مفهوم توسعه امروزه واژه توسعه در كشور ما، عمدتاً به مفهوم توسعه اقتصادي تعريف مي شود؛ مفهومي كه البته از سرزمين غرب، به كشور ما انتقال يافته است. اگر چه در برنامه هاي توسعه، تعابيري مانند توسعه فرهنگي و اجتماعي هم به آن مفهوم اوليه اضافه مي گردد، اما
به خوبي مي دانيم كه همه صاحب نظران توسعه ما، از دانش آموختگان رشته اقتصاد هستند و خود رشته توسعه و گرايشهاي مربوط به آن نيز در دانشكده هاي اقتصاد، مطرح و ارائه مي شود. وقتي قرار است از توسعه در دولت ده ساله پيامبر(ص) صحبت كنيم، بديهي است چنين مفهومي از توسعه، مدنظر ما نخواهد بود، اما به جهت اينكه فضا را براي ورود دست اندركاران امر توسعه به ساحت نبوي(ص) باز كنيم، به ناچار از مفهوم واژه هايي كه تنها بار ديني دارند و يا در فضاي گفتمان ديني مطرح شده اند، پرهيز مي كنيم و واژه توسعه را با مقداري توسع در مفهوم مورد نظر خود به كار مي بريم. البته شايد صاحب نظران اقتصادي، برداشت خاصي از اين واژه داشته باشند، اما مفهومي از توسعه كه لااقل در اين متن مورد نظر ماست، اين است كه توسعه را به معني بهبود وجوه مختلف انسان به سمت "انسان آرماني" و "جامعه آرماني" تعريف كرده ايم. اين تعريف از توسعه، مبناي اين بحث ماست كه تحول در جنبه هاي مختلف مادي و غيرمادي، انسان را اولاً به سمت يك انسان آرماني در ساحت فردي، و نيز به سمت جامعه آرماني در ساحت جمعي و اجتماعي، مدنظر قرار مي دهد.
مباني معرفتي توسعه در منظر اسلامي طبيعي است، توسعه از منظر اسلامي، بر مباني معرفتي خاصي مبتني است و باز ترديدي نيست كه در اين نوشته و بحث محدود، تنها اشاره اي مختصر به اين مباني معرفتي خاص خواهيم داشت. تأكيد مي شود، اين مباني، هم در عناوين و هم در چيستي و مفهوم خود، نيازمند تأملها و پژوهشهاي بسيار جدي ديگري است كه در حوصله اين بحث نمي گنجد. به هر حال، بايد دانست وقتي از توسعه در عهد مدني پيامبر اعظم(ص) صحبت مي كنيم، مباني معرفتي خاصي را مدنظر قرار داده ايم؛
1- مفهوم انسان و ابعاد وجودي او اينكه انسان را چگونه تعريف كنيم و ابعاد وجودي او را به چه مسايلي مربوط بدانيم، يقيناً فهم ما را تغيير خواهد داد. به هر حال، ما توسعه را بهبود وجوه مختلف انسان برشمرده ايم و مهم اين است كه اين وجوه مختلف، كدامند؟ آيا انسان داراي بعد مادي است يا بعد معنوي هم دارد؟ اگر داراي بعد معنوي است، اين بعد از چه مؤلفه هايي تشكيل شده و از همه مهمتر، تعامل بين بعد مادي و معنوي او چگونه است. اينها از جمله مباحثي هستند كه پايه هاي معرفتي بحث توسعه را تشكيل مي دهند.
2- جايگاه خدا در هستي وقتي كه از انسان صحبت مي كنيم، او را موجودي معلق بين زمين و آسمان نمي دانيم. او موجودي است كه در محدوده خاصي از اين جهان زندگي مي كند. حال جايگاه خدا در اين محدوده هستي چيست؟ آيا اراده خداوند، قهري و قطعي است كه مانع اراده انساني است يا اراده خداوند با اراده انسان قابل جمع است؟ آيا قايل به موضوعي به نام اراده خداوندي در عالم تشريح هستيم، يا اينكه به نوعي تفويض اعتقاد داريم؟ پاسخ به همه اين موارد، در مفهوم توسعه اثرگذار خواهند بود.
3- مفهوم معاد مبناي معرفتي سوم در اين قضيه، مفهوم معاد و رابطه اين جهان و آن سراست. آيا معاد نتيجه قهري و طبيعي اين جهان است، يا تجلي ديگري از اين جهان هم هست؟ آيا در تداوم اين جهان است يا فقط حالت باطن اين جهان را تشكيل مي دهد؟ اينها مباحث مختلفي هستند كه دقيقاً بر مفهوم توسعه اثرگذارند. اگر ما يك فهم اقلي از معاد را عرضه كنيم، يقيناً آن انسان آرماني و انساني كه به دنبال توسعه يافتگي است، محدوده مشخص و تنگي از كمال را براي خود در نظر مي گيرد، اما اگر به حيات جاودانه خود معتقد باشد، به هيچ وجه اين كمال يافتگي و توسعه يافتگي خود را به گونه اي طراحي نمي كند كه فقط به چند صباح دنيا و يا به زمان محدودي بعد از حياتش، مربوط باشد. بلكه به يك حيات ابدي و جاودانه هم مي انديشد.
4- تعامل انسان و جامعه در مفهوم توسعه گفتيم كه آيا انسان آرماني و جامعه آرماني، در مفهوم مستقل از هم هستند كه به موازات هم و در دو جاده موازي با يكديگر حركت مي كنند، يا اينكه در يك تعامل با يكديگر به سر مي برند؟ بي ترديد، ما به تعامل بين انسان و جامعه معتقديم، اما اين تعامل چگونه است؟ آيا انسان مقهور جامعه است، يا جامعه مقهور انسان و يا اينكه تعاملي بين اينها برقرار است و هر يك در جنبه هايي بر يكديگر تأثير مي گذارند. اگر اين گونه باشد، اين تأثير و تأثر آنها بر يكديگر، در كدام حيطه است؟ آيا تنها جنبه حقوقي دارد يا به جنبه هاي اجتماعي، رواني و اخلاقي هم مربوط است؟
به هر حال، آنهايي كه اين موضوعات را تعقيب مي كنند، به خوبي مي دانند كه اين موارد، هم در مباحث جامعه شناختي و هم در مقوله فلسفه تاريخ و فلسفه جامعه مطرح بوده و ديدگاههاي متعدد و مختلفي را به خود اختصاص داده است.
5- مفهوم كمال يافتگي از موضوعات مطرح ديگر در بحثهاي معرفتي مرتبط با توسعه، مفهوم كمال يافتگي است و اينكه اصولاً كمال يافتگي به چه معناست؟ وقتي از بهبود وضعيت انسان سخن مي گوييم، مراد از اين بهبود چيست؟ آيا امكان دارد كه وضعيت فرد و يا جامعه، تنها در يكي از ابعاد، بهبود يابد و در ابعاد ديگر، چنين نباشد؟ اگر چنين شد، آيا اين مجموعه، كمال يافته، توسعه يافته و فرهيخته به شمار مي آيد؟ و يا اينكه اينها بايد در كنار هم و موازي با يكديگر رشد و بهبود پيدا كنند؟
6- نبي بودن پيامبر(ص) چون از توسعه در عهد نبوي(ص)، سخن مي گوييم،از نبوت نيز به عنوان يكي از مهمترين پايه هاي معرفتي، سخن به ميان مي آيد. ما پيامبر(ص) را به عنوان يك "نبي" مي شناسيم. موضوع قابل بررسي اين است كه نبي بودن حضرت، چه تأثيرهايي را در دولت ده ساله ايشان برجاي گذاشته است. بي ترديد، كسي نمي تواند اين تأثيرها را انكار كند، زيرا حجم قابل توجهي از آيات قرآن كه در آن مقطع نازل شد، كاملاً مبناي عمل پيامبر(ص) براي توسعه بخشيدن به آن جامعه بود. نخست بايد بدانيم چه مفهومي از نبوت را در اين بحث مبنا قرار داده، پس ميزان فهم آيات وحي و برنامه ريزيهاي شخصي پيامبر(ص) را در آن جامعه، ارزيابي نماييم. سخن اينجاست كه آيا بايد برخي از اقدامهاي حضرت را به عنوان تصميم و تدبير شخصي ايشان بدانيم يا هر آنچه بوده، مستقيم و يا غيرمستقيم، جلوه گاه وحي الهي قلمداد مي شود؟ ترديدي نيست، همه ابعاد اقدامهاي رسول ا... (ص) در آن زمان، مي تواند الگو و مبناي عمل قرار گيرند.
7- مفهوم عصمت موضوع ديگري كه در ارتباط عميق با بحث نبوت قرار دارد و بايد مستقلاً مورد توجه قرار گيرد، مفهوم عصمت به عنوان يكي از پايه هاي معرفتي توسعه در عهد نبوي(ص) است. اصولاً عصمت پيامبر(ص) بي شائبه بودن رفتارهاي حضرت، دور از جهل و اشتباه بودن انديشه و رفتار آن بزرگوار و خلاصه دور از گناه بودن ذات مقدس ايشان به چه معناست و محدوده آن كجاست؟
در اين باره متكلمان مسلمان، نظري واحد نداشته و ما در اين ديدگاهها، با مفاهيم "اقلي" و "اكثري" مواجهيم. برخي عصمت را تنها در دريافت و انتقال وحي مي دانند و برخي ديگر در همه جنبه ها و حتي آن را به مقطع زماني پيش از پيامبري حضرت هم تسري مي دهند. اين هم يكي از مباحث عميق معرفتي است كه بايد مورد تجزيه و تحليل دقيق قرار گيرد.
همان طور كه پيش از بيان اين مباني معرفتي گفته شد، در اين نوشته بر مفهومي تكيه داريم كه گمان مي بريم با مخاطبان خود در آن مفهوم، اشتراك نظر و توافق داريم. از اين رو، تك تك مباني را نشكافته و درك خود را درباره هر يك از آنها بيان نكرده ايم. تأكيد مي شود كه نمي توان از توسعه در عهد مدني پيامبر(ص) سخن گفت و نسبت به اين مباني معرفتي، بي توجه ماند. اميدواريم در بحثهاي تكميلي اين فضا ايجاد شود كه يكايك اين مؤلفه ها و نيز مؤلفه هايي كه به آنها اشاره اي نشده، مبناي كار تحقيقاتي و پژوهشي عميق تري قرار گيرند. يقيناً تا به لايه هاي زيرين و معرفتي توسعه در عهد پيامبر(ص) توجه نكنيم و ريشه هاي آن را نكاويم، نمي توانيم به درك درستي از توسعه در عهد پيامبر(ص)، نايل گرديم.
اقدام رسول ا... براي توسعه مدينه پيش از برشمردن اقدامهاي رسول خدا(ص) براي توسعه يافتگي مدينة النبي، به اين نكته كوتاه اشاره مي كنيم كه در اين نوشته، فقط به هفت مورد از اهم اين اقدامها اشاره شده و پرداختن به ساير محورها را به مجالي ديگر سپرده ايم، از سوي ديگر، محورهاي مطرح شده در اين بخش نيز نيازمند بحثهاي مبسوطي هستند كه در اين قسمت، صرفاً به طرح مسأله و اشاره اي كوتاه به آنها اكتفا شده است.
ارائه الگوي عملي وقتي رسول خدا(ص) كار خود را در مدينه آغاز كردند، قرار نبود از اساس، يك جامعه جديد آن هم با شهروندان جديد و گزينش شده ايجاد كنند. يقيناً قصد ايشان اين بود كه همين شهر را دچار تحول و دگرگوني كرده و آن را به يك الگوي مطلوب از جامعه ديني تبديل نمايند. به نظر مي رسد الگويي كه حضرت براي اين منظور ارايه كردند، "مسجد" بود. ساختن مسجد به عنوان نخستين كار حضرت در بدو ورود به شهر يثرب، از جمله اقدامهاي مهمي است كه متأسفانه به درستي مورد بررسي و توجه قرار نگرفته است، مسجد، در حقيقت ماكت يك جامعه كمال يافته اسلامي است. تقريباً تمام معيارهايي كه در يك جامعه وسيع اسلامي مورد نظر است، در مقياس كوچك در مسجد محور قرار مي گيرد و شهروندان با ورود به مسجد، عملاً و هر روز، توسعه يافتگي و شهروندي يك جامعه ديني را تمرين مي كنند. آراسته بودن محيط مسجد، اخلاقيات و آداب ورود به مسجد و حضور در آن، نوع رابطه بين مردم در داخل مسجد، اصلي ترين كار مسجد يعني نماز جماعت و به خصوص آداب آن، تماماً الگو و طرحي از جامعه كمال يافته ديني محسوب مي شود. اگر چه كاركرد اوليه مسجد، كاركردي عبادي است؛ ولي ساير كاركردهاي آن، الگويي از جامعه مطلوب را عرضه مي كند. رسول ا... (ص) با اين اقدام، در واقع قصد خود را براي پياده كردن چنين الگويي در جامعه، اعلام كردند، واضح است، اگر شهروندان تصوير روشني از جامعه مطلوب داشته باشند، دقيق تر و بهتر قدم برمي دارند. حركت پيامبر(ص) و پيروان ايشان در مدينه براي ساختن جامعه مطلوب، يك حركت گنگ، مبهم و كور نبود بلكه براي ايشان و همه پيروان روشن بود كه به كجا مي روند. اين تصوير از طريق ساختن مسجد در ذهن آنان شكل مي گرفت و تقويت مي شد.
هويت بخشي محورديگري كه در كارهاي حضرت براي توسعه يافتگي به چشم مي خورد، هويت بخشي بود. در ابتدا لازم بود هويتي شكل بگيرد و به سمت توسعه حركت كند. اين هويت، همان مفهوم "امت واحده" بود. حضرت در نخستين اقدامي كه پس از ساختن مسجد انجام دادند، پيمان نامه عمومي را در شهر مدينه، منعقد ساختند. نخستين تأكيد حضرت در آن پيمان نامه، مفهوم "امت واحده" است؛ مفهوم عميقي كه حتي يهود ساكن مدينه را بخشي از امت واحده برشمرده است. حركت رسول خدا(ص) در اين زمينه، گوياي اين مطلب است كه اگر اقليتهاي ديني ساز و كارهاي دولت مقتدر مركزي را بپذيرند، مي توانند بخشي از امت واحده اسلامي باشند. امت واحده، هويتي بود كه حضرت به آن شكل عيني بخشيدند. اين هويت، يك هويت جمعي است كه معناي ديگر آن در پيوند بين امت با امام، تحقق پيدا مي كند. اين پيوند در تفكر ديني، تنها يك پيوند سازماني و ارگانيك نيست، بلكه خود فرد هم مستقلاً رابطه اي را با امام برقرار مي كند؛ هر چند اين رابطه، رابطه اي عاطفي و معنوي باشد.
بنيان نهادن زيرساختها رسول ا... (ص) پس از هويت بخشي، بلافاصله به سراغ زيرساختها رفته و در اين زيرساختها، دو محور مهم را مورد توجه قرار دادند. نخستين محور، تعيين حقوق اساسي مردم و تعريف جايگاه گروههاي مختلف اجتماعي در دولت جديدي بود كه قصد داشت به سمت توسعه يافتگي حركت كند. اين موضوع در آن پيمان نامه عمومي هم وجود داشت. حضرت در آن پيمان نامه، تقريباً از همه طوايف و گروههاي موجود در شهر مدينه نام مي برند و جايگاه آنان را در اين حكومت، مورد توجه و تأكيد قرار مي دهند. موضوع دوم در اين زيرساختها، توجه جدي ايشان براي از بين بردن زمينه هاي بروز اختلاف است. اگر چه بخشي از اين اقدامها به همان دوران برمي گردد، ولي شكي نيست كه بخش مهمي از آن، مسايلي است كه براي هميشه تاريخ و براي همه جوامع قابليت الگوشدن دارد. جامعه عربستان، اساساً جامعه اي قبيله مدار بود و ورود مهاجران مسلمان مكه به مدينه، با توجه به اختلافهاي نژادي كه با مردم مدينه داشتند، ذاتاً مي توانست زمينه ساز بروز پاره اي از اختلافها باشد. اما پيامبر(ص) موفق شدند با عقد پيمان ديگري بين مسلمانان كه به "پيمان برادري" شهرت يافت، با تعابيري بسيار زيبا، زمينه هاي بروز اختلاف را كنترل كنند تا در صحنه هاي اجتماع، منشأ دشواريهايي براي جامعه اسلامي نشود. اين يك اقدام زيرساختي بود؛ يعني آن بزرگوار، پايه ها را به گونه اي محكم كردند تا بنايي كه روي اين پايه ها گذاشته مي شود، استوار و بدون لرزش باشد.
قايل شدن نقش جدي براي مردم آنچه حضرت شروع كردند، به هيچ وجه يك كار تنها و متكي بر اقدامهاي دولت و حكومت نبود، بلكه مردم سهمي تعريف شده، مشخص و بسيار وسيع در آن داشتند. اگر بخواهيم موضوع را با ادبيات امروزي بيان كنيم، بايد بگوييم رسول خدا(ص) به هيچ وجه كار را يك كار حكومتي و دولتي محض نمي ديدند، بلكه يك كار مبتني بر مشاركت عمومي مردم بود. در پيمان نامه عمومي كه به آن اشاره شد، به وضوح مي بينيم كه از نقش مردم حتي در تأمين امنيت دولت جديد مدينه هم صحبت به ميان آمده و تك تك مردم در تأمين امنيت مناطق مختلف شهر، سهيم شده اند.
جالب اينجاست كه اين مشاركت مردم، حتي در امور عبادي آنان هم مصداق دارد؛ مثلاً وقتي سخن از نماز است، ضمن اينكه يك مسلمان، عبادت و وظيفه فردي خود را انجام مي دهد و از پاداش اين عبادت فردي برخوردار است، عملاً يك شهروند خوب، براي جامعه ديني هم هست. يعني علاوه بر اينكه يك كار فردي انجام مي دهد، داراي سهمي در توسعه يافتگي، يعني آراستن فضا و محيط جامعه به فضايل اخلاقي هم هست. يا در زكات، ضمن اين كه زكات فردي خود را پرداخت مي كند، در عين حال در تأمين منابع دولت اسلامي و حل مشكلات ديگران هم ايفاي نقش كرده است. پس مسلمانان در جامعه ديني، يك وظيفه اجتماعي را همزمان با كار فردي خود بر دوش مي كشند.
وجه "عبادي يافتن" مشاركت امت در بند قبلي گفته شد كه مردم از طريق نماز، زكات و ساير عبادتهاي فردي، سهمي هم در توسعه يافتگي جامعه برعهده مي گيرند. در اين بخش، قصد داريم به تشريح اين موضوع بپردازيم. يكي از مشكلاتي كه همواره در برنامه هاي توسعه كشور با آن روبرو هستيم، اين است كه خط مشي هاي كلان را چگونه در سطح توده هاي مردم، عملياتي و اجرايي كنيم. دين مبين اسلام و پيامبر بزرگوار، اين موضوع را با زيبايي هر چه تمامتر در عهد مدني عملي كرده اند كه اين شعارهاي كلان، به گونه اي توزيع شوند كه آحاد مردم هم در آن احساس سهم كنند. و از اين كه تك تك مردم، سهمي تعريف شده در حكومت پيدا مي كنند، اين است كه مردم به خاطر وجه عبادي يافتن كارهايشان، يعني پاداش عبادت و دور شدن از مجازات براي عدم انجام عبادت، انگيزه و حتي منفعت فردي براي ايثارگريهاي اجتماعي پيدا مي كنند؛ يعني فردي كه از طريق زكات سهمي در توسعه پيدا كرده، با تمام وجود احساس مي كند كه پرداخت اين زكات به امر عبادي است كه با پرداخت ماليات تفاوت دارد. او كه زكات خود را به عنوان عبادت پرداخت كرده، با همين اشتياق، مقدمات نماز جماعت را هم فراهم مي كند. يعني راه طولاني را براي اقامه نماز جماعت طي مي كند تا وجه اجتماعي خود را نيز به انجام رساند. پس وجه عبادي يافتن مشاركت مردم، عملاً سازوكار مشاركت مردم را در توسعه، تسريع و تقويت كرده و انگيزه مضاعفي را در آنان ايجاد مي كند.
توجه به مشكلات اقتصادي توده ها حل مشكلات اقتصادي مردم، موضوعي بود كه حضرت از همان سال اول حضور در مدينه به آن توجه داشتند و در پيمان "مواخات" (برادري) هم بر آن تأكيد ورزيدند. مي دانيم مهاجراني كه با دست خالي از مكه به مدينه آمده و خانه و كاشانه خود را رها كرده بودند، با مشكلات جدي معيشتي روبرو بودند. پيمان مواخات در همان سال اول هجرت، از جمله تدابيري بود تا عده اي از مردم مدينه كه توانمند بودند، با ميل و رغبت بيشتري، سرمايه هاي خود را در اختيار برادران مهاجر خويش قرار دهند. اين نشان از توجه حضرت به مسايل اقتصادي مردم داشت كه بعدها نيز با وضع قانون زكات و يا تأمين درآمد جامعه از طريق غنايم، خمس و جزيه ادامه يافت، تقريباً مي توان گفت كه از سال پنجم هجري به بعد، جهش بلندي در وضع معيشتي مردم به وجود آمد. جامعه اي كه پيامبر خدا(ص)، در اوايل قرن 11 هجري از خود به يادگار گذاشته بود، جامعه اي بود كه مشكل فقر در آن معنايي نداشت. پس مسايل اقتصادي و روزمره مردم و توجه به آن، يك ركن از اركان توسعه يافتگي به شمار مي آيد.
نگاه جهاني داشتن مسلمانها از آغاز كار، خود را محدود به سرزمين مدينه نمي ديدند و همواره نگاه آنها به مرزهاي فراتر از خودشان هم بود. حضرت به فاصله كمي، قبايل اطراف مدينه را تحت سيطره دولت مركزي درآورده و سپس به سراغ قبايل ديگر رفتند، بلافاصله پس از صلح نامه حديبيه، به طرف خيبر شتافتند و به خاطر نقض قرارداد صلح از سوي مكيان، شهر مكه را هم فتح كردند. اين توجهات با مركزيت دولت مدينه، موجب شد قلمرو دولت اسلامي به سمت اطراف هم توسعه يابد. در پرتو آرامش به دست آمده در صلح حديبيه بود كه حضرت حتي به سران كشورهاي بزرگ آن زمان هم نامه نوشتند و آنها را به اسلام فرا خواندند. اين موضوع به خاطر جوهره جهاني دين اسلام، نكته مهمي محسوب مي شود و اينكه دولت توسعه يافته اسلامي، نمي تواند خود را به يك مرز جغرافيايي خاص محدود بداند و نگاه جهاني و كلان، نداشته باشد. حضرت در همان آغاز، به روشي براي توسعه يافتگي توجه داشتند؛ روشي كه پيامدهاي مثبت خود را داشت و يكباره نگاه مردم را از نگاهي فردي، به يك نگاه وسيع تبديل كرد. اين ارتقاي سطح بينش مردم، در حل خيلي از مشكلات مؤثر بود.
٭٭٭
با ذكر دو نكته، اين نوشته را به پايان مي بريم؛ نكته اول اينكه پژوهش و بحث پيرامون توسعه در عهد مدني رسول ا... (ص) نيازمند تحقيقات عميق تر و وسيع تري است كه به هيچ وجه نمي توان در يك نوشته كوتاه، حق آن را ادا نمود. بايد با تحقيقات بيشتري به اين موضوع رسيد كه حضرت، جامعه اي را كه حتي يك دولت شهري نداشت، چگونه در يك فاصله ده ساله، به يك كشور وسيع، مقتدر و كاملاً مستعد براي كمال يافتگي، تبديل كرد. اگر روي اين مدل كار شود، حتماً بخشهايي از آن قابليت اجرا براي جامعه امروز را هم خواهد داشت. پس تفكيك وجوه ثابت و متغير اين قضيه، وظيفه ديگري است كه در اين زمينه برعهده داريم. نكته ديگر اينكه با توجه به آيات قرآن و نقش الگويي رسول خدا(ص) براي ما، نيازمند آن هستيم كه با مطالعات بيشتري به اين موضوعات وارد شويم. به هر حال، ما پرچمدار يك حكومت ديني هستيم و در اين زمينه به تجربه هاي انجام شده، سخت نيازمنديم. از نظر ديني هم وظيفه داريم قبل از هر چيز، تجربه نبوي(ص) را مورد توجه خاص قرار دهيم. از آنجا كه ما خود درگير تأسيس چنين جامعه اي بوده و مسايل و مشكلات ناشي از آن را لمس مي كنيم، واضح است كه مستعدترين افراد جامعه براي انجام اين مطالعات هستيم. در پرتو اين مشكلات، اگر بخواهيم سيره نبوي(ص) را باز كنيم، يقيناً فهم و دركي عميق تر از ديگران خواهيم داشت.
منابع و مأخذ در روزنامه موجود است.
دكتر محسن الويري
معاون آموزشي دانشگاه تقريب مذاهب اسلامي |