سیر دمكراسی در غرب

1). مفهوم دمكراسی:

دمكراسی واژه ای است برگرفته از واژه یونانی دموس(demos) به معنی مردم و كراسیا ( keratoیا cratia) به معنی قدرت. در سده پنجم پیش از میلاد این واژه بر اجتماع همه مردم آتن اطلاق شد كه برای اجرای تمامی كارهای حكومتی گردهم آمده و كنكاش میكردند. این معنی نیز اندك اندك توسعه یافت تا آنكه دمكراسی نامی عام شد برای تمامی حكومتهایی كه به دست مردم اداره میشدند. و در یك كلام دمكراسی معنای "قدرت مردم" را یافت.
قدیمیترین تعابیر درباره دمكراسی در آثار و خطبههای اندیشمندان و سیاستمداران یونان باستان آمده است. پریكلس حاكم معروف آتنی در بیانیهای نظام سیاسی آتن را دمكراتیك خواند، چون اداره آن به دست تعداد بسیار(اكثریت) بود.

2- تاریخچه نظامهای سیاسی مبتنی بر دمكراسی

الف) یونان باستان: دمكراسی تجربه ای سیاسی بود كه در فاصله سالهای 508 تا 338 قبل از میلاد رخ نمود. آتن بزرگترین دولتشهر یونانی و نیرومندترین دولتشهر دمكراتیك در بین دولتشهرهای یونانی بود. گرچه نظام الیگارشی نیز امكان تشكیل مجلس برای تصمیمگیری در امور سیاسی را فراهم میساخت، اما مشاركت سیاسی در آن محدود به گروهی اندك از توانگران میشد. در مقابل دمكراسی امكان مشاركت شمار گستردهای از شهروندان در حیات سیاسی را فراهم میكرد؛ البته باید اشاره شود كه زنان، بردگان و بیگانگان جزء شهروندان آتنی به شمار نمیرفتند. تحول اولیه در نظام سیاسی آتن از آریستوكراسی به دمكراسی در آغاز در نتیجه اصلاحات سولون، رهبر منتخب آن دولتشهر در سال 594 قبل از میلاد پدیدار شد. در قرن پنجم پیش از میلاد جامعه آتن به تدریج شاهد رشد نهادهای مدنی و دمكراتیك بود. مجلس شهروندان ایجاد شد كه تقریباً 40 بار در سال تشكیل میشد و عضویت درآن به قید قرعه بود و اعضا هر ماه تغییر یافته و هر ساله حدود 1000 منصب به این شیوه تغییر میكرد. از جمله مهمترین مقامات، ده فرمانده نظامی بودند كه هر ساله با آراء مردم انتخاب میشدند. این نظام روی هم رفته 170 سال پابرجا بود و سرانجام با حمله فیلیپ مقدونی در 338ق.م در هم پاشید.
ب). روم باستان: تجربه دمكراسی در روم در قالب جمهوری ظاهر شد. بنا به روایاتی از پولیبیوس، این نظام جمهوری از سه عنصر شاهی(كنسولها)، اشرافی(سنا) و دمكراسی (مجالس مردم) فراهم شده بود. پس از آنكه شاهان در حدود 509 قبل از میلاد سرنگون شدند، قدرت به دست سنای اشرافی افتاد كه اعضای آن مادامالعمر از سوی مردم برگزیده میشدند، اما محدود به شمار اندكی از خاندانهای اشرافی بودند. در این دوران مجالس مردمی نیز قدرتی بسیار گرفته و نهادهای قضایی نیز به عنوان نهادهایی مدافع حقوق مردم تشكیل شدند. همه مقامات دولت و از جمله كنسولها برای یكسال از جانب مجالس عوام برگزیده میشدند و كنسولها نمایندگان دولت روم نزد كشورهای خارجی بودند و سنا را رسماً تشكیل میدادند، اما رسماً هیچگونه اختیاری بر روند تصمیمگیری در آن نداشتند. آنها میتوانستند در شرایط اضطراری پیشنهاد كنند تا به مدت 6 ماه تمركز قدرت در دست شخصی واحد به عنوان " دیكتاتور" متمركز گردد. صاحبان لشكری و كشوری حق داشتند قوانینی را كه مغایر با حقوق مردم تشخیص میدادند را وتو كنند و مجالس مردمی را برای اظهار نظر فرا خوانند. اظهار نظر مجالس مردمی به این شیوه(پلبیست) به قانون تبدیل میشد. در سال 31 قبل از میلاد پس از آنكه فرزند خوانده ژولیوس سزار بر دشمنان پیروز شد، این نظام جای خود را به امپراطوری داد.
نظامهایی شبیه اشكال حكومتی یونان و روم، در پاره ای از شهرهای ایتالیایی و سوئیسی قرون 11 تا 17 میلادی حاكم بود كه در واقع پیش زمینهای برای شكل گیری نهادهای دمكراتیك جدید ارزیابی شدهاند.
در عصر رنسانس در اروپا تجربه عملی و نظریه دمكراسی عصر باستان بار دیگر مورد توجه قرار گرفته و میان آرمان جمهوری جدید ودمكراسی قدیم پیوندی یافته شد. اندیشمندان رنسانس بر تقلید از تجربه یونان و روم تاكید میگذاشتند. از این رو اصول دمكراسی آتن از نو مورد توجه اندیشمندان سیاسی قرار گرفت .
ج) عصر جدید: در عصر جدید نخستین بار واژه دمكراسی در در اساسنامه مستعمره آمریكایی ردایلند در سال 1641 بكار رفت و پس از آن در بریتانیا استعمال شد. به دنبال انقلاب 1789 فرانسه و سلسله انقلابهای نیمه اول قرن نوزدهم و انقلابهای دمكراتیك از مقولات آشنای حیات اجتماعی اروپاییان گردید.
به دنبال رشتهای از تحولات به هم پیوسته سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در جوامع اروپایی، به تدریج از قرن 13 میلادی زمینههایی فراهم آمد كه در قرن هفدهم اولین گامها به سوی نظامهای دمكراتیك برداشته شود.
بخش مهمی از این تحولات مرهون شكلگیری طبقات بازرگان و تاجر پیشهای بود كه در اوضاع و احوال پس از جنگهای صلیبی در اروپا به تدریج مجال ظهور یافتند. با كشف سرزمینهای جدید و دستیابی به منابع بكر و عظیم از این مناطق و رونق یافتن بیشتر تجارت و بازرگانی در اروپا، از یك سو این طبقات بر گسترده فعالیتهای خود میافزودند و از سوی دیگر دولتهایی كه تا پیش از این در شمار حكومتهایی محدود و محلی قرار میگرفتند، وارد عرصه رقابتی سنگین و تنگاتنگ با یكدیگر بر سر دستیابی به این سرزمینها شده و در نتیجه با افزایش توان و قدرت خود از حیطه تنگ و محدود محلی دوران فئودالیته در آمده و به صورت پادشاهیهایی قدرتمند و وسیع ظاهر شده و تمركز در قدرت سیاسی از جمله دستاوردهای مهم آنان بود كه از بركت آن تجارت نیز خود را از قید و بندهای حاصل از وجود حكومتهای پراكنده و موانع ناشی از آن رهایی داده و رونق چشمگیری پیدا نمود و به اقصی نقاط جهان گسترش یافت بر همین اساس به تدریج در بخش ثروتها و منابع مالی نیز مراكز عمده ای پیدا شد. اما به سبب آنكه در اروپا قدرت سیاسی و قدرت اقتصادی در میان دو طیف مجزا یعنی پادشاهان مطلقه و طبقه بورژوازی تقسیم شده بود، از قرن شانزدهم تلاشی از سوی این طبقات نو ظهور به منظور كاستن از اقتدار شاهان و انتقال بخشی از آن به طبقه مذكور صورت گرفت؛ به گونه ای كه تمامی انقلابات قرون 17 تا اوایل قرن 19 در اروپا به رهبری همین طبقه سرمایه دار به وقوع پیوست كه خواهان مشاركت بیشتر در قدرت و تصمیمگیریهای سیاسی ای بود كه بصورت مستقیم بر سرنوشت آن تاثیر مینهاد.
اولین نوع از این سلسله انقلابها در نیمه دوم قرن شانزدهم در انگلستان روی داد، نظام جدید در انگلستان به تثبیت سیستمی انجامید كه در آن پادشاه، اشراف(مجلس لردها) و طبقه نوظهور سرمایه دار (مجلس عوام) هر یك جایگاه خویش را یافته و توازنی میان آنان برقرار گردید كه از تمركز قدرت در دست یكی از آنان جلوگیری مینمود و جدای از پارهای تغییرات، تاكنون پابرجاست و حیات سیاسی این كشور را شكل داده است.
اما دركشورهای دیگر اروپایی، نه طبقه سرمایهدار تا آن اندازه از قدرت برخوردار بود و نه طبقات پیش از سرمایهداری تا آن حد موافق اصلاحات، كه انقلابها به سرعت و پایداری انقلاب انگلستان پایهگذاری گردند. لذا دمكراسی در این سرزمینها با دشواری و تننگناهایی مواجه گردید كه به خونریزیها و مبارزات طولانی انجامید. در فرانسه، به خصوص، انقلاب منجر به تحولاتی گردید كه یك سلسله از جنگها و سرنگونی در حكومتها را به دنبال آورد. و در نهایت به چند دوره جمهوریهای مختلف منجر شد كه تا دهههای اخیر نیز شاهد دگرگونیهای در آنان بودهایم.
اما پیش از فرانسه، آمریكا بود كه دمكراسی را با رهایی از یوق سلطه انگلستان تجربه نمود. با اتحاد چندین مستعمره، نهایتاً فدراسیونی از ایالتهای متحد شكل گرفت كه امروزه با نام "ایالات متحد آمریكا" شناخته میشود.
در مابقی كشورهای اروپایی نیز با تاخیر شاهد گسترش موج دمكراسی به ساختار نظامهای سیاسی بودهایم كه البته خود این فرآیند با تحولات دیگری توام شده است و در طول یك زمان نسبتاً طولانی بصورت امروزین خود در آمده و مسلماً معیارهایی كه امروزه میزان سنجش دمكراسی قرار میگیرند از ابتدا مطرح نبوده و بعدها باب شدهاند.
د). دوران معاصر: پس از انقلابهای 1848 آشكار شد كه رژیمهای لیبرال بورژوازی كه در بخش قبل به آن پرداخته شد، نمیتوانند به صورت قبلی خود ادامه یابند. هواداران لیبرالیسم به این نتیجه رسیده بودند كه اندیشههای آنان در عمل تنها با منافع بخش كوچكی از جامعه هماهنگ شده است. در حالیكه در این عصر دغدغه های سیاسی جامعه به مسائلی چون محدود نمودن قدرت حاكمان اختصاص نمییافت و بخش مهمی از توجهات در راستای مسئولیت اجتماعی و سیاسی حاكمان سوق یافته بود كه مسائلی چون پاسخگویی در قبال تمامی اقشار جامعه و تلاش به منظور بهبود وضعیت آنان وگسترش حق رأی همگانی را در بر میگرفت. این در حالی بود كه نتیجه انقلاب صنعتی و تحولات اقتصادی دو سده پس از آن، بخش عمدهای از سرمایهها و نیروی كار به سوی صنعت روانه شده بود، در حالیكه كارگران بدون برخورداری از حقوق اساسی زندگی میكردند. انقلابهای قرن 19 و تحولات سیاسی اویل قرن بیستم همگی در راستای تامین منافع اقتصادی و سیاسی این بخش از جامعه قرار گرفت و در نهایت به نوع جدیدی از دمكراسیها با عنوان "دمكراسیهای اجتماعی" یا "دولت رفاهی" منجر شد. كه همگی در جهت دخالت دولت در اقتصاد به منظور جلوگیری از تضییع حقوق كارگران و طبقات پایین جامعه از جانب سرمایه داران برنامهریزی شده بود.
اما یكی از انواع مهم حكومتهای غربی در قرن بیستم حكومتهای فاشیستی و ناسیونال سوسیالیستی بود كه به اعتقاد بسیاری در نتیجه بحرانهای نظام سرمایهداری و ناتوانی دمكراسیها در حل مشكلات سیاسی در میان پاره ای از جوامع اروپایی روی داد. در این كشورها، سیستمهای دمكراسی و لیبرال جای خود را به یك نظام كاملاً دولتی دادند كه تمامی اجزای آن بر اساس سیستمی متمركز و دستوری عمل میكرد و نقش مهمی در بروز جنگ جهانی دوم و فجایع ناشی از آن داشتند.

3).نقدهای وارد بر دمكراسی

وینستون چرچیل نخست وزیر انگلستان دمكراسی را بدترین نظام حكومتی مینامید البته وی با مستثنی دانستن دیگر نظامهای حكومتی، نسبت دمكراسی به دیگر نظامها را مانند بد با بدترین میدانست
در انتقاد از دمكراسی و وجه مردمی آن، نه تنها مخالفان دمكراسی كه حتی موافقان آن نیز در جنبههای بینشی مختلف مشتركند. كارل پوپر اصولاً منكر مردمی بودن حكومت دمكراسی است و آنرا یك مغلطه بیشتر نمیداند.
از جمله مشكلات مهم دیگر دمكراسی آن است كه اگر چه حكومتها در آن منتخب اكثریت جمعیت ملتها هستند، امادر اغلب موارد سیاستهای اتخاذ شده از جانب آنان در راستای منافع بخشهایی از جامعه قرار داشته و یا گاهاً در جهت منافع اكثریت پرداخته نمیشوند، ضمن آنكه امروز مباحث مهمی در خصوص نقش متخصصین و مدیران در سیاست مطرح است و اصولاً فرد در دمكراسی امری گم شده به نظر میرسد زیرا با همه گسترگی و وسعتی كه كلمه دمكراسی دارد، به سختی میتوان تصور كرد كه مردم بتوانند در امر حكومت دخالت كنند تا آنجا كه اساساً عده ای از متفكران نیز دمكراسیها را بیشتر نظامهایی نخبهگرا و رقابتی كه با آراء مردمی به قدرت میرسند، نگریسته اند. این مشكل اساسی تنها به جهت عملی موضوع، یعنی امكان مشاركت جدی یك جمع گسترده در سیاستگذاری محدود نمیشود و میتوان از شیوههای نمایندگی و ... نیز به همین صورت یاد كرد. یكی دیگر از موارد مهم مطرح شده همواره این است كه مردم یك كلیت منسجم و سازگار نیستند و در میان آنها گرایشات متفاوتی در باب مسائل گوناگون وجود دارد.
ضمن آنكه بسیاری از حقوق تعریف شده در دمكراسیهای امروز چیزی نبوده اند كه در تاریخ دمكراسی وجود داشته باشد و پددیه هایی نسبتاً جدید هستند، برای مثال حق رأی زنان از جمله مواردی است كه تنها در نیمه اول قرن بیستم محقق شد و تا پیش از آن حق ورود به فعالیتهای سیاسی برای این قشر بزرگ از جوامع مغفول مانده بود.
به هر حال یك مسئله اساسی در ارتباط با دمكراسی آن است كه این شكل از حكومت از ابتدای شكلگیری تا كنون بر اساس فرآیندها و نیازهای جوامع غربی سامان یافتهاند و لذا توصیه آن برای جوامع دیگر نیازمند داشتن ملزوماتی است كه اغلب در این جوامع یافت نشده و به سبب تقلید كوركورانه معمولاً دیده میشود كه استقرار نهادهای دمكراتیك در سایر كشورها نتایج به بار آمده در جوامع غربی را در پی نداشته است و همواره به صورت شیوهای غیر اصیل و نا هماهنگ با ساختارهای بومی این جوامع باقی مانده اند و بیانگر خواستهای واقعی آن جوامع نبوده اند، لذا در اینگونه الگو برداری ها از سوی جوامع غیر غربی پیش از هر چیز لازم است با شناخت دقیق ساختارها، فرهنگ، خواستها و نیازهای این جوامع، نظامهایی هماهنگ با آنان شكل گرفته تا هم از ثقبات بیشتری برخوردار گردند و هم نیازهای جامعه را به بهترین شكل ممكن برآورده سازند.

منابع
1- عالم، عبدالرحمن، بنیادهای علم سیاست، تهران: نشر نی، 1373
2- قادری، حاتم، اندیشه های سیاسی در قرن بیستم، تهران: سمت،1379
3- پوپر،كارل ، درس این قرن، ترجمه علی پایا، تهران : انتشارات سروش، 1376
4- بشیریه، حسین، آموزش دانش سیاسی: مبانی علم سیاست نظری و تاسیسی، تهران: نگاه معاصر ، 1382
5- بشیریه، حسین، جامعه شناسی سیاسی(نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی) ، تهران: نشر نی، 1374
قاسم بابایی
مرکز اسناد انقلاب اسلامی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار