روش برخورد با مشکلات از نظر نهج‏البلاغه

چکیده

دنیایى که ما در آن زندگى مى‏کنیم همراه با رنج‏ها و زحمت‏ها است و به قول فلاسفه چون مادى است، این رنج‏ها و مصیبت‏ها جزو این زندگى هستند. به هر حال ماهیت این مصیبت‏ها هر چه باشد، ما باید در قبال آنها چه عکس‏العملى نشان بدهیم؟ خودمان را در برابر آنها ببازیم یا با آنها مبارزه کنیم و بر آنها فائق آییم؟ اگر مى‏خواهیم با آنها برخوردى داشته باشیم که بر زندگى ما اثرات منفى نگذارد یا حداقل اثرات منفى را از خودمان دور کنیم، چه کار باید بکنیم؟ مقاله حاضر درصدد پاسخگویى این سؤال‏ها از دیدگاه «نهج‏البلاغه» است.

کلید واژه

مشکلات، شناخت، اراده، صبر و استقامت، اعتماد به نفس، نتایج مثبت و منفى

مقدمه

وقتى ما زندگى انسانى را به ذهن مى‏آوریم، رنج‏ها و مشکلات حصه بزرگى از زندگى او را در برمى‏گیرند. همانطور که یک کوهنورد ماهر براى رسیدن به قله کوه مراحل سختى را مى‏گذراند یا یک شناگر موج‏هاى متعددى را پشت سر مى‏گذراند و به هدف خویش دست پیدا مى‏کند، انسان‏ها هم در مواجهه با مشکلات و مصائب هستند. بعضى با فائق آمدن بر مشکلات پیروز مى‏شوند و بعضى در مقابل آنها سر تسلیم فرود مى‏آورند.
آنها که در برابر مشکلات همچون کوه مى‏ایستند ویژگى‏هایشان چیست؟ چه ترفندهایى را بکار مى‏گیرند؟
ما در این مقال با یارى گرفتن از کلام امیرمؤمنان على(ع) روش برخورد با مشکلات را مرور مى‏کنیم:

1. شناخت مشکلات

در اولین مرحله ما باید مشکل را بشناسیم تا بتوانیم با آن مبارزه کنیم. وقتى دو ورزشکار مى‏خواهند با یکدیگر مبارزه کنند، درباره ویژگى‏هاى یکدیگر اطلاعاتى به دست مى‏آورند و از طریق این اطلاعات خود را براى مقابله با حریف آماده مى‏سازند. شناخت مشکلات، نخستین مرحله برخورد است.

انواع مشکلات و مصیبت‏ها

الف. مصیبت‏هایى که لازمه طبیعت و فطرت انسانى است، مانند مرگ.
ب. مشکلاتى که خدا براى توانا ساختن انسان قرار داده است. بعضى از این مشکلات انسان را از نظر جسمانى محکم مى‏سازد و بعضى‏ها از نظر معنوى.
مشکلاتى که انسان را از نظر جسمانى محکم مى‏سازد.
یک استاد بیولوژى (BIOLOGY) شاگردان خودش را درس مى‏داد که پروانه چگونه از قالب بیرون آمده و به شکل پروانه در مى‏آید. او به شاگردان خودش گفت که وقتى پروانه تلاش مى‏کند که از قالب بیرون بیاید هیچ کس در بیرون آمدن، به او کمکى نکند. این را گفت و از کلاس بیرون رفت.
شاگردان منتظر بودند. پروانه براى بیرون آمدن تلاش مى‏کرد. دانشجویى از راه ترحم کمک کرد و قالب را شکست. پروانه بیرون آمد اما چند دقیقه بعد مرد. وقتى استاد برگشت، علت مرگ را جویا شد. او گفت پروانه براى بیرون آمدن سعى مى‏کند و رنج و زحمت مى‏کشد، این رنج و زحمت همانند ورزشى است که بال و پر او را تقویت مى‏کند و او را براى زندگى در این دنیا آماده مى‏گرداند. این دانشجو نگذاشت که او با تلاش خودش را تقویت کند، ضعیف ماند و نتوانست زنده بماند.
حضرت على(ع) در نامه معروف خودش به عثمان بن‏حنیف مى‏فرماید:
«الا ان الشجرة البریة اصلب عودا و الروائع الخضرة ارق جلودا و النباتات البدویة اقوى و قودا و ابطا خمودا(1)؛ آگاه باشید درختان بیابانى، چوب‏شان سخت‏تر و درختان کناره جویبار پوست‏شان نازک‏تر است. درختان بیابانى که با باران سیراب مى‏شوند آتش چوبشان شعله‏ورتر و پر دوام‏تر است. مراد امام این است که چون درخت‏هاى بیابان در شداید و سختى‏ها رشد و نمو مى‏کنند، از درختان دیگر سخت‏تر هستند.
مشکلاتى که انسان را از نظر معنوى مستحکم مى‏کند.
حضرت على(ع) مى‏فرماید:
«و لکن اللّه‏ یختبر عباده بانواع الشدائد و یبتلیهم بضروب المکاره اخراجا للتکبر من قلوبهم و اسکانا للتذلل فى نفوسهم و لیجعل ذلک ابوابا فتحا الى فضله و اسبابا ذللا لعفوه(2)؛ خداوند همواره بندگان خود را به انواع شداید مواجه مى‏کند و اقسام کوشش‏ها و مجاهدت‏ها را پیش پاى آنها مى‏گذارد، تکالیفى گوناگون برخلاف طبع آسایش‏طلب آنها بر آنها مقرر مى‏دارد تا غرور و تکبر از دلشان بیرون رود، نفوس‏شان به عبودیت خدا رام گردد و این وسیله‏اى است براى اینکه درهاى فضل و رحمت پروردگار به روى آنها گشوده شود.
این اصل هم براى افراد است و هم براى ملت‏ها. لذا ایشان در جاى دیگر مى‏فرماید:
«و لم یجبر عظم احد من‏الامم الا بعد ازل و بلاء؛(3) خدا هرگز استخوان شکسته ملتى را بازسازى نفرمود مگر پس از آزمایش‏ها و تحمل مشکلات.»
خداوند براى امتحان و رشد دادن انواع مشکل‏ها را سر راه انسان قرار مى‏دهد تا با آنها دست و پنجه نرم کند و رشد نماید.
حضرت على(ع) مى‏فرماید:
«و قدّر الارزاق فکثرها و قللها و قسمها على الضیق و السعة فعدل فیها لیبتلى من اراد بمیسورها و معسورها و لیختبر بذلک الشکر و الصبر من غنیها و فقیرها ثم قرن بسعتها عقابیل فاقتها و بسلامتها طوارق آفاتها و بفرج افراحها غصص اتراحها و خلق الآجال فاطالها و قصّرها و قدّمها و اخّرها؛(4) روزى انسان‏ها را اندازه‏گیرى و مقدر فرمود. گاهى کم و زمانى زیاد و به تنگى و وسعت به گونه‏اى عادلانه تقسیم کرد تا هر کس را که بخواهد با تنگى روزى یا وسعت آن بیازماید، و با شکر و صبر، غنى و فقیر را مورد آزمایش قرار دهد. پس روزى گسترده را با فقر و بیچارگى درآمیخت و تندرستى را با حوادث دردناک پیوند داد، دوران شادى و سرور را با غصه و اندوه نزدیک ساخت، اجل و سرآمد زندگى را مشخص کرد، آن را گاهى طولانى و زمانى کوتاه قرار داد و مقدّم یا مؤخر داشت.»
ممکن است اینجا سؤال پیش بیاید که خدا چرا بندگان خودش را امتحان مى‏کند؟ مگر نه این است که او آگاه بر همه پوشیدگى‏ها است؟ متفکر شهید استاد مطهرى مى‏فرماید:
«امتحان اگر فقط به معنى به کار بردن میزان و مقیاس براى کشف مجهولى باشد، البته درباره خداوند صحیح نیست.
امتحان معنى دیگر هم دارد و آن از قوّه به فعل آوردن و تکمیل است. خداوند که به وسیله بلایا و شداید امتحان مى‏کند، به معنى این است که به وسیله اینها هر کسى را به کمالى که لایق آن است مى‏رساند. فلسفه
شداید و بلایا فقط سنجش وزن و درجه و کمیت نیست. همچنین زیاد کردن وزن و بالا بردن درجه و افزایش دادن به کمیت است. خداوند امتحان نمى‏کند که وزن واقعى و حد و درجه معنوى و اندازه شخصیت کسى معلوم شود، امتحان مى‏کند یعنى در معرض بلایا و شداید قرار مى‏دهد که بر وزن واقعى و درجه معنوى و حد شخصیت آن بنده افزوده شود. امتحان نمى‏کند که بهشتى واقعى و جهنمى واقعى معلوم شود. امتحان مى‏کند و مشکلات و شداید به وجود مى‏آورد تا آنکه مى‏خواهد به بهشت برود در خلال همین شداید خود را شایسته و لایق بهشت کند و آن که لایق نیست سر جاى خود بماند.»(5)
د مشکلاتى که سبب آنها گناه انسان‏ها است. این یک حقیقتى است که دین بیان مى‏کند که در این جهان همه مشکلات حساب مادى ندارند بلکه برخى از مشکلات به امور معنوى هم پیوند دارند.
امام(ع) چنین مى‏فرماید:
«ان‏اللّه‏ یبتلى عباده عند الاعمال السیئة بنقص الثمرات و حبس البرکات و اغلاق خزائن الخیرات لیتوب تائب و یقلع مقلع و یتذکر متذکر و یزدجر مزدجر ...(6)؛ خداوند بندگان خود را که گناهکارند با کمبود میوه‏ها و جلوگیرى از نزول برکات و بستن در گنج‏هاى خیرات، گرفتار مى‏کند. براى آنکه توبه‏کننده باز گردد. گناهکار دل از معصیت بکند. و پند گیرنده پند گیرد و بازدارنده راه نافرمانى را بر بندگان ببندد.»
مشکلات براى انسان‏ها مفید هستند هم از نظر مادى و هم از نظر معنوى. فایده معنوى این است که انسان به سوى خدا متوجه مى‏شود و گناهانش کم مى‏گردد و براى توبه و استغفار زمینه مى‏یابد. امام در اینباره مى‏فرماید:
«کلما کانت البلوى و الاختبار اعظم کانت المثوبة و الجزاء اجزل ...؛(7) هر مقدار آزمایش و مشکلات بزرگتر باشد ثواب و پاداش نیز بزرگتر خواهد بود.»
البته مشکلات و مصیبت‏ها زمینه‏ساز رشد و پاک شدن و تعالى یافتن هستند و کسانى که با مشکلات در مى‏افتند و جهاد و مبارزه مى‏کنند و از آنها عبرت مى‏گیرند، سود مى‏برند ولى کسانى که عبرت نمى‏گیرند و مبارزه نمى‏کنند، رشد نمى‏یابند و پاک نمى‏شوند.
نکته دیگر اینکه کافى نیست ما مشکلات را بشناسیم بلکه باید حد و اندازه آنها را بسنجیم. بعضى‏ها مشکلات کوچک را خیلى بزرگ مى‏شمارند و در مقابل آن خود را مى‏بازند و توان تصمیم‏گیرى را از دست مى‏دهند و به مشکلات بزرگتر گرفتار مى‏گردند. امیرالمؤمنین(ع) شاید با توجه به همین نکته مى‏فرمایند: «من عظّم صغارالمصائب ابتلاه‏اللّه‏ بکبارها؛(8) کسى که مصیبت‏هاى
کوچک را بزرگ شمارد خدا او را به مصیبت‏هاى بزرگ مبتلا خواهد کرد.»

2. توبه و استغفار

مشکلاتى که به خاطر گناهان هستند راه درمان آنها توبه است. جایى که امام على(ع) مى‏فرماید:
«و قد جعل‏اللّه‏ سبحانه الاستغفار سببا لدرور الرزق و رحمة الخلق ...؛(9) همانا خدا استغفار و آمرزش خواستن را وسیله دائمى فرو ریختن روزى و موجب رحمت آفریدگان قرار داد.» و قرآن فرمود:
«از پروردگار خود آمرزش بخواهید که آمرزنده است برکات خود را از آسمان بر شما فرو مى‏بارد و با بخشش اموال فراوان و فرزندان شما را یارى مى‏دهد و باغستان‏ها و نهرهاى پر آب در اختیار شما مى‏گذارد.»(10)

3. شناخت خود

انسان، علاوه بر شناخت مشکل، باید خودش را هم بشناسد. استعدادهایى که خدا به او داده شناسایى کند. کسانى که خودشان را نمى‏شناسند مشکلات را
خیلى بزرگ تصور مى‏کنند و خودشان را هیچ کاره. امیرمؤمنان مى‏فرماید:
«هلک امرؤ من لم یعرف قدره؛(11) نابود شد کسى که ارزش خود را ندانست.»
وقتى انسان خودش را بشناسد، اعتماد به نفس و استحکام اراده پدید مى‏آید.
ممکن است اینجا دو سؤال پیش بیاید:
الف. آیا اعتماد به نفس همان کبر نیست که در آیات و روایات شدیدا مورد نهى واقع شده؟
اعتماد به نفس باور به توانایى‏هاى واقعى خود است و تکبر خود را بزرگتر پنداشتن است. اعتماد به نفس بر واقعیت استوار است ولى تکبر بر توهم. و بین این دو فاصله از زمین تا آسمان است.
ب. آیا اعتماد به نفس منافى با توکل نیست؟
متفکر شهید استاد مطهرى مى‏فرماید: «توکل در مقابله جهد و سعى نیست که آیا جهد و سعى کنیم یا توکل؟ توکل یعنى انسان همیشه به آنچه مقتضاى حق است عمل کند و در این راه به خدا اعتماد کند که خداوند حامى و پشتیبان کسانى است که حامى و پشتیبان حق مى‏باشند.»
توکل تضمین الهى است براى کسى که همیشه حامى و پشتیبان حق است.
او با ذکر یک مثال مطلب خودش را توضیح مى‏دهد.
«شما مى‏روید به مغازه‏اى و متاعى خریدارى مى‏کنید و صاحب آن مغازه مرغوبیت آن متاع را تضمین مى‏کند و به شما اطمینان مى‏دهد و شما هم به گفته او اعتماد مى‏کنید یعنى مطمئن مى‏شوید که متاع مورد نظر همان اندازه مرغوب است که او گفته
است. راه حق چیزى است که انبیا از طرف خدا آن را شناسانده و از طرف خدا آن را تضمین کرده‏اند که هر که این راه را برود به نتیجه مى‏رسد. خداوند این عالم را طورى ساخته است که همواره از کسانى که حق و حقیقت را حمایت کنند، حمایت مى‏کند. حق همواره یک تأیید معنوى با خود دارد.
معنى توکل این نیست که کارى نکنید و قواى وجودى خود را تعطیل کنید و یکجا بنشینید و به خدا اعتماد کنید که او به جاى شما وظیفه را انجام مى‏دهد. کار نکردن و راه نرفتن که تضمین نمى‏خواهد، سکون و توقف تأیید نمى‏خواهد.»(12)
از تعریف توکل معلوم مى‏شود که توکل نه فقط براى مقابله با مشکلات مانع نیست بلکه کسى که توکل مى‏کند یقین دارد که اگر او راه حق را بپیماید و
سعى و کوشش کند خدا هم او را کمک خواهد کرد.
غیر از این، توکل انسان را از اوهام نجات مى‏دهد. خیلى‏ها هستند که به خاطر آینده‏شان بى‏حساب نگران هستند. آنها فکر مى‏کنند نکند فردا مشکلى پیش بیاید. اگر چه اکثر این اوهام به حقیقت تبدیل نمى‏شود ولى آنها بخاطر همین اوهام، وقتى که دارند هدر مى‏دهند.
کسى که بر خدا توکل مى‏کند، از خطرات نامعلوم هراسان نمى‏شود. امیرمؤمنان مى‏فرماید:
«یابن آدم لاتحمل هم یومک الذى لم یأتک على یومک الذى قد اتاک؛(13) اى فرزند آدم! اندوه روز نیامده را بر امروزت میفزا.»
معناى این حدیث این نیست که انسان براى آینده خودش اقدامى نکند، بلکه به بیان دیل کارنگى بهترین وسیله براى تهیه مقدمات آینده، همان تمرکز هوش و توجه به کار امروز است که آن را
به نحو شایسته انجام دهد چه اینکه این خود یگانه راهى است که آینده ما را تأمین مى‏سازد. تفاوت بسیار است بین نقشه آینده کشیدن و در تشویش و نگرانى براى آینده بودن.(14)
شاعرى مى‏گوید:
ما فات مضى و ما سیأتیک فاین؟
قم فاغتنم الفرصة بین‏العدمین؛
زمانى که گذشته، دیگر گذشته و زمانى که در آینده است الان کجا هست؟ پس برخیز و بین این دو عدم (گذشته و آینده) فرصت (امروز) را غنیمت شمار.

4. صبر و استقامت

انسان بعد از شناسایى مشکل و شناسایى راه حل، باید با استقامت آن راهکار را اجرا کند وقتى ما زندگى انسان‏هاى بزرگ را مى‏خوانیم مى‏بینیم که آنها در نتیجه همین صبر و استقامت بر قله عظمت رسیدند.
حضرت على(ع) مى‏فرماید:
«لایعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان(15)؛ انسان شکیبا پیروزى را از
دست نمى‏دهد اگر چه زمان آن طولانى باشد.»
قرآن مى‏گوید: «والصبر على ما اصابک؛ مصیبت‏هایى که بر شما مى‏آیند، مقابل آنها صبر و مقاومت کنید و در برابر مشکلات تسلیم نشوید.»
«و کأین من نبى قاتل معه ربیون کثیر فما وهنو لما اصابهم فى سبیل‏اللّه‏ و ما ضعفول و ما استکانوا واللّه‏ یحب‏الصابرین؛(16) و بسى پیامبران که خداپرستان بسیارى در کنارشان نبرد کردند و از هر رنجى که در راه خدا دیدند، سست و زبون و درمانده نشدند و خدا صابران را دوست مى‏دارد.»
صبر یعنى تحمل سنگینى مصیبت و از بین بردن آن، نه شکستن و تسلیم شدن و از پا درآمدن.

5. اراده

براى مقابله با مشکلات لازم است که اراده محکم باشد. کسانى که عزم و اراده‏شان سست است، از سختى‏ها فرار مى‏کنند ولى کسانى که عزم‏شان محکم است، مشکلات از آنها فرار مى‏کند.
امام على(ع) درباره رسول اکرم(ص) مى‏فرماید:
«غیر ناکل عن قدم و لا واه فى عزم؛(17)
حتى یک قدم به عقب برنگشت و اراده او سست نشد.»
دانشمندى مى‏گوید: «کسى که اراده‏اش قوى باشد، کل جهان را طبق خواست خودش درمى‏آورد.»
کسى که اراده‏اش قوى باشد، شداید و گرفتارى‏ها را به فرصت‏ها تبدیل مى‏کند و آنها را پله‏اى براى پیشرفت قرار مى‏دهد.

6. توجه به مشکلات دیگران

برخى از گرفتارى‏ها را ما نمى‏توانیم از بین ببریم و منظور از مقابله با آنها فقط همین است که از اثرات سوء آنها در امان بمانیم. در اینگونه مشکلات اگر انسان توجه کند که تنها نیست بلکه همه یا بسیارى از مردم با چنین مشکلى مواجه‏اند آسوده‏خاطر مى‏شود و از اثرات منفى مشکل در امان مى‏ماند.
امام على(ع) مردمى را در مرگ یکى از خویشاوندان‏شان چنین تسلیت گفت: «ان هذا الامر لیس لکم بدأ و لا الیکم انتهى؛(18) مردن از شما آغاز نشده و به شما نیز پایان نخواهد یافت.»

7. توجه به نتایج مثبت مشکلات

اگر انسان به نتایج مثبت مشکلات توجه داشته باشد مى‏تواند از اثرات منفى ذهنى آنها نجات یابد ولى وقتى مشکلات را فقط مصیبت مى‏بیند و به نتایج مبارزه با آنها توجهى نمى‏کند، به غم و غصه گرفتار مى‏گردد و این غصه و اندوه توان او را از بین برده و به پیرى زودرس مبتلا مى‏سازد.
امام على(ع) مى‏فرماید: «الهم نصف الهرم؛(19) اندوه خوردن نیمى از پیرى است.»
اینها برخى از راهکارهاى مبارزه با شداید و گرفتارى‏هاست که مى‏توانند ما را نجات بدهند و از نتایج منفى و زیانبار آنها محافظت کنند.

پى‏نوشتها:

1. دشتى محمد، ترجمه نهج‏البلاغه، نامه 45، چاپ مؤسسه انتشارات مشهور.
2. همان، خ192.
3. همان، خ88.
4. همان، خ91.
5. مطهرى مرتضى، بیست گفتار، ص148، انتشارات صدرا، چاپ 1384.
6. دشتى محمد، ترجمه نهج‏البلاغه، خ143.
7. همان، خ188.
8. دشتى، محمد، ترجمه نهج‏البلاعه، حکمت 448.
9. همان، خ143.
10. نوح، آیه10 12.
11. دشتى محمد، ترجمه نهج‏البلاغه، حکمت 149.
12. مرتضى مطهرى، بیست گفتار، ص116، انتشارات صدرا.
13. دشتى محمد، ترجمه نهج البلاغه، حکمت 267.
14. همان، حکمت 21.
15. همان، حکمت 153.
16. آل عمران، آیه 146.
17. دشتى محمد، ترجمه نهج البلاغه، خ72.
18. همان، حکمت 357.
19. همان، حکمت143.

پیام زن :: آبان 1388 - شماره 212

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار