چیستی صدق در فلسفه اسلامی قسمت دوم

چیستی صدق در فلسفه اسلامی

قسمت دوم

5. خواجه نصيرالدين طوسي

خواجه نصيرالدين طوسي، كه او را از جهت فكري به ابن سينا بسيار نزديك دانسته‏اند،14 در آثار متعدد خود، به تعريف «صدق» پرداخته است. او در يكي از آثارش، تصديق را به صورت‏هاي گوناگون تقسيم كرده كه يكي از آن صورت‏ها، «مطابقت با واقع» است:
تصديق يا مقتضي اعتقادي بود يا نبود، و اگر بود آن اعتقاد جازم بود يا نبود، و جازم مقارن حكم بود به امتناع نقيض آن تصديق مقارنتي به فعل يا بقوّتي نزديك به فعل. و چون امكان عبارت از عدم امتناع است، پس هر چه از اين مقارنت خالي بود لا محاله حكم باشد به امكان نقيض به قوّت يا به فعل، و آن غير جازم بود. و اعتقاد جازم يا مطابق باشد با آنچه في نفس‏الامر باشد يا با آنچه مقتضاي وضعي عام يا خاص به فعل يا به قوّت، يا مطابق نبود. اول يقيني باشد ...15
همان‏گونه كه پيداست، او در اين عبارات، ابتدا «تصديق» را به اعتقاد جازم و غيرجازم تقسيم مي‏نمايد و «تصديق جازم» را اعتقادي مي‏داند كه مقارن حكم با امتناع نقيض آن باشد، و «تصديق غير جازم» به نظر وي اعتقادي است كه در آن حكم باشد، اما منعي از نقيض خود نكند. اعتقاد جازم را نيز به مطابق با نفس‏الامر و غير مطابق با نفس‏الامر تقسيم مي‏كند. او اعتقاد مطابق با نفس‏الامر را يقيني مي‏داند و اعتقاد غير مطابق را غلط.
در اين عبارات، منظور خواجه نصيرالدين از «معرفت حقيقي» به معناي مطابقت با واقع و نفس‏الامر اشيا به خوبي روشن است.
وي در جايي ديگر، «واقع» را به خارج و نفس‏الامر تقسيم مي‏كند و معتقد است: حكم درست حكمي است كه با واقعِ خودش (خارج يا نفس‏الامر)، مطابقت داشته باشد:
احكام ذهني گاهي با توجه به اشياي خارجي صادر مي‏شود، و گاهي بدون توجه به اشياي خارجي. بنابراين، هنگامي كه ذهن بر اشياي خارجي به واسطه اشياي خارجي حكم كند [يعني: موضوع و محمول هر دو شي‏ء خارجي باشند]، مثل «الانسان حيوان في الخارج»، بايد مطابق با خارج باشد تا اين حكم ذهني متصف به حق بودن شود، وگرنه حكم ذهن باطل خواهد بود. و اگر حكم ذهن بر اشياي خارجي بود اما با امور عقلي، مثل «الانسان ممكن»، و يا حكم ذهن بر امور ذهني بود به واسطه امر ذهني ديگر، مثل «الامكان مقابل للامتناع»، در اين دو صورت، مطابقت اينها با خارج لازم نيست؛ زيرا در خارج، تقابل امكان و امتناع وجود ندارد و همين‏طور انسان ممكن در خارج نيست. ... حكم درست در اين دو صورت اخير، نه مطابقت اينها با خارج است ـ چون حكم ذهن قياس به خارج نشده است ـ و نه مطابقت آنها به اعتبار چيزي كه در ذهن است؛ زيرا ذهن گاهي چيزهاي كاذب را هم تصور مي‏كند؛ مثل اينكه گاهي انسانِ ممكن را واجب تصور مي‏كند. اگر صدق حكم ذهني را به اعتبار مطابقت آن به چيزي كه در ذهن است بدانيم، لازمه‏اش اين است كه حكم به واجب بودن انسان صادق باشد؛ زيرا براي وجوبيت انسان يك صورتي كه مطابقت با حكم وجوبيت انسان باشد در ذهن وجود دارد، بلكه حكم درست در اين دو صورت، به اعتبار مطابقت آنها با نفس‏الامر مي‏باشد.16
همان‏گونه كه مي‏بينيم وي در اين عبارت طولاني خود، احكامي را كه ذهن صادر مي‏كند به سه صورت دسته‏بندي كرده است:
1. حكمي كه موضوع و محمول در آن، هر دو موضوعات خارجي باشند؛ مثل «انسان حيوان است در خارج.»
2. حكمي كه موضوع آن خارجي است، اما محمول آن مفهوم عقلي است؛ مثل «انسان ممكن است.»
3. حكمي كه موضوع و محمول آن هر دو از مفاهيم و موضوعات عقلي باشند؛ مثل «امكان مقابل امتناع است.»
مسئله اصلي در عبارات خواجه نصير، تبيين كيفيت مطابقت اين احكام است. به نظر وي، مطابقت احكام ذهني قسم اول را از نسبت آن با واقع خارجي به دست مي‏آوريم، و مطابقت احكام دو قسم ديگر را از نسبت آنها با نفس‏الامر كشف مي‏كنيم.

6. ملّاصدرا

صدرالمتألّهين را بنيانگذار «حكمت متعاليه» مي‏نامند. وي به طور كلي، مباحث معرفت‏شناسي را به صورت گسترده و عميق، در آثارش مطرح نموده است. مبحث «صدق» را با عبارات‏واشكال گوناگون‏مي‏توان در آثار متعدد او يافت.
وي دركتاب الاسفار الاربعه پس از طرح مواد ثلاثه (وجوب، امكان و امتناع)، معناي «حق» را بررسي مي‏كند: و امّا «حق»، گاهي مقصود از آن، مطلق موجود خارجي است، چه دايمي و چه غيردايمي. پس حقيّت هر چيزي نحوه وجود عيني‏اش است. و گاهي مقصود از «حق»، وجود دايمي است. و گاهي مقصود از آن واجب لذاته است. و گاهي از «حق»، حالت و چگونگي قول (قضيه لفظيه17) و اعتقاد (قضيه ذهنيه18) از جهت مطابقت آنها با چيزي كه در عالم خارج است،19 قصد مي‏شود. پس گفته مي‏شود: اين قول حق است و يا اين اعتقاد حق است. اين معنا از «حق» (اطلاق آن بر قول و اعتقاد) همان «صادق بودن» است. (يعني: «حق» به معناي صادق است.) پس قول به اعتبار نسبتش با نفس‏الامر، صادق است، و به اعتبار نسبت نفس‏الامر به آن، «حق» است.20
صدرالمتألّهين در اين بيان خود، از دو جهت به معناي «حق» پرداخته است: يكي از جهت واقع و نفس‏الامر، و ديگري از جهت قضيه و صورت حكايتگر واقع.
معناي «حق» نسبت به اطلاق آن بر قضيه، از دو جهت است:
الف. از جهت مطابقت قضيه با امر واقع: در اين صورت، «حق» به معناي «صدق» است.
ب. از جهت مطابقت امر واقع با قضيه: در اين صورت، به قضيه «حق» گفته مي‏شود.
در هر دو صورت، قضيه متصف به حق مي‏شود.21
مسئله «صدق» به معناي «مطابقت» را مي‏توان به روشني در اين عبارات ملّاصدرا ديد. ايشان در جايي ديگر، در مقام بررسي صور تصديق، ابراز مي‏دارد: علم يا تصديق است يا تصور. علم تصديقي، اعتقاد راجحي است كه يا به حدّ جزم مي‏رسد و يا نمي‏رسد. اگر به حدّ جزم رسيد، يا واقع را مطابقت مي‏كند و يا نمي‏كند. اگر واقع را مطابقت كرد (يعني مطابق با واقع بود) پس «يقين» (معرفت حقيقي) است. اگر واقع را مطابقت نكرد، پس جهل «مركّب» است. و اگر به حدّ جزم نرسيد، پس «ظن صادق يا كاذب» است. و يا (علم) غير تصديق است، پس آن تصور است. و گاهي «علم» به معنايي استعمال مي‏شود كه شامل هر دو (تصديق و تصور) مي‏شود. پس در اين صورت، مرادف علم (مطلق درك و فهم) است.22
در اين عبارات، مي‏بينيم كه ايشان اعتقاد (قضيه ذهني) جازمي را كه مطابق با واقع باشد، علم يقيني مي‏داند. پس ملاك‏معرفت‏حقيقي‏نزد وي، همان«مطابقت‏با واقع» است.

7. ملّاهادي سبزواري

ملّاهادي سبزواري، كه او را از پيروان و مدافعان سرسخت «حكمت متعاليه» نام برده‏اند.23 مثل فيلسوفان پيش از خودش، بخصوص ملّاصدرا و ابن سينا، اين بحث را مطرح نموده است.
وي در كتاب معروف خودش، شرح منظومه، اين بحث را ضمن تعريف «قضيه»، مطرح نموده است: قضيه قولي است كه احتمال صدق ـ يعني مطابقت با واقع ـ و كذب ـ يعني عدم مطابقت با واقع ـ در آن مي‏رود.24
در جاي ديگري همين كتاب، تحت عنوان «حق تعالي إنّيّة صرفة» در ضمن نقل قولي از معلم ثاني، به شكل ديگري اين‏گونه مطرح مي‏كند: قول زماني كه مخبرٌعنه خودش را مطابقت كند، «حق» خوانده مي‏شود. و به آن «حق» گفته مي‏شود زماني كه موجودي كه بالفعل حاصل است. و به آن «حق» گفته مي‏شود زماني كه راهي بر بطلان موجودي نيست. وجود باري تعالي از جهت مخبرٌعنه، از جهت وجود و از جهت اينكه بطلان در آن راه ندارد، حق است.25
در اين عبارات، يكي از معاني «حق»، قولي است كه مطابق با مخبرٌعنه باشد. پيداست كه ملاك حقّانيت يك گفتار در اينجا، مطابقت با واقع است.
وي در جايي ديگر، با صراحت و روشني بيشتري اين مطلب را بيان مي‏كند: «صادق»، خبري است كه مطابِق (بالكسر) با واقع باشد. و «حق» خبري است كه مطابَق (بالفتح) با واقع باشد.26

8. علّامه طباطبائي

به طور كلي، فلاسفه معاصر به اين مطلب به صورت گسترده و منسجم‏تري پرداخته‏اند. علّامه طباطبائي، يكي از همين فلاسفه، چيستي صدق قضايا و مسئله مطابقت را اين‏گونه بيان مي‏كند: قسمي از قضايا هستند كه موضوع و حكم آنها خارجي است؛ مثل «الواجب تعالي موجود»، «خرج مَن في البلد» و «الانسان ضاحك بالقوّة.» صادق بودن حكم در اين نوع قضايا، به مطابقت حكم با وجود عيني و خارجي است. و قسمي ديگري از قضايا هستند كه موضوع و حكم آنها ذهني است و يا موضوع آنها خارجي است و حكم آنها ذهني؛ مثل «الكلي إمّا ذاتي أو عرضي» و «الانسان نوع.» صادق بودن حكم اين نوع قضايا به مطابقت حكم آنها با ذهن است؛ زيرا جايگاه ثبوت و تحقق آنها ذهن است. و صدقِ هر دو قسم به مطابقت آنها با نفس‏الامر است. پس ثبوتْ و تحقق نفس‏الامري، أعم مطلق است از هر ثبوت ذهني و خارجي.27
علّامه طباطبائي در اين عبارات، معيار صدق را در قضاياي گوناگون، مطابقت آنها با نفس‏الامر مي‏داند و نفس‏الامر از ديدگاه ايشان، معناي عامي دارد كه هم ثبوت خارجي را شامل مي‏شود و هم ثبوت ذهني را.
ايشان مطابقت علم با معلوم را از خواص ذاتي علم مي‏داند و معتقد است:
... انطباق علم به معلوم ـ في الجمله ـ از خواص ضروريه علم خواهد بود و به عبارتي واضح‏تر، واقعيت علم واقعيتي نشان‏دهنده و بيرون‏نما كاشف از خارج است و هم از اين‏روي، فرض علمي كه كاشف و بيرون‏نما نباشد فرضي است محال، و همچنين فرض علم بيرون‏نما و كاشف بي‏داشتن يك مكشوف‏بيرون‏ازخود، فرضي است محال.28
«صدق» به معناي «مطابقت» با واقع را در جاهاي متعدد و در ضمن مباحث گوناگون، مي‏توان از كلمات علّامه طباطبائي، استفاده كرد.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار