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار