تغييرات و اتفاقات تاريخي در مورد اقامه عزاي محرم

كم‌كم سياهي علمت ديده مي‌شود

یاد و ذکر واقعه جانسوز کربلا، موجب تأثر و تألم دل هر انسانی می گردد. مؤمنان و ارادت مندان اهل بیت در طول تاریخ همیشه با برپاداشتن مراسمات گوناگون این اتفاق را زنده نگه می داشتند. این نوشتار به سیر تاریخی
اولين نوحه تاريخ را خود امام حسين (ع) خوانده است. در مقاتل آمده که امام بر سر هيچ شهيدي گريه نکرد و نوحه نخواند، مگر برادر علمدارش. آورده‌اند که آنجا بود که «و بانَ الإنکسارُ في وجهِ الحسين و بَکا بُکائاً شديداً» (و شکستگي در چهره امام (ع) پديدار گشت و گريست، گريستني شديد). آن‌گاه اين نوحه را امام (ع) براي برادر خواند:
کَسَروُا بِقَتلِکَ ظَهرَ سِبطَ محمد
و بِکسرِهِ اِنکَسَرت، قُوَي الاسلامِ
قَطعُوا بِقطعَ يدَيکَ و اَنقَطَعَت
بِهِ اَيدِي النّبي السّامِي
(با قتل تو کمر سبط پيامبر شکست و با اين شکست قواي اسلام شکسته شد. با قطع دو دست تو در حقيقت دستان پيامبر عرب را جدا کردند.)
اولين مجلس عزاداري امام حسين (ع) در دل پايتخت يزيد برگزار شد. پس از ورود کاروان اسرا به شام، و خطابه‌خواني امام سجاد (ع) در مسجد اموي، يزيد به اهل‌بيت اجازه داد که عزاداري کنند و آنان به مدت سه روز، به طور رسمي، در شام عزاداري کردند. اهل بيت در راه بازگشت هم مدام مجالس عزا برپا مي‌کردند. در مدينه، با ورود کاروان اهل‌بيت عزاي عمومي بر پا شد و تمامي مردم شهر ناله و ضجه کردند. حضرت زينب (س) مدام براي برادرش مجلس عزاداري برپا مي‌کرد. تا جايي که والي مدينه به يزيد نوشت: «وجود اين زن در مدينه، انديشه‌ها را تحريک مي‌کند. او سخنور و دانا و باهوش است. او واقعه [عاشورا] را براي همه تعريف مي‌کند و کساني که با او همراهي مي‌کنند، خون ‌حسين را مطالبه مي‌کنند.» تبعيد حضرت زينب (س) به شام به همين دليل بود.
سال ۶۵ قمري، آن دسته از اهل کوفه که به خونخواهي امام حسين (ع) قيام کردند و توابين لقب گرفتند، نخست به کربلا آمدند و بر سر مرقد امام حسين (ع) به عزاداري پرداختند و آنگاه به جنگ لشكر شام رفتند.
امام محمدباقر (ع) در خانه‌اش مجلس سوگواري تشکيل مي‌داد و و اهل خانه را به عزاداري مي‌خواند. امام (ع) به شاعران دستور مي‌داد در رثاي جد شهيدش گريه کنند. از وصيت‌هاي امام باقر (ع)، يکي برگزاري مجلس عزاي امام‌حسين (ع) در روز عرفه و صحراي عرفات به مدت ۱۰ سال بود. يکي از مطالب اصلي اين مجالس، ذکر حق اهل بيت و غصب خلافت از سوي بني‌اميه بود.
روايت شده که امام جعفر صادق (ع) از عبدالله ‌بن‌حماد بصري پرسيد: «به من خبر رسيده که گروهي مي‌آيند نزد حسين (ع)، از اطراف کوفه و غير ايشان، و براي آن حضرت نوحه‌گري مي‌کنند. پس بعضي [قرآن] قرائت مي‌کنند، پاره‌اي قصه [روز عاشورا را] مي‌گويند، پاره‌اي نوحه‌گري مي‌کنند و گروهي ديگر مرثيه مي‌خوانند. آيا اين خبر درست است؟» عبدالله پاسخ داد: «فدايت شوم! آري؛ من آنچه را مي‌فرماييد ديده‌ام.» امام صادق (ع) خوشحال شد. فرمود: «سپاس خداي را که در ميان مردم گروهي را قرار داد که ما را حمايت مي‌کنند و بر ما مرثيه مي‌خوانند.»
درباره عزاداري حضرت رضا (ع) چنين نوشته‌اند: امام(ع)، دعبل‌ خزاعي، شاعر معروف را مي‌خواست، به او به عنوان «ياري‌دهنده اهل‌بيت» خوشامد مي‌گفت و از او مي‌خواست در مصايب امام حسين (ع) مرثيه بسرايد. وقتي که دعبل‌ مرثيه‌اش را مي‌خواند، حضرت (ع) پرده‌اي نصب مي‌کرد تا اعضاي خانواده، پشت آن بنشينند و گوش کنند. مرثيه‌هاي طولاني و سوزناک دعبل، صداي شيون حضار را بلند مي‌کرد و گاه مي‌شد که امام رضا (ع) چند بار ازحال برود. ظاهراً امام رضا (ع) در دوره ولايت‌عهدي مي‌خواست مجالس عمومي عزاداري برگزار کند که حکومت عباسي مانع شد.
ابن‌اثير در تاريخ «الکامل» خود ذيل حوادث سال ۳۵۲ قمري، يعني پس از فتح بغداد به دست اميران شيعه آل‌بويه، مي‌نويسد: «در دهم محرم اين سال معزالدوله ديلمي به مردم دستور داد که براي حسين‌بن علي (ع) دکان‌هايشان را ببندند و بازارها را تعطيل کنند و خريد و فروش نکنند و نوحه بخوانند و جامه‌هاي خشن و سياه بپوشند و زنان موي پريشان و روي سياه کرده و جامه چاک زده، نوحه بخوانند و در شهر بگردند و سيلي به صورت بزنند و مردم چنين کردند و به سبب زيادي شيعيان و نيز بدان سبب که خليفه با ايشان بود، کسي قدرت نداشت که مانع شود.» اين، اولين دسته تاريخ است. اولين سالي که در مرکز خلافت عباسي و در سطحي گسترده براي شهيد کربلا عزاداري شد و سالي که علماي اهل‌سنت آن را «سال بدعت» ناميدند.
” سال ۶۵ قمري، آن دسته از اهل کوفه که به خونخواهي امام حسين (ع) قيام کردند و توابين لقب گرفتند، نخست به کربلا آمدند و بر سر مرقد امام حسين (ع) به عزاداري پرداختند و آنگاه به جنگ لشكر شام رفتند. “
فناخسرو عضدالدوله ديلمي، در سال ۳۶۰ بنايي براي مزار امام حسين (ع) ساخت. حرم نجف هم به دستور او ساخته شده. او عيد غدير را «عيد رسمي» اعلام کرد و براي بغداد دو بخش شيعه‌نشين (کرخ) و سني‌نشين (معين) ساخت.
در دوره غزنويان و بعد هم سلجوقيان، عزاداري عاشورا دوباره ممنوع شد. اما در نقطه نقطه عزاداراي‌هاي محدود و محلي برپا بود. در اين عزاداري‌ها بيشتر از رسوم قديمي استفاده مي‌شد، مثل مراسم نخل‌گرداني در مناطق مركزي ايران. در مقابل متعصبان سني، در برابر مراسم سوگواري امام حسين (ع)، آيين‌ سوگواري مصعب‌ بن‌عمير (از صحابه پيامبر) را برگزار مي‌كردند. روز عاشورا را روز عيد اعلام مي‌کردند. در «تحفه ‌الابرار» مي‌خوانيم: «خلايق به تبع يزيديان، در دهه عاشورا، به عيش و شادماني مي‌گذرانند و در ليله‌العاشر [شب عاشورا] دست خود را حنا بسته، تا روز به سماع و غنا مي‌بودند. چنان‌چه روز دهم محرم را کالعيد دانسته، آن روز را «محيا» گويند و در آن روز به استماع دف و ني و سماع مي‌پويند.»
پس از سلطه‌ مغول، (جز در مورد سربداران) مراسم عزاداري از حالت اعتراض سياسي خارج شده و به مراسم خاص مذهبي محدود، منحصر شد. نوشته‌اند سلطان محمد خدابنده الجايتو، كه در دوران سلطنتش شيعه شد، خود به ميان دسته‌هاي عزاداري مي‌آمد و سينه ‌مي‌زد.
از نوادگان تيمور؛ يكي سلطان حسين‌ميرزا معروف به بايقرا بود كه از ۸۵۷ تا ۹۱۱ هجري قمري، در هرات و خراسان حکومت مي‌کرد. او كه عهدش درخشان‌ترين دوران تيموريان است، از کمال‌الدين حسين بن علي بيهقي سبزواري، از عالمان آن روزگار معروف به کاشفي، خواست داستان كربلا را بنويسد. ملاحسين كاشفي كتابي نوشت با عنوان «روضه الشهدا في‌ مقاتل اهل البيت». «روضه‌الشهدا» کتابي است درباره تاريخ مصيبت‌هاي پيامبران و تفصيل احوال امامان شيعه، به‌ويژه شرح وقايع کربلا؛ که به نثر فارسي-عربي نوشته شده است. اين کتاب با حمايت دربار و به‎زودي عموميت يافت و تا مدت‌ها تنها منبع مداحان بود. براي اطلاع از متن و محتواي «روضه الشهدا»، به خطابه امام حسين (ع) در روز عاشورا با اهل كوفه در اين كتاب توجه كنيد: «اي اهل عراق سوگند بر شما مي‌دهم كه مي‌دانيد كه من نبيره مصطفايم و سبط رسول خدايم و جگرگوشه فاطمه زهرايم و قره‌العين علي مرتضايم. برادرم حسن مجتبي . عمم جعفر طيار. به چه وجه خون مرا حلال مي‌داريد و آبي كه بر دد و دام و يهود و نصاري حلال است، از من بازمي‌گيريد. ... اكنون كه به قول شما آمده‌ام به مكرهاي نهاني قصدهاي ناگهاني مي‌كنيد و آبگينه نازك دل‌هاي ما غريبان را به سنگ غدر و جفا در هم مي‌شكنيد؟ اگر از نايره مكر شما كه متاع صبر و سكون مرا سوخته حرفي به گوش كوه فروخوانم في‌الحال صفتِ «بسّت الجبال بساً» بر او پديد آيد و اگر از صاعقه جور شما كه بناي شكيبايي اصحاب مرا از بنياد انداخته رمزي به روز روشن نمايم در زمان اثر ظلمات «بعضها فوق بعض» از او ظاهر گردد و حالي به سبب شما دارالملكِ راحت را از يغماگري لشكر اضطراب خراب مي‌بينم و سفينه آمال را از هُبوبِِ عواصفِ ملال در انقلاب مي‎يابم. درياي غصه را بُن و پايان پديد نيست / كار زمانه را سر و سامان پديد نيست...»
مقايسه اين تكه از متن با قسمت مشابه از يك متن كهن، ترجمه تفسير طبري كه ششصد سال پيش نوشته شده، گوياي همه‌چيز هست. به لحن امام در اين دو اثر خوب توجه كنيد: «هركه داند از شما كه من كيستم خود داند، و هركس كه نداند، من پسر دختر پيغامبرم و پسر عم‌زاده وي‌ام. ... شما بدين بيابان آهنگ كشتن من كرديد و نه از خداي ترسيد و نه از روز رستاخيز و نه از روان پيغامبر شرم داريد. من تا اندر ميان شمام خون كس نريختم و خواسته كس نستدم؛ به چه حجت خون من حلال داريد؟»
با روي كار آمدن دولت صفوي، و رسميت يافتن تشيع دوازده امامي، عزاداري ماه محرم و صفر جدي‌تر شد. به وسيله اراده حکومتي بر ايران حاکم شد. در اين دوره، روضه‌خواني و مناقب‌خواني ديگر يك شغل به حساب مي‌آمد. پيتر دلاواله، سياح ايتاليايي در سال ۱۰۲۷ قمري از اصفهان، پايتخت صفويان، يكي از دقيق‌ترين گزارش‌ها در اين مورد را به دست مي‌دهد: «ايرانيان، تمام اين مدت [دهه اول محرم] را به‌طور مداوم عزاداري مي‌کنند و ضمن تظاهرات عمومي عظيم، از پايان غم‌انگيز زندگي حسين، فرزند علي و فاطمه (ع) ياد، و به اين مناسبت سوگواري مي‌کنند. تشريفات و مراسم عزاداري عاشورا به اين قرار است که همه غمگين و غموم به نظر مي‌رسند و لباس عزاداري به رنگ سياه - يعني رنگي که در مواقع ديگر، هيچ‌وقت مورد استعمال قرار نمي‌گيرد- بر تن مي‌کنند. هيچ‌کس
” قديمي‌ترين اطلاع موجود از تعزيه مربوط به عهد صفوي است. رواج بيشتر تعزيه اما مربوط به عهد قاجار و پس از حکم معروف مرحوم ميرزاي قمي در خصوص بلامانع بودن اجراي تعزيه از لحاظ شرعي است. با اين حال به نظر نمي‌رسد كه هنري با اين درجه از شكوفايي سابقه كهن نداشته باشد. “
سر و ريش خود را نمي‌تراشد و به حمام نمي‌رود؛ به علاوه، نه تنها از ارتکاب هر گناه پرهيز مي‌کند، بلکه خود را از هر گونه تفريح و خوشي محروم مي‌سازد. جمعي در ميدان‌ها و کوچه‌هاي مختلف و جلوي خانه‌هاي مردم، برهنه و عريان، در حالي که فقط با پارچه سياه يا کيسه‌ تيره‌رنگي سترعورت کرده و سرتاپاي خود را با ماده سياه و براق رنگ زده‌اند، حرکت مي‌کنند. به همراه اين افراد، عده‌اي برهنه نيز راه‌ مي‌روند که تمام بدن خود را به رنگ قرمز درآورده‌اند؛ تا نشاني از خون‌هايي که به زمين ريخته و اعمال زشتي که در آن روز [عاشورا] نسبت به حسين (ع) انجام گرفته است، باشد و همه با هم آهنگ‌هاي غم‌انگيز در وصف حسين (ع) و مصايب وارد بر او مي‌خوانند و دو قطعه چوب يا استخواني را که در دست دارند، به هم مي‌کوبند و از آن صداي حزن‌انگيزي به‌وجود مي‌آوردند. پس از اين‌که روز دهم محرم، يعني روز قتل، فرا رسيد از تمام اطراف و محلات اصفهان دسته‌هاي بزرگي به راه مي‌افتد که بيرق و علم با خود حمل مي‌کنند و بر روي اسب‌هاي آنان، سلاح‌هاي مختلف و عمامه‌هاي متعدد قرار دارد و به علاوه، چندين شتر همراه دسته‌ها هستند که بر روي آنان، جعبه‌هايي حمل مي‌شود که درون هر يک، سه چهار بچه، به علامت بچه‌هاي اسير حسين شهيد (ع) قرار دارند. علاوه بر آن، دسته‌ها هر يک، به حمل تابوت‌هايي مي‌پردازند که دورتادور آن‌ها مخمل سياه‌رنگي پيچيده شده و در روي طبق‌هاي متعدد، بر سر عده‌اي قرار دارد که به آهنگ سنج و ناي جست‌وخيز مي‌کنند و دور خود، چرخ مي‌زنند.»
قديمي‌ترين اطلاع موجود از تعزيه مربوط به عهد صفوي است. رواج بيشتر تعزيه اما مربوط به عهد قاجار و پس از حکم معروف مرحوم ميرزاي قمي در خصوص بلامانع بودن اجراي تعزيه از لحاظ شرعي است. با اين حال به نظر نمي‌رسد كه هنري با اين درجه از شكوفايي سابقه كهن نداشته باشد. محققان حدس مي‌زنند آيين تعزيه از مراسم‌ سياوش‌خواني آمده باشد. يك نمونه از اين مراسم در رمان «سووشون» سيمين دانشور توصيف شده كه شباهت بسيار به تعزيه امروزي دارد.
فتحعلي‌شاه قاجار در بعضي از شب‌هاي جمعه، بخصوص در ماه‌هاي محرم و صفر و رمضان، مجلس روضه‌خواني برپا مي‌کرد. در دوره او، تعداد زيادي تکيه‌ در تهران برپا شد. معروفترين تكيه تهران را ناصرالدين شاه با نام «تکيه‌ دولت» ساخت. بر اساس آمار موجود در سال ۱۲۶۸ قمري، تهران، با ۱۵۵۷۳۶ نفر جمعيت، ۱۰۷ مسجد و ۵۴ تکيه داشت. در اين تكيه‌ها تعزيه برپا مي‌شد و روضه خوانده مي‌شد. جز در سال ۱۳۴۲ قمري، كه عباس‌ميرزا وليعهد از عزاداري محرم براي ترغيب لشكريان به جهاد عليه روس‌ها بهره‌برد، معمولا عزاداري‌هاي عهد قاجار بيشتر به گريه كردن و گرياندن اختصاص داشته. قمه‌زني از همين عهد رواج مي‌يابد. کنت‌دوگوبينو، سياح فرانسوي مي‌نويسد: «خيابان، در ماه محرم، بيش از رمضان لبريز از قيافه‌هاي غمگين و افسرده است. روضه‌خوان‌ها در راه‌اندازي دسته‌ها نقش بسزايي دارند. اين دسته‌ها متشکل از مردان و کودکاني‌اند که علم‌هاي سياه يا سبز در دست دارند. اين دسته‌ها که شب‌هنگام، مشعل به دست، با قدم‌هاي شتابان، از کوچه‌ها مي‌گذرند و پشت سر هم وارد تکيه شده، از تکيه‌اي به تکيه‌اي ديگر مي‌روند و ضمن چرخيدن، به نوحه‌سرايي مي‌‌پردازند، بسيار تماشايي‌اند. آنها که همواره کودکان و زنان به دنبال‌شان روان‌اند، در کوچه‌ها با صدايي بلند فرياد «يا حسين» و «يا عباس» سر مي‌دهند و در مساجد، مقابل جايگاه روضه‌خوان يا مداح قرار گرفته، به شيوه‌اي عجيب و بي‌نظم، همراه با او به نوحه‌خواني مي‌پردازند. در طول دهه [اول] ماه محرم، تمام ملت عزادارند.»
سال ۱۳۱۰ قمري مرض وبا در ايران و تهران شايع شد و تلفات زيادي گرفت. عين‌السلطنه، از وزراي آن عهد در «روزنامه» خاطراتش مي‌نويسد: «طوري شده است که چه بنويسم. مردم اهل هر ولايتي بودند گريخته. همهمه و اضطراب مردم طهران طوري شده که به نوشتن برنمي‌آيد. طوري مردم ترسيده‌اند که حقيقت، ديدني و تماشايي است. همه‌چيز گران است. هيچ چيز پيدا نمي‌شود. اگر هم پيدا شود، خيلي گران است. شهر طهران اکنون بسيار خلوت شده است. چه تلف شده‌اند و چه فرار کرده‌اند؛ کوچه‌ها خلوت است. تمام دکان‌ها بسته است. دل مردم پي کار نمي‌رود... به‌رغم بروز اين بيماري مهلک، مردم طهران که در شهر مانده يا به شميرانات رفته بودند و حتي کساني که به مناطق خارج از طهران گريخته بودند، در ايام محرم به عزاداري پرداختند. روضه‌خواني و خيرات به حدي در طهران و شميرانات زياد شده که چه نويسم. آش امام زين‌العابدين (ع) در تمام کوچه‌ها و گذرها طبخ مي‌شود. دسته‌جات سينه‌زن، متصل در گردش است...»

مرجع : تهران امروز

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار