چیستی صدق در فلسفه اسلامی قسمت سوم و پایانی

چیستی صدق در فلسفه اسلامی

قسمت سوم و پایانی

9. شهيد مطهّري

شهيد مرتضي مطهّري، كه او را به عنوان سرآمد فيلسوفان معاصر در طرح مباحث معرفت‏شناسي ياد كرده‏اند،30 اين بحث را در ضمن آثار متعدد خود، مطرح نموده است. ايشان در مقدّمه مقاله چهارم از كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم، بيان مفصّل و روشني در اين زمينه دارد:
«حقيقت» به اصطلاح عرف، معاني مخصوصي مي‏دهد كه در اينجا منظور نيست؛ اينجا منظور بيان مفهوم فلسفي آن است، فهميدن تعريف «حقيقت» به اصطلاح فلسفه، آسان است؛ زيرا در اصطلاحات فلسفي، معمولاً حقيقت همرديف صدق يا صحيح است و به آن «قضيه ذهني» گفته مي‏شود كه با واقع مطابقت كند. اما «خطا يا كذب يا غلط» به آن قضيه ذهني گفته مي‏شود كه با واقع مطابقت نكند؛ مثلاً، اعتقاد به اينكه «چهار مساوي است با دو ضرب در دو»، يا اعتقاد به اينكه «زمين گرد خورشيد مي‏چرخد» حقيقت و صدق و صحيح است، و اما اعتقاد به اينكه دو ضرب در دو مساوي است با سه يا «اعتقاد به اينكه خورشيد گرد زمين مي‏چرخد» خطا و كذب و غلط است. پس حقيقت وصف ادراكات است از لحاظ مطابقت با واقع و نفس‏الامر.
در اصطلاحات جديد، معمولاً به خود واقع و نفس‏الامر «واقعيت» اطلاق مي‏شود، نه حقيقت، و ما نيز از همين اصطلاح پيروي مي‏كنيم و لهذا، هر وقت «واقعيت» بگوييم، منظور ما خود واقع و نفس‏الامر است، و هر وقت «حقيقت» بگوييم منظور آن ادراكي است كه با واقع مطابقت دارد.31

10. آيه‏ اللّه جوادي آملي

آيه‏اللّه جوادي آملي، يكي ديگر از فيلسوفان معاصر اسلامي، نيز در اين زمينه نظرياتي ارائه نموده‏اند. ايشان در كتاب معرفت‏شناسي در قرآن، ضمن بررسي نظريات گوناگون، در باب معيار ثبوتي صدق مي‏نويسد:
آخرين و بهترين نظريه در تبيين معيار ثبوتي صحّت و سقم شناخت، چيزي است كه هم مبتني بر تجرّد اصل انديشه بوده و هم مبني بر توسعه جهان هستي و تعميم آن نسبت به عالم طبع و مثال و عقل باشد و آن عبارت از اين است كه انديشه، مطابق با نفس‏الامر باشد. منظور از نفس‏الامر اين است كه شي‏ء در حدّ ذات خود، با قطع نظر از هر عارض و وصفي و با صرف‏نظر از تحقق آن در ذهن انديشمند يا در خارج، داراي حقيقت و واقعيت معيّني است كه هيچ‏گونه دگرگوني در آن راه ندارد.
البته هر موجودِ نازل، در صقع موجود مجرّد عالي حضور دارد و همه موجودهاي طبيعي و مثالي و عقلي در مراحل برتر، وجود جمعي دارند و سرانجام، همه مراتب هستي در بسيط‏الحقيقه به طور لفِّ جامعِ هرگونه نشر و منزّهِ از هرگونه تكثّرِ مزاحم با بساطت هستي و صرافت وجود، تحقق دارند.32

11. آيه ‏اللّه مصباح

استاد محمّدتقي مصباح نيز در تعريف «صدق» معتقدند: تعريف حقيقت [صدق] عبارت است از: صورت علمي مطابق با واقعيتي كه از آن حكايت مي‏كند.33
تقرير نظريه «مطابقت» در فلسفه اسلامي
از مجموع كلمات فيلسوفان مسلمان اين مطلب به خوبي روشن مي‏شود كه «صدق» از ديدگاه فلاسفه اسلامي عبارت است از: «مطابقت با واقع و نفس‏الامر.»
به نظر مي‏رسد براي تقرير درست نظريه «مطابقت» در فلسفه اسلامي، بايد دو مطلب در اين زمينه در نظر گرفته شود: يكي پيش‏فرض‏هاي اين نظريه و ديگري اركان تشكيل‏دهنده آن.
الف. پيش‏فرض‏هاي نظريه «مطابقت»
اين نظريه داراي سه پيش‏فرض مهم است:
1. وجود واقعيت‏هاي بيرون از ذهن؛
2. قدرت انسان بر شناخت آن واقعيت‏ها؛
3. شناخت واقعي و في‏نفسه آن واقعيت‏ها، نه شناخت پديداري آنها.34
فيلسوفان مسلمان ـ في‏الجمله ـ همه اين اصول سه‏گانه را پذيرفته و حتي آن را بديهي دانسته‏اند35 و معتقدند:
اولاً، در جهان، واقعيت‏هايي وجود دارند و اين واقعيت‏ها عيني و خارجي‏اند كه بيرون از ذهن انسان تحقق عيني دارند و قابل انكار نيستند و اگر كسي اصل واقعيت خارجي را انكار كند، يا مريض است و يا مغرض.
ثانيا، انسان مي‏تواند اين واقعيت‏ها را كشف و به آنها معرفت پيدا كند. تلاش و كوشش انسان عاقل براي كسب اطلاع از امور مورد نياز و مورد علاقه‏اش، مبيّن توانايي او بر شناخت اشيا و موجودات بيرون از ذهن اوست. بهترين توجيه براي شبهات سوفسطائيان، مبتلا شدن آنها به وسواس شديد ذهني است و شايد هم غرض‏ورزي آنها. ادعاي عدم شناخت يقيني خود دليلي روشن بر توانايي انسان بر شناخت واقعيت‏هاست.36
ثالثا، انسان واقعيت‏هاي جهان خارج را آن‏گونه كه هستند، مي‏شناسد، نه آن‏گونه كه بر او پديدار مي‏شوند.
كلماتي كه از فيلسوفان مسلمان درباره تعريف «صدق» نقل شد، مؤيّد اين مطلب است كه شناخت ما از واقعيت‏ها، شناخت مطابق با واقع است؛ يعني نفس اشيا را آن‏گونه كه هستند، مي‏شناسيم.

ب. اركان تشكيل ‏دهنده نظريه «مطابقت»

با اثبات و پذيرش اين سه اصل و پيش‏فرض مهم، كه ذكر گرديد، نوبت تبيين اركان تشكيل‏دهنده نظريه «مطابقت» مي‏رسد. به نظر مي‏رسد تبيين درست اين نظريه را مي‏توانيم از تجزيه و تحليل خود واژه «مطابقت» به دست آوريم.
واژه «مطابقت»، از واژه‏هاي متضايف بوده37 كه نيازمند طرف مقابل است.38 از سوي ديگر، اين واژه طبق قواعد صرفي، از باب مفاعله به شمار مي‏رود و اصل اين باب «آن است كه در ميان دو كس باشد.»39 واژه «مطابقت» نيز نيازمند طرفين (مطابِق و مطابَق) است.
بنابراين، نظريه «مطابقت»، سه ركن دارد: 1. مطابِق؛ 2. مطابَق؛ 3. نسبت بين اين دو، كه از آن به «مطابقت» نام برده مي‏شود.
1. مطابِق: «مطابِق» در اين نظريه، معرفت و شناخت ذهني فاعل شناسايي است كه در قالب قضيه ظهور و نمود پيدا مي‏كند.40
2. مطابَق: بر اساس اين نظريه، «مطابَقْ» همان معلوم و واقع اشياست كه قضيه ذهني انسان با آن مطابقت مي‏نمايد.
در خصوص واقع، اين سؤال مطرح است كه آيا واقع همان امور عيني و خارجي است، يا مفاهيم ذهني را نيز دربر مي‏گيرد؟
فيلسوفان مسلمان معتقدند: عالم واقع محدود به عالم عيني و خارجي نيست. وجود قضايا و علومي مانند «انسان كلي است»، «كلي ذاتي است يا عرضي»، «خداوند وجود دارد»، «شريك خداوند متعال معدوم است»، «اجتماع نقيضين محال است»، «من شادم» و «ديروز سر درد داشتم» كه صد در صد در صدق آنها يقين داريم، محدود نمودن واقع را به امور خارجي و عيني، با مشكل مواجه مي‏كند.41
فلاسفه مسلمان مطابَق در قضاياي گوناگون را «محكي» (آنچه را هر قضيه از آن حكايت مي‏كند) آنها مي‏دانند كه اين امر در قضاياي خارجي، عالم واقع و عيني است و در قضايايي مثل قضاياي ذكر شده، نفس‏الامر آنهاست.
اينكه دقيقا مراد از «نفس‏الامر» چيست، فلاسفه اسلامي در اين باب، اختلاف‏نظر دارند. بعضي در آسمان آن را جسته‏اند و بعضي ديگر در زمين دنبال آن رفته‏اند.42
در اين قسمت، فقط به دو نظريه، كه در اين زمينه ابراز شده و ارتباط نزديكي با موضوع اين نوشتار دارند، اشاره مي‏گردد:
1. منظور از «نفس‏الامر»، نفس‏الشي‏ء است؛ يعني وقتي گفته مي‏شود: «عدم باطل الذات است در نفس‏الامر» به اين معناست كه عدم في نفسه باطل است. اين نظريه را به سعدالدين تفتازاني و ملّاهادي سبزواري نسبت داده‏اند. ملّاهادي سبزواري در كتاب شرح منظومه در ضمن شرح بيت ذيل مي‏گويد: «بحدّ ذات الشي‏ء نفس‏الامر حد» أي: حد و عرف نفس‏الامر بحدّ ذات الشي‏ء. و المراد الذات هنا، مقابل فرض الفارض.43
نفس‏الامر به حد ذات شي‏ء محدود شده است؛ يعني نفس‏الامر به حدّ ذات (نفس الشي‏ء) شي‏ء مشخص و تعريف شده است. منظور از «حدّ ذات» در اينجا، مقابل فرض فارض است؛ مراد از نفس‏الامر ذات شي‏ء است، قطع‏نظر از فرض هر فارضي.
استاد مصباح در ردّ اين نظريه مي‏نويسد:
اين سؤال به حال خود باقي مي‏ماند كه سرانجام، براي ارزشيابي اين قضايا، بايد آنها را با چه سنجيد؟44
2. نفس‏الامر به معناي ثبوت مطلق مي‏باشد.
اين تفسير از «نفس‏الامر» را علّامه طباطبائي ارائه نموده و از سوي بسياري از فيلسوفان معاصر، بخصوص شاگردان ايشان، با تقريرها و عبارات گوناگوني كه ارائه داده‏اند، تقويت شده است. علّامه طباطبائي در اين زمينه مي‏نويسد: ثبوت هر شي‏ء ـ به هر صورتي از ثبوت كه فرض شود ـ در اصل، از آنِ وجود خارجي است كه با ذات خودش طرد عدم مي‏كند. بنابراين، قضاياي نفس‏الامري كه نه مطابَق خارجي دارند و نه مطابَق ذهني، مطابَقي دارند كه از يك‏گونه ثبوت تبعي به تبع موجودات حقيقي برخوردارند. (مانند قضيه «عدم علت، علت براي عدم معلوم است.»)
آنچه شايسته است گفته شود اين است كه ثبوت اصلي از آنِ وجود حقيقي (عيني و خارجي) است و هر حكم حقيقي براي وجود است. اما ماهيات همچون ظهور و نمود وجود براي ذهن هستند و عقل ناگزير مي‏شود كه محدوده ثبوت را توسعه دهد، به اين صورت كه براي ماهيات، وجود را اعتبار كند و سپس وجود را بر آنها حمل نمايد. در نتيجه، مفهوم وجود و ثبوت به گونه‏اي مي‏شود كه بر وجود و ماهيت و احكام آنها همگي حمل مي‏گردد.
آن‏گاه عقل براي بار دوم ناچار مي‏شود كه محدوده ثبوت را توسعه دهد، به اين صورت كه مطلق ثبوت و تحقق را بر هر مفهومي كه به تبع وجود يا ماهيت به ناچار اعتبار كرده است، حمل نمايد؛ مانند مفهوم «عدم، ماهيت، قوّه و فعل» و آن‏گاه احكام آنها را نيز تصديق مي‏كند.
بنابراين، ظرفي كه عقل براي مطلق ثبوت و تحقق به معناي اخير آن در نظر مي‏گيرد. همان چيزي است كه آن را «نفس‏الامر» مي‏ناميم. و نفس‏الامر، قضاياي صادق ذهني، خارجي و قضايايي را كه عقل آنها را تصديق مي‏كند فرا مي‏گيرد، در حالي‏كه مطابَقي‏در خارج‏يادرذهن ندارند.45
روشن است كه بر اساس اين تفسير، ثبوت حقيقي براي وجود است و ثبوت ماهيات و معقولات ثاني فلسفي و منطقي ظرفي است كه عقل آن را به اضطرار مي‏سازد و آن ظرف طفيلي و توسّعي است. اين ظرف همان نفس‏الامر اشياست.
نظريه علّامه طباطبائي از سوي شاگردان ايشان به صورت‏ها و عبارات گوناگون تبيين و تقويت شده است46 و اشكال قابل قبولي تاكنون در ردّ اين نظريه به چشم نمي‏خورد.
3. نسبت بين مطابِق و مطابَق: اما ركن سوم اين نظريه، كه همان نسبت بين مطابِق و مطابَق باشد، بدين معناست كه قضايا و معرفت‏هاي انسان با واقع و نفس‏الامرشان ارتباط و اتحاد دارند؛ به اين صورت كه در فلسفه اسلامي، مبحثي را تحت عنوان اتحاد عالم و معلوم مطرح نموده‏اند كه بر اساس آن، علم، عالم و معلوم با همديگر اتحاد دارند و فلاسفه مسلمان معتقدند: ارتباط نفس انسان با معلوم، به واسطه همين اتحاد حاصل مي‏شود. از سوي ديگر، علم را به «حضوري» و «حصولي» تقسيم مي‏كنند. تحقق اتحاد نفس با معلوم را در علم حضوري، حضور و وجود معلوم نزد نفس مي‏دانند. اما در علم حصولي، اين اتحاد از طريق حضور صورت (وجود ذهني معلوم، نه وجود خارجي‏آن) معلوم نزد نفس حاصل مي‏شود، به اين بيان كه معلوم در علم حصولي به دو صورت است: يكي معلوم بالذات، و ديگري معلوم بالعرض.
منظور از «معلوم بالذات»، صورت شي‏ء خارجي است كه بالذات نزد نفس حضور مي‏يابد. و منظور از «معلوم بالعرض» همان وجود خارجي شي‏ء است كه بنفسه نزد نفس حضور ندارد.
آنچه معلوم واقعي قرار مي‏گيرد، همان معلوم بالذات (صورت و وجود ذهني اشياي خارجي) است. اما خود اشياي خارجي، معلوم واقعي نيستند؛ زيرا اشياي خارجي بنفسه نزد عالِم حضور نمي‏يابند. و از اين‏رو، اشياي خارجي را به عنوان معلومات بالعرض ياد مي‏كنند. كلمه «بالعرض» در جمله «معلوم بالعرض» را به «بالمجاز»47 تفسير كرده‏اند. پيداست كه در «مجاز»، وجود مناسبت شرط است؛ يعني بين معلوم بالذات و معلوم بالعرض، بايد مناسبتي وجود داشته باشد؛ زيرا اگر مناسبتي در كار نباشد، اطلاق معلوم برآن بي‏معنا خواهد بود. اين مناسبت و ارتباط در اينجا وجود دارد و از آن، به «اتحاد ماهوي» تعبير مي‏كنند؛ يعني موجود خارجي به عنوان معلوم بالعرض، با صورت ذهني آن به عنوان معلوم بالذات، ماهيتشان متحد است؛ چون در بحث وجود ذهني ـ كه فيلسوفان اسلامي مطرح كرده‏اند ـ به اثبات رسيده كه ماهيات اشيا غير از وجود خارجي كه دارند، وجودي ديگري نيز در ذهن دارند و اين دو وجود با همديگر در ارتباطند. ارتباط و نسبت وجود خارجي اشيا با وجود ذهني آنها، همان اتحاد در ماهيتشان است.
با توجه به مطالبي كه بيان گرديد، كيفيت نسبت و ارتباط بين مطابِق و مطابَق روشن مي‏گردد. وجود اين ركن (نسبت بين مطابِق و مطابَق)، در نظريه «مطابقت»، موجب ارتباط و اتحاد دو ركن ديگر اين نظريه مي‏شود.

خلاصه و نتيجه‏ گيري

از مجموع آنچه در اين نوشتار بررسي گرديد، اين مطلب به خوبي روشن مي‏گردد كه فلاسفه اسلامي عموما در باب صدق قضايا، به نظريه «مطابقت» نظر داشته‏اند. حتي آنها كه در عباراتشان به اين مطلب تصريح نكرده‏اند، به طور ضمني، نظريه مزبور را قبول داشته‏اند؛ اما به طور قطع مي‏توان گفت: به نظريه‏هاي بديل نظري نداشته‏اند. از كلمات فلاسفه مسلمان اين مطلب به خوبي به دست آمد.

تبيين نظريه «مطابقت» در فلسفه اسلامي بر دو مطلب تكيه دارد:

الف. پيش‏فرض‏هاي آن كه عبارت است از:
1. وجود واقعيت‏هاي بيرون از ذهن؛
2. قدرت انسان بر شناخت آن وقعيت‏ها؛
3. شناخت واقعي و في‏نفسه آن واقعيت‏ها، نه شناخت پديداري آنها.

ب. اركان‏تشكيل‏دهنده آن كه عبارت است از:

1. مطابِق (صورت ذهني كه در قالب قضايا نمود پيدا مي‏كند)؛
2. مطابَق (واقع و نفس‏الامر اشيا)؛
3. نسبت بين مطابِق و مطابَق، كه از آن به «مطابقت» تعبير مي‏شود و موجب اتحاد دو ركن قبلي نظريه مي‏گردد.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار