پيش نيازهاى حديث‏شناسى

«پيش نيازهاى حديث‏شناسى‏» عنوان مقاله‏اى است از حجت‏الاسلام والمسلمين محمد محمدى رى شهرى كه در آن ابتدا ويژگى‏هاى پژوهشگرى را برمى‏شمارد كه درصدد است مستندات احاديث رسول گرامى اسلام و خاندان بزرگوارش را اثبات كند، وى سپس در اين نوشتار راههاى ارزيابى و نقد متن حديث را تشريح مى‏كند.
پژوهشگر پيش از ورود به ميدان فقه الحديث و تحقيق در مضمون و محتواى احاديث اسلاى بايد استناد آنها را به خاندان رسول گرامى اسلام (ص) اثبات كند.
يكى از مهمترين معيارهاى قبول يا رد حديث، موافقت و يا مخالفت آن با قرآن است. از حضرت رسول (ص) روايت‏شده است: «آنچه از من به شما مى‏رسد كه با قرآن موافقت مى‏كند، من آن را گفته‏ام و آن چه مخالفت مى‏كند، من نگفته‏ام.»
استناد قرآن به پيامبر اسلام و وحى الهى، متواتر، قطعى، غيرقابل ترديد و مورد اتفاق امت اسلامى است و از اين رو، در اين زمينه نيازى به پژوهش و تحقق نيست; اما همه احاديثى كه به پيامبر اسلام و اهل بيت (ص) نسبت داده مى‏شوند، اين گونه نيستند. به استثناى شمار اندكى از احاديث كه متواتر (1) و قطعى‏اند، استناد ساير احاديث‏به آنان، نياز به تخصص و بررسى دارد.
بنابراين، پژوهشگر پيش از ورود به ميدان فقه الحديث و تحقيق در مضمون و محتواى احاديث اسلامى بايد استناد آنها را به خاندان رسول گرامى اسلام اثبات نمايد و براى تامين اين هدف، بايد داراى معلومات و ويژگى‏هاى زير باشد:

علم رجال

علم رجال، دانشى است كه در آن، شناخت راويان حديث و ويژگى‏هاى آنان كه در قبول يا رد حديث مؤثر است، مورد بحث و بررسى قرار مى‏گيرد و آشنايى با آن براى پژوهشگر، ضرورى است.

علم درايه

علم درايه، دانشى است كه خصوصيات سند (2) ، مانند: اتصال، انقطاع، صحت، ضعف، اسناد، ارسال و يا خصوصيات متن، مانند اينكه نص است‏يا ظاهر، مجمل است‏يا مبين، و محكم است‏يا متشابه، مورد بررسى قرار مى‏گيرد. آشنايى با اين علم نيز براى پژوهشگر علوم حديث، ضرورى است.

تخصص در ارزشيابى متن

علم رجال، پژوهشگر را با ويژگى‏هاى يكايك راويان آشنا مى‏كند و علم درايه، ميزان صحت و سقم سند و نيز چگونگى دلالت‏حديث را مشخص مى‏نمايد. سؤال مهم در اينجا اين است كه آيا با تكيه بر اين دو دانش مى‏توان سخنى را كه استناد آن به اهل بيت (ع) از طريق تواتر ثابت نيست، به طور قطعى به آنان مستند كنيم يا صدور آن را نفى نماييم؟ به سخن ديگر، آيا صحت‏سند حديث، دليل صدور قطعى آن و ضعف سند، دليل عدم صدور قطعى آن است‏يا خير؟
بى‏ترديد، پاسخ هر دومورد، منفى است. ممكن است‏سند صحيح باشد، ولى متن صادر نشده باشد و راوى و يا ناسخ، خطا كرده باشند، يا سند، ضعيف باشد، اما متن صادر شده باشد. البته حجيت‏حديث صحيح و عدم حجيت‏حديث ضعيف در مسايل فقهى، موضوع ديگرى است كه در اين جا مورد بحث نيست.
سؤال مهم ديگرى كه در اين جا قابل طرح است، اين است كه: آيا احاديثى كه از نظر سند ضعيف‏اند يا قوت لازم راندارند، بايد كنار گذاشته شوند و از منابع روايى حذف گردند؟
پاسخ اين سؤال نيز منفى است; زيرا با توجه به اين كه ضعف سند، دليل عدم صدور نيست، با حذف احاديثى كه از جهت‏سند دچار مشكل‏اند، جامعه از بخش عمده‏اى از رهنمودهاى پيامبر اسلام و اهل‏بيت (ع) در زمينه‏هاى مختلف فرهنگى محروم خواهند شد.
و آخرين پرسش در اين زمينه اين كه: آيا احاديثى را كه دچار ضعف سندند، مى‏توان به عنوان رهنمودهاى پيشوايان اسلام به جامعه عرضه كرد؟
پاسخ اين سؤال هم منفى است; زيرا با عنايت‏به سرگذشت تاسف‏بار تاريخ تدوين حديث و احاديثى كه به دست‏سياست‏بازان تاريخ اسلام ساخته شده‏اند، عرضه خام متونى (نصوصى) كه اعتبار لازم را ندارد، نه تنها سودمند نيست، بلكه كارى بس خطرناك است.
بنابراين، احاديثى را كه ازنظر سند ضعيف‏اند، نه مى‏توان به طور مطلق پذيرفت و نه مى‏توان آنها را به طور مطلق، رد كرد. البته راه سومى وجود دارد و آن ارزشيابى اين گونه احاديث است، كه بايد گفت: نه تنها اين گونه احاديث، بلكه احاديثى كه از صحت‏سند برخوردارند نيز نياز به ارزيابى دارند; زيرا اشاره كرديم كه صحت‏سند، دليل قطعيت صدور نيست.
چه بسا كه پژوهشگر توانا در ارزيابى حديثى كه از نظر سند صحيح است، به اين نتيجه برسد كه صدور نيافته، يا به گونه‏اى ديگر صادر شده، يا معنايى جز آنچه ظاهر يا صريح آن است، دارد و به عكس، معتقد شود حديثى كه از نظر سند ضعيف است، صادر شده است.
همچنين ممكن است نتيجه ارزشيابى متن، قطعيت صدور، يا اطمينان، يا ظن به صدور، يا عكس آن باشد.

راههاى ارزشيابى متن حديث

تفصيل سخن در اين باره، به خواست‏خداى متعال در عنوان «الحديث‏» خواهد آمد. - گفتنى است كه اين مقاله به عنوان يكى از درآمدهايى است كه براى دانش‏نامه ميزان الحكمه آماده شده است - اما از آن جا كه در دانش‏نامه ميزان‏الحكمة، به استثناى موارد خاصى كه به ارزيابى سند مى‏پردازيم، معيار انتخاب احاديث، ارزيابى متن آنها بوده است، لازم است در اين جا اشاره كوتاهى به مهمترين معيارهاى نقد و ارزيابى متن حديث داشته باشيم:

موافقت‏يا مخالفت‏با قرآن

يكى از مهمترين معيارهاى قبول و يا رد حديث، موافقت‏يا مخالفت آن با قرآن است. بديهى است كه پيامبر اسلام و اهل‏بيت آن بزرگوار، چيزى برخلاف قرآن نمى‏گويند. در اين باره از آن حضرت روايت‏شده است كه فرمود:
ماجاءكم عنى يوافق كتاب‏الله فانا قلته، و ماجاءكم يخالف كتاب‏الله فلم اقله (3) .
آنچه از من به شما رسد كه با قرآن موافقت مى‏كند، من آن را گفته‏ام و آنچه‏به شما رسد كه با قرآن مخالفت مى‏كند. من نگفته‏ام.
امام صادق (ع) نيز مى‏فرمايد:
هر چيزى به كتاب و سنت‏بازمى‏گردد و هر حديثى كه با كتاب خدا موافقت نكند، زخرف قدس سره‏باطل [است. (4)
نكته قابل توجه در اين‏جا اين است كه: مخالفت‏حديثى با قرآن، دليل قطعى بر مجعول بودن آن است; اما آيا موافقت‏حديثى با قرآن را مى‏توان دليل قطعى بر صدور آن دانست؟
ازنظر منطقى پاسخ اين سؤال، منفى است; زيرا اجمالا قطع داريم كه هر سخنى كه با قرآن هماهنگ است، حديث نيست. بنابراين، ممكن است مقصود از جمله «ما جاءكم عنى يوافق كتاب الله فانا قلته‏» اين باشد كه هر حديثى كه مضمونش در چارچوب اصول و مبانى قرآن است، قابل قبول است و نسبت دادن آن به پيامبراسلام از باب تطبيق كلى بر مصاديق آن، مانعى ندارد. همچنين موافقت‏با قرآن، قرينه‏اى بر صحت انتساب است.

موافقت‏يا مخالفت‏با عقل

دومين ميزان مهم ارزيابى حديث، موافقت‏يا مخالفت مضمون آن با احكام قطعى عقل وفطرت است.
اسلام، دين فطرت، منطق و عقل است. از ديدگاه اين آيين آسمانى، عقل، حجت درونى خداوند متعال براى بشر است. (5) بنابراين، سخنى را كه برخلاف حكم روشن و قطعى عقل باشد، نمى‏توان به پيشوايان بزرگ اسلام نسبت داد.
البته بايد توجه داشت كه اين سخن، بدان معنا نيست كه هرچه عقل ازدرك حقيقت آن ناتوان ماند، از اسلام نيست (چراكه عقل با آن‏كه وجود حقايق غيبى را اثبات مى‏كند، از درك كنه آن عاجز است) ; بلكه بدان معناست كه اگر عقل بطلان قطعى سخنى را كشف كرد، معلوم مى‏شود كه انتساب آن به پيشوايان اسلام، حقيقت ندارد. به‏سخن ديگر، در آموزه‏هاى دينى، فوق عقل هست، اما ضدعقل نيست و آنچه ضدعقل و فطرت به اسلام نسبت داده شود، واقعيت ندارد. اين روايت از رسول گرامى اسلام، اشاره به اين معيار است:
هرگاه حديثى از من شنيديد كه دلهايتان آن‏را مى‏شناسد و شعور و احساستان دربرابر آن خاضع است و احساس مى‏كنيد به شما نزديك است، من بدان از شما سزاوارترم و اگر حديثى را از من شنيديد كه دلهايتان آن‏را انكار مى‏كند و شعور و احساستان از آن نفرت دارد و احساس مى‏كنيد از شما دور است، من از شما بدان دورترم. (6)
دراين‏جا نيز اين سؤال مطرح است كه: سخن برخلاف عقل را قطعا نمى‏توان به پيامبر اسلام و اهل بيت او نسبت داد; اما آيا مى‏توان گفت: هر سخنى كه موافق عقل و فطرت است، از آنان صادر شده است؟
دراين‏جا نيز پاسخ منفى است; اما مى‏توان گفت كه هماهنگى با فطرت وعقل، قرينه‏اى است‏بر صحت انتساب كه در كنار قرائن ديگر مى‏تواند براى پژوهشگر، موجب ظن و يا اطمينان به صدور گردد.

ساير قرائن

معيارهايى كه ذكر شد، اصلى‏ترين موازين ارزيابى متن حديث است. ساير قرائنى كه مى‏توانند به پژوهشگر در اين زمينه كمك كنند، مانند: موافقت‏يا مخالفت‏با مبانى مسلم اسلام يا با ساير احاديثى كه به گونه‏اى صحت‏يا عدم صحت آنها احراز شده است، همچنين قوت يا ضعف متن، در حقيقت‏به معيارهاى گذشته بازمى‏گردند در اين‏جا اشاره به چند نكته ضرورى است.
نكته اول: معيارهاى ارزيابى حديث، عموما دلايل و قرائن عقلى است و آنچه در روايات در اين زمينه آمده، ارشاد به حكم عقل است.
نكته دوم: اطمينان به صدور يا عدم صدور حديث ازطريق ارزشيابى متن، مى‏تواند برپايه يك قرينه يا مجموعه قرائن حاصل گردد و چه‏بسا قرائن، موجب ظن به صدور يا عدم صدور گردد.
نكته سوم: در دانش‏نامه ميزان الحكمة، از يك‏سو تلاش شده احاديثى كه مجعول بودن آنها مقطوع يا مظنون است، نيايد و از سوى ديگر، پژوهشگر بتواند در ابواب مختلف، نوعى اطمينان به صدور پيداكند; اما مسئووليت تك‏تك احاديث‏با مصادر آنهاست.

بصيرت

يكى از پيش‏نيازهاى مهم حديث‏شناسى در كنار تخصص‏هاى سه‏گانه‏اى كه شرح آن گذشت، بصيرت است. پژوهشگر براى درك دقيق مفاهيم سخنان اهل بيت (ع)، علاوه بر علم رجال و درايه و توان ارزيابى حديث، نياز به نورانيت ذهن و دل و جان دارد. به فرموده امام على (ع) سخن حق و درست، نور است:
ان على كل حق حقيقة، و على كل صواب نورا. (7)
فراتر از هر حقى، حقيقتى است و فراتر از هر صوابى و سخن درستى نورى است.
سخنان خاندان پيامبر (ص) به دليل اتصال به سرچشمه وحى، چيزى جز حق و صواب نيستند و از اين‏رو، چنان كه در حديث ثقلين آمده، تا هنگام قيامت در كنار قرآن براى امت اسلامى نورافشانى مى‏كنند. در زيارت «جامعه كبيره‏» - كه از امام هادى (ع) وايت‏شده است - در توصيف اهل بيت (ع) آمده:
كلامكم نور. (8)
سخن شما نور است.
بى‏شك، هركس نمى‏تواند نور كلام اهل بيت (ع) را ببيند و از اين طريق، صدق و يا كذب سخنانى را كه به آنان نسبت داده مى‏شود، تشخيص دهد. تنها كسانى داراى اين توانمندى هستند كه داراى ديده بصيرت باشند و اعماق جانشان با نور بصيرت، روشن شده باشد.
اين نورانيت، علاوه بر اين كه شناخت‏سنت صحيح راه بر پژوهشگر آسان مى‏سازد، زمينه‏ساز قدرت استنباط درست احكام الهى از كتاب و سنت نيز هست و اين، همان نيروى قدس‏الهى است كه از نگاه شهيد ثانى (9) ، علاوه بر فقه و اصول و ساير علوم مقدماتى شرط استنباط احكام است. ايشان، پس از تبيين اقسام علوم شرعى و تربيت لازم براى تحصيل آن، تنها آموزش علوم مقدماتى اجتهاد را براى استنباط احكام و رد فروع بر اصول، كافى نمى‏داند و مى‏نويسد:
و تمام اينها جز با بخششى الهى و نيروى قدسى از جانب او كه وى را به خواسته‏ها رساند و بدان مرتبه ارتقا دهد ممكن نيست، و اين مهمترين ركن در فهم دين خدا است و بنده را بدان چاره‏اى نيست. ولى اين بخشش الهى و نسيمى رحمانى است كه خداوند آن را به آنكه خواهد اختصاص دهد لكن تلاش و كوشش و توجه به خداوند و انقطاع و بريدن از غيراو، تاثيرى شگرف و در افاضه آن از جانب خداوند دارد (10) قدس سره چنانكه در قرآن فرموده است: [و كسانى كه در راه ما كوشيده‏اند، به يقين راه‏هاى خود را بر آنان مى‏نماييم و در حقيقت، خدا با نيكوكاران است. (11)

راه تحصيل بصيرت

بصيرت را از دو راه مى‏توان به دست آورد:
راه اول رسيدن به بصيرت، تحصيل تقواست. يكى از بركات مهم و بزرگ تقوا، نورانى شدن جان و پيدايش نور بصيرت در انسان است. اين حقيقت‏با صراحت در قرآن كريم آمده است:
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد اگر از خدا پروا داريد، براى شما [نيروى] تشخيص [حق از باطل] قرار مى‏گيرد. (12)
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از خدا پروا داريد و به پيامبر او بگرويد تا از رحمت‏خويش شما را دو بهره عطا كند و براى شما نورى قرار دهد كه به قدس سره‏بركت [آن راه سپريد. (13)
راه دوم براى تحصيل بصيرت، استمداد از خداوند متعال است، چنان كه امام سجاد (ع) در يكى از مناجات‏هاى خويش مى‏گويد:
قدس سره‏بار خدايا [به من نورانيتى عطا كن كه بدان در ميان مردم حركت كنم و در تاريكى‏هاى بدان راهنمايى شوم و در شك و شبهه از آن روشنايى گيرم. (14)
بنابراين، تلاش براى تحصيل مراتب طهارت و تقوا و نيز اهتمام به ذكر و دعا و استمداد از خداوند متعال براى نورانى شدن فكر و انديشه، هرچند براى همه پيروان اسلام لازم است; اما براى پژوهندگان علوم دينى و بخصوص پژوهندگان در زمينه احاديث اسلامى اهميت و ضرورت بيشترى دارد. (15)
بى‏شك، پژوهشگرى كه علاوه بر دانش رجال و درايه و تخصص در ارزشيابى متن حديث، از نور بصيرت برخوردار باشد، بهتر مى‏تواند به حقيقت اسلام ناب از طريق قرآن و حديث دست‏يابد، اما بايد توجه داشت كه اين به معناى عصمت و مصونيت او از خطا نيست; بلكه هرچه تخصص پژوهشگر بيشتر و بصيرت او افزون‏تر باشد، از ميزان خطاى او كاسته مى‏گردد.

پى‏نوشتها:

1 - حديث متواتر، روايتى است كه تعداد راويان آن در هر طبقه به حدى باشند كه يقين به صدور آن حاصل شود. اين صلاح، تنها حديث «من كذب على متعمدا فليتبوا مقعده من النار; هر كه بر من، به عمد دروغ بندد، جايگاهش در آتش قرار گيرد» را مصداق حديث متواتر دانسته است (مقدمه ابن الصلاح و محاسن الاصطلاح، ص 454) ; اما در مقابل، سيوطى در كتاب الازهار المتناثرة فى الاخبار المتواترة، (ص 113) حديث را ذكر كرده است، در حالى كه برخى از آنها تنها يك راوى دارند!
علماى اماميه نيز تعداد احاديث متواتر را اندك مى‏دانند. در مجموع مى‏توان گفت تواتر لفظى به گونه‏اى كه علم آور باشد، بسيار اندك است و شايد شمار اين دسته از روايات به ده عدد نرسد - كه حديث ولايت: «من كنت مولاه فعلى مولاه‏» ، بيشترين راوى را دارد و حديث ثقلين از جمله آنها است - و تواتر معنوى نيز هر چند بيش از اين مقدار است، ليكن آن هم عدد قابل توجهى را تشكيل نمى‏دهد.
2 - در علم رجال، هدف شناخت راويان حديث‏به صورت انفرادى است; اما در علم درايه، هدف شناخت‏خصوصيات سلسله سند به طور كلى است.
3 - الكافى، ج‏1، ص 69 (ح‏5) ; المحاسن، ج 1، ص 347 (ح‏727) ; بحارالانوار، ج‏2، ص 242 (ح‏39) .
4 - الكافى، ج‏1، ص‏69 (ح‏3) ; تفسير العياشى، ج‏1، ص‏9 (ح‏4) ; المحاسن، ج‏1، ص‏347 (ح‏725) ; بحارالانوار، ج‏2، ص‏242 (ح‏37) .
5 - ر.ك: خردگرايى در قرآن و حديث، ص‏91 (حجيت‏خرد) .
6 - مسند ابن حنبل، ج‏9، ص‏154 (ح‏23667) و ج‏5، ص‏434، (ح‏16058) ; صحيح ابن حبان، ج‏1، ص‏264 (ح‏63) ; موارد الظمآن، ص‏51 (ح‏92) ; الطبقات الكبرى، ج‏1، ص‏387; كنزالعمال، ج‏1، ص‏179 (ح‏902)
7 - الكافى، ج 1، ص 69 (ح 1) ; الامالى، الصدوق، ص 449 (ح 608) ; المحاسن، ج 1، ص 354 (ح 749) ; بحارالانوار، ج 2، ص 243 (ح 44) .
8 - تهذيب‏الاحكام، ج‏6، ص 100; كتاب من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 616; عيون اخبار الرضا (ع)، ج 2، ص 277; بحارالانوار، ج 102، ص 132.
9 - شيخ زين‏الدين بن على عاملى معروف به «شهيد ثانى‏» (911 - 965ق) در كتابش شرح المعة (ج 3، ص 66) در بيان شرايط افتاء مى‏نويسد: «... نعم يشترط مع ذلك كله ان يكون له قوه يتمكن بها من رد الفروع الى اصولها و استنباطها منها، و هذه هى العمدة فى هذا الباب، والا فتحصيل تلك المقدمات قد صارت فى زماننا سهلة، لكثرة ما حققه العلماء، و الفقهاء فيه و فى بيان استعمالها، وانما تلك القوه بيدالله تعالى يؤتيها من يشاء من عباده على وفق حكمته و مراده، ولكثرة و الممارسة لاهلها مدخل عظيم فى تحصيلها «والذين جاهدو فينا لندينهم سلبنا» ; بلى با همه اينها لازم است و داراى قوه و نيرويى گردد كه بتواند فروع را به اصول برگرداند و فروع را از اصول استنباط كند و اين مهمترين ركن است وگرنه تحصيل مقدمات دراين زمان آسان است، زيرا انديشمندان و فقيهان براثر پژوهش‏هاى بسيار و به كار گرفتنش راه را هموار ساخته‏اند. البته آن قوه و نيرو به دست‏خداوند است كه به هركس بخواهد، برپايه حكمت و اراده خويش عطا فرمايد. و البته تلاش و كوشش نقشى به سزا در بدست آوردنش دارد. قدس سره خداوند در قرآن فرموده است: [و كسانى كه در راه ما كوشيده‏اند به يقين راه‏هاى خود را بر آنان مى‏نماييم.
10 - عنكبوت، آيه 69.
11 - منية المريد، ص 387.
12 - انفال، آيه 29
13 - حديد، آيه‏28.
14 - الصحيفة‏السجادية، ص‏95 (دعاى‏22)
15 - شهيد ثانى دراين باره مى‏گويد: «... و نورالعلم لا يقذفه‏الله تعالى فى‏القلب المنجس بالكدورات النفسية والاخلاق الذميمة، كما قال الصادق (ع) ليس العلم بكثرة‏التعلم، و انما هو نور يقذفه الله تعالى فى قلب من يريدالله ان يهديه، و نور دانش را خداوند در دل‏هاى آلوده به اخلاق زشت و كدر قرار ندهد چنانكه امام صادق (ع) فرمود: دانش به زيادى آموختن نيست‏بلكه حقيقت دانش نورى است كه خداوند در دل هركس بخواهد او را هدايت كند، قرار دهد. (منية‏المريد، ص‏167 و 149، مشكاة‏الانوار، ص 563، ح‏1901، بحارالانوار، ج‏1، ص‏225، ح‏17; الدرالمنثور، ج‏7، ص‏20) . و نحوه قال ابن مسعود: ليس العلم بكثرة‏الرواية انما العلم نور يقذف فى‏القلب. و بهذا يعلم ان العلم ليس هو مجرد استحضار المعلومات الخاصه و ان كانت هى العلم فى العرف العامى و انما هو النور المذكور النا شى‏ء من ذلك العلم الموجب للبصيرة و الخشية لله; دانش به زيادى روايت كردن تحقق نيابد، بلكه حقيقت دانش نورى است كه خداوند در دل‏ها قرار دهد. و از اينجا معلوم شود كه دانش تنها جمع معلومات نيست گرچه در عرف عمومى آن را دانش خوانند بلكه دانش نورى است كه از علم برخيزد و سبب بصيرت و ترس از خداوند گردد. (منية‏المريد، ص‏167)

کيهان فرهنگى>شماره 212محمد محمدى رى‏شهرى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار