نهجالبلاغه، برگرفته از کلام نورانی و گهربار امیر مؤمنان، حضرت علی(ع) است که گذر زمان، هیچگاه گرد کهنگی و غبار فراموشی بر سیمای پرفروغ او ننشانده و از جلوه و شکوهش نکاسته، تقوا و عدالت و جهاد و دیگر صفات برجسته او را از یاد نبرده و در برابر عظمت دانش و حکمت وی سر تعظیم فرود آورده است. نام و یاد علی(ع) از مرز تعصب و فرقهگرایی گذشته است، تا بدانجا که دوست و دشمن زبان به ستایش او گشوده و در مقامش، کتابها نوشته و شعرها سرودهاند و با زبان اندیشه و سوز دل، فضیلت او را بیان کردهاند.
تدوین نهجالبلاغه
این مجموعه گرانقدر که گذشت زمان و ظهور اندیشههای نوتر و روشنتر، پیوسته بر ارزش آن افزوده است، گزیدهای از خطابهها، دعاها، وصیتها، نامهها و جملههای کوتاه مولای متقیان، علی(ع) است.
این اثر ماندگار را علامه سید شریف رضی رضوان الله علیه از میان صدها کتاب و منبع، گردآوری و تنظیم کرده است.[1]
مؤلف نهجالبلاغه
نام سید رضى، «محمد»، کنیهاش «ابوالحسن» و ملقب به «سید رضی» یا «شریف رضی» بود که در سال 359 ه..ق در بغداد به دنیا آمد و در سال 406 ه . ق در 47 سالگی از دنیا رحلت فرمود.
خاندان سید رضى، یکی از خاندانهای بزرگ علمی و دینی و پارسای شیعه امامیه است که نسبش به پیامبر و امیر مؤمنان، علی(ع) و فاطمه زهرا(س) میرسد.
پدر ایشان، حسین بن احمد معروف به طاهر ذوالمناقب، شخصیتی بزرگ و مردی بلندآوازه بود که بهعنوان نامیترین شخصیت علوى، بارها به منصب «نقابت» (سرپرستی علویان و سادات) دودمان ابوطالب در بغداد منصوب شد.[2]
مادر سید رضى، بانویی علوی و همنام جدّهاش، فاطمه زهرا(س) و شخصیتی محترم و دانشمند و بافضیلت بود. میگویند که شیخ مفید، سرآمد فقهای شیعه، کتاب احکام النساء را برای او تألیف کرده است.[3]
على، علم الهدى، ملقب به سید مرتضى، برادر سید رضی که چهار سال از او بزرگتر بود، از افتخارات جهان تشیع و از فقیهان برجسته قرن چهارم هجری است.
سید رضی از هفده سالگی به تدریس و تألیف علومی که آموخته بود همت گماشت. او ویژگیهای پسندیده فراوانی داشت که از جمله آنها سعهصدر، آزاداندیشى، علاقه زیاد به دانشاندوزی و شاگردپروری بود. از میان آثار مرحوم سید رضی قدس سره نهجالبلاغه مشهورترین و ماندگارترین آنهاست که مؤلف محترم، آن را در سال 400 هجرى، یعنی شش سال پیش از وفاتش، با استفاده از دانش گسترده و ذوق سرشار و گزینش نیکوی ادبی خود تألیف فرموده است.
نام نهجالبلاغه
سید رضی(ره) این کتاب را نهجالبلاغه، یعنی راه و روش بلاغت نامید؛ زیرا این کتاب، درهای بلاغت را به روی خواننده میگشاید و جویندگان بلاغت را به آن نزدیک میسازد. نیاز دانشمند و دانشجو را برمیآورد و گمشده و خواسته بلیغ و زاهد است. از آن روز که این کتاب به دنیای فرهنگ و ادب گام نهاد، در میان دانشمندان و خطیبان و اهل ادب بلندآوازه شد و ستاره آن در شام و عراق و نجد و تهامه درخشید... .[4]
اسناد، شرحها، ترجمهها
این اثر عظیم از گوینده بزرگش حکایت دارد و به قول عباس محمود عقّاد، نویسنده و تاریخنگار معروف مصرى: «چون خوب دقت کنی صدای امام را از آن سوی کلمات میشنوى، نه صدای دیگری را».[5]
نهجالبلاغه در طول حدود هزار سال عمر خود، در اختیار دانشمندان، طلاب و اهل علم بوده است. آنها به مطالعه و حفظ آن میپرداختند و در خطبهها و خطابهها بدان استناد و تبرک میجستند. اندیشمندان و محققان بر آن شرح و تفسیر مینوشتند و به ترجمه آن اقدام میکردند.
همه شارحان و مترجمان نهجالبلاغه که بیش از سیصد نفر هستند، معتقدند که این کتاب از تألیفهای علامه[6] شریف رضی است و او این توفیق را یافته است که سخنان امیر مؤمنان، على(ع) را با سبک و شیوهای جالب گردآوری و تنظیم کند.[7]
برخی ویژگیهای نهجالبلاغه
در این نوشتار مختصر، به برخی ویژگیهای این کتاب ماندگار اشاره میکنیم:
1. کلامی فوق کلام انسانها و پایینتر از کلام خداست.
2. جامعیت آن به گونهای است که پس از قرآن به تمام مسائل دنیوی و اخروی پرداخته است.
3. در فصاحت و بلاغت بینظیر است.
4. پس از قرآن، رسالتی جاودانه و جهانی برای هدایت بشر دارد.
5. جاذبهای خاص برای همگان دارد.
6. از ضعف، خطا و تحریف به دور است.
7. پیامهای آن بسیار باارزش است.
8 . عدالتخواهی و ستمستیزی منحصربهفردی در آن است.
محتوای نهجالبلاغه
نهجالبلاغه از نظر محتوایی به مسائل گوناگون اعتقادى، اقتصادى، سیاسی و اخلاقی پرداخته و در قالب خطبهها، نامهها و حکمتها، به پرسشهای مربوط به این عرصهها پاسخ داده است.
امام على(ع) در نهجالبلاغه در زمینه مسائل اعتقادی، به آفرینش جهان و انسان و جانوران، هدفدار بودن خلقت انسان، معرفت حقتعالى، وحدت حقتعالى، هدف فرستادن پیامبران، هدف بعثت پیامبر اکرم(ص)، استمرار رسالت با قرآن و عترت و فرجام و رستاخیز پرداخته است.
آن حضرت، به مسائل اقتصادى نیز پرداخته است و با بیان مسئولیت انسان در قبال سرزمینها و چهارپایان، کار و تلاش انسان را ارج نهاده و او را به بهرهمندی از حاصل دسترنج خویش فراخوانده است. همچنین به ضرورت آبادانی سرزمینها، ذخیرهسازی ثروت، حفظ بیتالمال، عدالت اجتماعى، فقرزدایى، وظیفه ثروتمندان، برنامههای اقتصادى حکومت، وظایف فردی نیازمندان و وظایف دولت و جامعه در زمینه اقتصاد اشاره کرده است.
بخش دیگری از سخنان امام على(ع) به مسائل سیاسی و حکومتی اختصاص دارد. امام در این میدان، به وظایف کارگزاران، استانداران، نویسندگان، ارتش و نیروها و سران نظامى، روشهای دریافت مالیات و اصول کشورداری پرداخته است.
بحث دیگر نهجالبلاغه، مسائل اخلاقی و تربیتی است که حضرت بر مبنای جهانبینی توحیدى، به مسائل عبادی و معنوی مانند سیمای عابدان شبزندهدار، انگیزههای گوناگون در عبادت، حالتها و مقامهای عابدان و تأثیر عبادت در نابودی گناه توجه نشان داده است.
به راستى، مفاهیم مختلف نهجالبلاغه که در نوع خود، کمنظیر یا بینظیرند، از شگفتترین ویژگیهای این کتاب بزرگ به شمار میروند.
نهجالبلاغه در کلام بزرگان و اندیشوران
نهجالبلاغه برخلاف دیگر کتابهای روایی و حدیثى، پای را از دایره اعتقادات تشیع و دین اسلام، فراتر نهاده و بسیاری از دانشمندان ادیان و مکتبهای دیگر را به خود جذب کرده است. دکتر طه حسین مصرى، فقط وحی و کلام خدا را بالاتر از سخن حضرت قرار میدهد و به قول ابن ابی الحدید معتزلى، سزاوار است تمام سخنشناسان عرب در برابر کلمات امام على(ع) سجده کنند.[8]
در اینجا چند سخن از بزرگان را درباره این اثر گرانسنگ میآوریم:
حضرت امام خمینی(ره) فرموده است: کتاب نهجالبلاغه بعد از قرآن، بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین کتاب رهاییبخش بشر است و دستورات معنوی و حکومتی آن، بالاترین راه نجات است.[9]
شیخ محمود شکری آلوسی میگوید: نهجالبلاغه مشتمل بر خطبههای امیرالمؤمنین است که فوق سخن مخلوق و دون سخن خالق است، نزدیک به مرتبه اعجاز دارد و مبتکر طرق حقیقت و مجاز است.[10]
مقام معظم رهبری و نهجالبلاغه
در اینجا بخشی از سخنان مقام معظم رهبری مدظله العالی را در پنجمین کنگره نهجالبلاغه بیان میکنیم:
نهجالبلاغه، کلام اولین مؤمن به وحی محمدی(ص) است، و کلام خلیفه پیغمبر؛ خلیفهای که همه مسلمانان بر او اتفاق نظر دارند، و امامی که به اعتقاد شیعه و بسیاری از اهل سنت افضل صحابه است؛ یعنی انسانی در این حد از عظمت و اهمیت، سخنانش عیناً باقی مانده است و این میتواند نشان دهنده متنی عظیم و اصیل از معارف اسلامی باشد؛ متنی که همهچیز هم در آن وجود دارد؛ نبوت، فلسفه، تاریخ، اخلاق، زهد، رهبری در جامعه، نظام سیاسى، اجتماعی و مسائل عرفانی و...، و میتوان پایههای اعتقاد کامل و جامع به اسلام را در این کتاب جست.
این کتاب وقتی در کنار قرآن قرار گیرد، یقیناً تالی قرآن است؛ یعنی ما دیگر کتابی نداریم که دارای این حد از اعتبار و جامعیت و قدمت باشد. لذا احیای نهجالبلاغه تنها وظیفه شیعیان نیست، بلکه وظیفه همه مسلمانان است. همه مسلمانان بهعنوان احیای یک میراث بینظیر اسلامی باید نهجالبلاغه را زنده کنند و این احیا نه فقط به معنای کثرت چاپ که خب زیاد هم چاپ شده ، بلکه به معنای تحقیق در آن است. همچنانکه روی قرآن کریم تحقیق شده، تفسیرهای زیادی نوشته شده است، روی نهجالبلاغه هم باید این تحقیقات انجام گیرد. همانطوری که قرآن خوانده میشود نهجالبلاغه هم باید خوانده شود، چون تالی قرآن است. همانطوری که مسلمانها خودشان را موظف میدانند که با قرآن انس پیدا کنند و ندانستن قرآن را برای خود نقص میشمارند، ندانستن نهجالبلاغه هم باید نقص بهحساب بیاید.[11]
پی نوشتها: [1]. حسن منتظرى، آشنایی با نهجالبلاغه، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه.
[2]. ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج 1، ص 31.
[3]. مستدرک الوسائل، ج 3، ص 516.
[4]. شرح نهجالبلاغه، ص 7.
[5]. عبقریه الإمام، صص 132 178.
[6]. نک: فهرستهای ابیالعباس نجاشی و فهرست شیخ منتجبالدین.
[7]. همان.
[8]. برای آگاهی بیشتر از نظر برخی دانشمندان نک: محمد دشتى، شناخت نهجالبلاغه و فهرست کلی نهجالبلاغه، نشر مؤلف، صص 151 163.
[9]. وصیتنامه الهی سیاسی امام خمینی(ره)، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، ص 8 .
[10]. همان، ج 1، ص 91.
[11]. فصلنامه نهجالبلاغه، ش 2 و 3. طوبی :: اردیبهشت و خرداد 1388 - شماره 33 |