چيستي صدق در فلسفه اسلامي قسمت اول

چيستي صدق در فلسفه اسلامي

قسمت اول

چكيده

بحث از حقيقت صدق و چگونگي مطابقت قضايا با واقع، از قديم مورد توجه فيلسوفان بوده است، به گونه‏اي كه سابقه اين بحث را مي‏توان تا دوران يونان باستان ره‏يابي كرد. حكماي اسلامي عموما «صدق» را به «قضيه ذهنيه (يقين، علم، و...) مطابق با واقع» تعريف نموده‏اند. فلاسفه اسلامي از ابن سينا به بعد، اين تعريف از صدق قضايا را به صورت صريح در آثارشان مطرح نموده‏اند. اما پيش از او، گرچه در كلمات آنها به صراحت مطرح نشده است، اما با توجه به فضاي حاكم بر آثارشان، مي‏توان گفت: آنان «مطابقت» را يك امر مفروض مي‏گرفتند.
با وجود توجهي كه فلاسفه مسلمان به اين مطلب نموده‏اند، به نظر مي‏رسد جاي يك تفسير جامع و روشن از ديدگاه فيلسوفان مسلمان در اين‏باره خالي است. از اين‏رو، در اين نوشتار، سعي شده است علاوه بر بررسي كلمات فيلسوفان سرشناس مسلمان در اين‏باره، تفسير روشني از نظريه «مطابقت» بر اساس ديدگاه فيلسوفان مسلمان ارائه گردد.
كليدواژه ‏ها: مطابقت، فلسفه اسلامي، نظريه، نفس‏الامر، حق، صدق.

مقدّمه

معمولاً انسان‏ها عقايد و افكارشان را در قالب قضاياي متعدّد و متنوّع به يكديگر منتقل مي‏كنند. قضايايي مثل «خدا وجود دارد»، «جبريل بر پيامبر اسلام نازل شد»، «باران مي‏بارد»، «امروز هوا سرد است» و «ديروز سردرد داشتم» نمونه‏اي از قضاياي متعدّد و متنوّعي است كه پيام‏ها و عقايد خاصي را با خود حمل مي‏كند.
در مواجهه با قضايايي مانند قضاياي ذكر شده، اين سؤال مطرح مي‏شود كه به راستي چگونه مي‏توان به اين قضايا به عنوان قضيه صادق اعتماد كرد؟
در واقع، انسان در اينجا با سؤال مهم ديگري، كه از درون اين سؤال مي‏جوشد، روبه‏رو است و آن اينكه اساسا صدق، كه چگونگي قضايا را بيان و توصيف مي‏كند، به چه معناست؟ به عبارت ديگر، ويژگي‏هاي صدق چيست كه اگر قضيه‏اي متصف به آن ويژگي‏ها باشد، آن قضيه را صادق مي‏گويند و اگر نباشد، آن را «كاذب» مي‏نامند؟
نكته قابل توجه اينكه در بيان فيلسوفان اسلامي، واژه «حقيقت» گاهي به معناي واقع و نفس‏الامر، به كار رفته است و گاهي نيز به معناي مطابقت قضيه با واقع و نفس‏الامر. از سوي ديگر، واژه «صدق» را به عنوان وصف قضيه به كار مي‏برند. بنابراين، اگر مراد از «حقيقت»، «مطابقت قضيه با نفس‏الامرش باشد»، واژه «حقيقت» مساوي با لفظ صدق مي‏باشد. و اگر مراد از «حقيقت»، «نفس‏الامر» اراده شود، ديگر مساوي با صدق نخواهد بود.
در اين نوشتار، مراد از «حقيقت»، نفس‏الامر مي‏باشد و اگر در كلمات حكماي اسلامي در مورد صدق، واژه «حقيقت» به كاررفته‏باشد،منظورهمان‏صدق‏قضاياست.2
آنچه در اين نوشتار مورد توجه و بررسي قرار مي‏گيرد، سؤال از حقيقت و ويژگي‏هاي صدق است. فيلسوفان و معرفت‏شناسان نظريات متعددي در پاسخ اين پرسش ارائه كرده‏اند كه نظريات آنها تحت عناوين گوناگون مطرح شده است كه به آنها «نظريه‏هاي صدق» مي‏گويند.
بررسي همه نظريه‏هايي كه در اين زمينه بيان شده است، در اين نوشتار نمي‏گنجد. در اينجا، صرفا «نظريه مطابقت» از ديدگاه فيلسوفان و معرفت‏شناسان مسلمان بررسي مي‏شود.

تبيين نظريه مطابقت

بر اساس اين نظريه، صدقِ يك قضيه عبارت است از: مطابقت آن با واقعيتي كه از آن حكايت مي‏كند. اين نظريه، معروف‏ترين و پرطرف‏دارترين نظريه صدق است كه از سابقه‏اي طولاني نيز برخوردار است. پيشينه اين نظريه به افلاطون مي‏رسد، به گونه‏اي كه رگه‏هاي آن را مي‏توان از لابه‏لاي سخنان افلاطون در رساله «سوفيست»، در ضمن گفت‏وگويي كه بين بيگانه و تتئوس انجام مي‏شود، به خوبي پيدا كرد.3 اما تعبيراتي كه افلاطون در اين گفت‏وگو مطرح كرده بود، نتوانست به عنوان تعريف رسمي صدق جا باز كند. پس از افلاطون، ارسطو اين مطلب را در كتاب متافيزيك خود چنين مطرح نموده است:
... بايد يك چيز را ـ هر چه باشد ـ يا ايجاب كرد يا سلب، اين نيز هنگامي روشن مي‏شود كه ما تعريف كنيم كه صدق و كذب (راستين و دروغين) چيست. زيرا گفتن اينكه «موجود» نيست، يا «ناموجود» هست، دروغ (كذب) است، اما [قول به] اينكه «موجود» هست و «ناموجود» نيست، راست (صدق) است.4
خلاصه و مفاد اين سخن ارسطو اين مي‏شود كه اگر مفاد قضيه‏اي مطابق با واقع و نفس‏الامر باشد مي‏گوييم: «صادق» است، و اگر مطابق نباشدمي‏گوييم: «كاذب» است.

نظريه مطابقت از ديدگاه فلاسفه اسلامي

فلاسفه و حكماي اسلامي عموما تعريف ارسطويي از «صدق» را پذيرفته و آن را به «قضيه ذهنيه (يقين، علم، و...) مطابق با واقع» تعريف نموده‏اند.
تعريف «صدق» به معناي ياد شده را به خوبي مي‏توان با مراجعه به آثار فلاسفه اسلامي، به دست آورد.
بسياري از فلاسفه اسلامي، واژه «حق» را نيز همانند واژه «صدق»، وصف قضيه مي‏دانند و از حق بودن قضيه‏اي و ناحق بودن قضيه‏اي ديگر سخن به ميان مي‏آورند، منتها با اين تفاوت كه اولاً، براي واژه «حق» معناي گسترده‏تري از صدق در نظر مي‏گيرند كه يكي از آن معاني متعددِ «حق»، مثل واژه «صدق»، وصف قضيه قرار مي‏گيرد. ثانيا، «حق» را وصف قضيه مي‏دانند از طرف نسبت واقع به قضيه؛ اما صدق را وصف قضيه مي‏دانند از طرف نسبت قضيه با واقع و نفس‏الامر.
در ميان فلاسفه مسلمان، تا پيش از ابن‏سينا، مسئله «تعريف صدق» به صورت روشن و صريح مطرح نبوده است؛ زيرا اين مطلب را فلاسفه معروفي همچون كندي و فارابي، كه پيش از ابن‏سينا مي‏زيسته‏اند، مستقيما مطرح نكرده‏اند و نمي‏توان آن را با صراحت از كلماتشان استفاده كرد. اما در عين حال، مي‏توان از لابه‏لاي كلمات آنها، در ضمن بررسي موضوعات گوناگون فلسفي و منطقي، اين مطلب را به دست آورد كه آنها «مطابقت با واقع» را يك امر مفروض گرفته‏اند و به صورت ضمني از نظريه «مطابقت» دفاع كرده‏اند.
در ذيل، به كلمات فلاسفه مشهور اسلامي، كه شامل سه مكتب معروف فلسفه اسلامي (مشائي، اشراقي، صدرائي) است، اشاره مي‏گردد:

1. كندي و فارابي

كندي، كه از او به عنوان اولين فيلسوف مسلمان ياد مي‏شود، فلسفه را به «علم به حقيقت اشيا» تعريف مي‏كرد؛5 يعني كار فلسفه درك و كشف حقيقت و واقع اشياست. اگر واقع اشيا كشف نشود، در واقع علم و معرفتي حاصل نشده است.
فارابي مطابقت را ناظر به امر واقع مي‏دانست و معتقد بود: يقين، معرفتي است كه مقابله و ضديت (از جهت ايجاب و سلب) با واقع نداشته باشد.6
همان‏گونه كه پيداست، مسئله «تعريف صدق» براي كندي و فارابي مطرح نبوده و از اين‏رو، متعرّض آن نشده‏اند؛ اما از اين نظرات آنها مي‏توان به طور ضمني استنباط كرد كه منظورشان مطابقت با واقع بوده است؛ بخصوص كه فارابي مسئله «عدم مقابله يقين با واقع» را مطرح كرده؛ زيرا از ديدگاه ايشان، يقين، كه همان حد اعلاي معرفت بشري به شمار مي‏آيد، نبايد با واقع از جهت ايجاب و سلب مقابله داشته باشد. اين عدم مقابله، به نحوي بيان‏كننده مسئله «مطابقت» است.

2. ابن‏سينا

شيخ الرئيس اين بحث را بيش از كندي و فارابي مورد توجه قرار داده و مسئله «مطابقت» را به صورت صريح و روشن مطرح كرده است؛ چنان‏كه در جاهاي گوناگون از آثار متعدد وي، مي‏توان اين مطلب را يافت.
وي در جايي، «معرفت و ادراك» را اين‏گونه تعريف كرده است: فهميدن و درك نمودن يك چيز به اين صورت است كه حقيقت آن چيز نزد درك‏كننده حضور يابد و درك‏كننده حقيقت آن را به همان صورتي كه نزدش حضور يافته است (به عين يا به صورت) مشاهده نمايد. پس آن حقيقت متمثّله هنگامي‏كه درك شده است، يا نفس و عين همان حقيقت شي‏ء خارجي است كه در اين صورت، لازمه‏اش اين است: چيزي كه وجود بالفعل در خارج از ذات مدرِك ندارد، حقيقت باشد؛ مثل بسياري از اشكال هندسي از چيزهايي كه اصلاً تحقق [در خارج] ندارند. يا اينكه حقيقت متمثّله مثال و نمونه (صورت) حقيقت آن شي‏ء باشد كه در ذات مدرِك نقش مي‏بندد و هيچ مباينتي با آن ندارد. و اين قسم از معناي تمثّل حقيقت شي‏ء باقي مي‏ماند (يعني: صحيح است.)7
به عبارت ديگر، برخلاف قسم اول است؛ زيرا در قسم اول، چون شي‏ء نزد مدرِك متمثّل شده است، بايد حقيقت خارج از مدرِك هم داشته باشد، در حالي كه اين درست نيست؛ زيرا چيزي كه حقيقت خارج از مدرِك ندارد، صرفا به خاطر متمثّل شدن خود نزد مدرِك، صاحب حقيقت خارجي مي‏شود.
طبق اين تعريف، معرفت انسان، ناظر به واقع و حقيقت شيئي خارج از مدرِك است. اگر واقع و حقيقت شيئي خارج از درك‏كننده نزد او حاضر و متمثّل شود، معرفت حقيقي نيز حاصل شده است و اگر اين حضور و تمثّل صورت نگيرد، معرفت حقيقي و شناخت آن شي‏ء نيز محقق نشده است.
وي در جاي ديگري آورده است: هنگامي‏كه مي‏گويي «زيد كاتب» اولين فحوايي را كه از اين گفته مي‏يابي، صدق و كذب آن است؛ يعني فقط امري را مي‏يابي كه با تصوري كه از معناي اين گفته در نفس ايجاد شده، مطابق است. در نتيجه، در اينجا تصوري يافت شده است كه وجود في‏نفسه با آن مطابقت دارد. تصور زماني صادق است كه اين مطابقت در آن بوده باشد.8
وي در اين كلماتش، صدق قضيه‏اي مثل «زيد كاتب» را مطابقت آن با وجود في نفسه اشيا مي‏داند.
ابن‏سينا در جاي ديگر، ابتدا واژه «حق» را به وجود مطلق موجودات، وجود دايمي و حالت قول و اعتقادي كه بر شي‏ء خارجي دلالت مي‏كند و مطابق با آن است، معنا مي‏كند و سپس به ارتباط واژه «صدق» و «حق» و فرق آنها اشاره مي‏كند. وي مي‏نويسد: اما «حق»؛ از اين لفظ، مطلق وجود (مساوي با لفظ وجود براي موجودات) اشيا فهميده مي‏شود. و از اين لفظ، وجود دايم و هميشگي (در مقابل وجودات غيردايمي و زوال‏پذير) فهميده مي‏شود. و از اين لفظ، حالت و صفت قول و اعتقادي كه بر حالت چيزي در خارج دلالت مي‏كند و زماني كه مطابق با آن چيز باشد، فهميده مي‏شود. در نتيجه، مي‏گوييم: اين قول حق است و اين اعتقاد حق است. پس واجب‏الوجود دايم و بالذات حق است. ممكن‏الوجود حق است به واسطه غير خودش و در نفس خودش باطل است. پس هر چيزي كه غير از واجب‏الوجود باشد، در نفس خودش باطل است.
اما حق از جهت مطابقت، مثل صدق است، فقط با اين تفاوت كه در جايي كه لفظ «حق» به امر (واقع چيزي) نسبت داده شود، «صادق» گفته مي‏شود. يعني: حق مساوي با صدق است. و اگر نسبت امر (واقع چيزي) به لفظ داده شود، آن را «حق» مي‏گويند (يعني: مساوي با واقع و حقيقت اشيا.)9
ابن سينا در اين عبارات خود، به صراحت مراد خود را از «صدق» و نيز واژه «حق» (طبق يكي از معاني آن) به معناي «مطابقت با واقع» بيان نموده است.

3. غزالي

غزالي، در تعريف «علم و معرفت»، مي‏نويسد: علم عبارت است از اينكه ناطقه و مطمئنّه حقايق و صورت‏هاي اشياي مجرّد از ماده را تصور كند.10
او اصل توانايي انسان را در كشف و درك حقايق اشيا، و صورت مجرّد آن را، كه منتزع از آن حقايق است، يك امر ممكن مي‏داند، و معرفت انسان را كشف همين حقايق اشيا مي‏شمرد.
وي در جايي ديگر، مي‏نويسد: عقل اگر از وهم و خيال آزاد گردد، در شناخت اشيا، دچار غلط و اشتباه نخواهد شد؛ زيرا حقايق اشيا را آن‏گونه كه هست، مي‏يابد. طوري كه هست مي‏يابد.11
غزالي شناخت درست اشيا را در گرو توانايي عقل در كشف حقايق اشيا ـ آن‏گونه كه هستند ـ مي‏داند كه اگر موانع از سر راه عقل برداشته شود معرفت حقيقي اشيا به دست مي‏آيد، وگرنه معرفت حقيقي وجود نخواهد داشت. به عبارت ديگر، در اين صورت، دست‏رسي به حقايق اشيا نخواهيم داشت. پس ملاك شناخت درست و غلط دست‏يابي به حقايق اشياست. اين همان چيزي است كه نظريه مطابقت به آن نظر دارد.
غزالي در جايي ديگر، «علم يقيني» را علمي مي‏داند كه معلوم (واقع و نفس‏الامر) در آن علم، منكشف گردد. وي مي‏نويسد: مطلوب من شناخت حقايق اشياست. پس ناچاريم كه در پي حقيقت علم باشيم. حقيقت علم چيست؟ برايم روشن شد كه علم يقيني (بيان‏كننده حقايق اشيا) علمي است كه معلوم در آن منكشف شود و اين انكشاف به گونه‏اي باشد كه هيچ ريب و شكي باقي نگذارد و وجود خطا و غلط در آن امكان نداشته باشد.12
دغدغه فكري غزالي در اينجا كشف حقايق اشياست. او تنها علم يقيني را علمي مي‏داند كه مي‏تواند حقايق اشيا را كشف كند. بنابراين، اگر علمي نتواند نمايانگر حقايق اشيا باشد علمِ حقيقي نخواهد بود. نظريه «مطابقت» هم به دنبال همين نوع شناخت است.

4. سهروردي

شيخ اشراق، كه از او به عنوان مؤسس مكتب فلسفه اشراقي در جهان اسلام ياد مي‏شود، مثل شيخ الرئيس معاني گوناگوني براي «حق» ذكر كرده كه يكي از آن معاني، «مطابقت قول و اعتقاد با واقع اشيا» است: گاهي منظور از «حق»، وجود خارجي است... و گاهي مقصود از آن حالت و چگونگي قول و اعتقاد از جهت مطابقت آنها براي چيزي كه در خارج واقع است. (يعني: نسبت مطابقت شي‏ء خارجي با آنها) و نيز چگونگي قول از جهت مطابقت آن با چيزي كه در نفس‏الامر هست (يعني: مطابقت قول با واقع و نفس‏الامر.)

خادم‏حسين احمدي

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار