هزاره سوم و روندهاى كلان نظام بين الملل

قسمت اول

مقدمه:

هر برهه‏اى از تاريخ نظام بين المللى شاهد روندهايى است، كه بر رفتار واحدهاى سياسى، نقشى تأثيرگذار و يا حتى تعيين كننده داشته‏اند. اين مقوله‏ها بيشتر شامل آن دسته از مواردى است كه در محيط بين المللى به صورت جارى درآمده و به واسطه غلبه داشتن بر رفتار دولتها اثرگذار هستند. به طور مثال در طى قرن شانزدهم تا اوايل قرن بيستم، استعمار و گسترش قلمرو، يكى از روندهاى نظام بين‏الملل بوده است؛ اما محيط بين‏المللى بعد از جنگ دوم جهانى (دوره نظام دو قطبى) شاهد استقلال ملل مستعمره و افزايش تعداد اعضاى نظام بين المللى بود و بر اين اساس دولت‏ها نمى‏توانستند، گسترش قلمرو ارضى را سرلوحه سياست خارجى خود قرار دهند. منظور از روندها: پروسه‏ها و فرايندهايى است كه در نظام، به صورت عمومى درآمده و رفتار بازيگران را تحت الشعاع قرار مى‏دهد، به طورى كه حتّى به صورت الزامات نظام نمايان مى‏شوند.
در هزاره جديد نيز محيط بين المللى شاهد روندهاى نوينى است كه خود را به واحدهاى سياسى تحميل كرده و بر كيفيت داده‏ها و خروجى سياست خارجى اعضاء مؤثر است. برخى از ملزومات كنونى نظام بين الملل در گذشته شكل گرفته و تا حال حاضر ادامه يافته است، برخى ديگر نيز بعد از اشغال افغانستان و عراق ايجاد شده و از اين نظر جديد هستند، كه در اين فرصت به مهمترين روندها خواهيم پرداخت.
بازيگران جديد محيط بين‏المللى: سالها بعد از اينكه دولتها شكل گرفت (1648)، بازيگرانى غير دولتى نيز به وجود آمدند، كه حاكميت آنها را تحديد مى‏كردند. يكى از اين بازيگران كليسا و ديگرى سازمان‏هاى بين‏المللى هستند. به طور نمونه مؤسسه بين‏المللى آمار و كميسيون اروپايى «رود دانوب»، كه به ترتيب در سال‏هاى 1853 و 1856 شكل گرفتند.
از ديگر موارد جنبش‏هاى اجتماعى ايدئولوژيك فراملى (مثل بين‏الملل سوسياليسم اول كه در هه شصت قرن نوزده شكل گرفت) و شركت‏هاى چند مليتى است. اين بازيگران، انحصار نقش دولتها را در عرصه بين‏المللى شكستند. البته ظهور و حضور اين بازيگران به مشروعيتى بستگى داشته و دارد كه دولتها به آنها مى‏دهند. همانطور كه نو واقعگرايان معتقدند: دولتها مهمترين بازيگران ـ و نه البته تنها بازيگران ـ عرصه بين‏المللى هستند.
«ياكوبسن كاكس»، بازيگران غير دولتى را سيستم‏هاى غير مستقلّى مى‏داند كه تابع شرايط محيط هستند. ... اصولاً براى بازيگران، دو شرط اساسى در نظر گرفته مى‏شود: يكى قدرت تصميم‏گيرى و ديگرى توان اجراى تصميمات، كه در واقع هر دو از شرايط استقلال بازيگر است. بازيگران غير دولتى توان تصميم‏گيرى دارند، ولى در اجراى اين تصميمات با موانعى روبرو هستند. در اينجا قصد بر آن نيست تا همه اين بازيگران را برشمرده و توضيح داده شود، بلكه پژوهش تنها به دو مورد افكار عمومى داخلى و بين‏المللى و سازمانهاى تروريستى اشاره مى‏كند، كه در سال‏هاى اخير بيش از پيش اهميت يافتند.
افكار عمومى داخلى و بين‏المللى: به واسطه تحولات شگرفى، چون انقلاب در اطلاعات و ارتباطات كه در سال‏هاى اخير در محيط بين المللى روى داد، نقش افكار عمومى بيش از پيش مدّ نظر است. گسترش دموكراسى، ظهور همكارى‏هاى فراملّى؛ مثل نهضت سبزها، تكامل تكنولوژى اطلاعاتى و افزايش دسترسى به آن، كوتاه شدن فاصله‏ها و ... سبب گرديد تا افكار عمومى خود را هر چه بيشتر در اداره امور جهان دخالت دهد.
جرمى بنتام اولين انديشمندى بود، كه بحث افكار عمومى را گسترش داد. او استدلال مى‏كرد كه افكار عمومى اين قدرت را دارد كه مطمئن شود حكمرانان به گونه‏اى رفتار مى‏كنند كه بيشترين شاديها را نصيب بيشترين تعداد افراد جامعه نمايند. افكار عمومى تحت نفوذ ارتباطات عمومى و مطبوعات سياسى قرار دارد. علاوه بر آن، مطبوعات با بهره‏گيرى از تكنولوژى‏هاى گوناگون، سعى دارند تا ديدگاه‏هاى خود را انتقال داده و افكار عمومى را متناسب با خواست خود تغيير دهند.
در ميان بازيگران غيردولتى، افكار عمومى نقش و مميزات بخصوصى دارد، به طورى كه برخلاف ديگر بازيگران غير دولتى، فاقد سازماندهى و رهبرى است. در عين حال مهم‏ترين منبع مشروعيت، حكومت‏ها و رفتارهاى آنهاست. امروزه هيچ پژوهشگرى نيست كه به نقش افكار عمومى در عملياتى سازى سياست خارجى عنايت نداشته باشد. به طور مثال ماشين تبليغاتى بوش پسر، شش ماه تلاش نمود تا افكار عمومى آمريكا را براى حمله به عراق مهيا كند. علاوه بر آن، يكى از دلائل اساسى اينكه كاخ سفيد به جنگ‏هاى طولانى مدت يا با تلفات سنگين اقدام نمى‏كند، به واكنش‏هاى منفى مردم آمريكا باز مى‏گردد. در كنار افكار عمومى داخلى ـ همچنان كه در بالا آمده است ـ افكار عمومى ساير ملل جهان نيز اهميت مى‏يابد. البته نقش افكار عمومى بين‏المللى اخيرا برجسته‏تر شده است. به طور مثال، عكس العمل شهروندان هشت كشور مخالف جنگ آمريكا [با عراق] (از جمله برلين، بروكسل، رم، پاريس، مسكو، وين و ...) در موضع‏گيرى برخى از كشورها عليه اقدام آمريكا در حمله مؤثر بوده و نهايتا آلمان و فرانسه را به موضع‏گيرى سياسى عليه آمريكا واداشت.
برخلاف تصوير نومحافظه‏كاران آمريكا، به واسطه اقدامات يكجانبه گرايانه آمريكا در محيط بين‏المللى، ديدگاه مردم كشورهاى جهان راجع به ايالات متحده بيش از پيش منفى مى‏گردد. در نظر سنجى اخير مؤسسه گالوپ مشخص شد كه 55 درصد از شهروندان بريتانيا، آمريكا را به عنوان تهديد مطرح كردند. همچنانكه در طى تفحّص شبكه بى‏بى‏سى، متوجه شدند كه 60 درصد از اندونزياييها، 71 درصد اردنيها، 25 درصد از كانادائى‏ها فكر مى‏كنند كه تهديدات ايالات متحده بيش از تهديدات القاعده است. با توجه به پروسه دموكراتيزه شدن حكومت‏ها، اين گونه ديدگاه‏ها در سياست خارجى واحدهاى سياسى تأثيرگذار خواهد بود و از طريق انتخابات، اعتراضات، اعتصابات و... به حوزه حاكميت و تصميم‏گيرى سياسى انتقال مى‏يابد.
سازمانهاى تروريستى: فروپاشى شوروى و كاهش نگرانى‏هاى امنيتى برآمده از رفتار خصومت‏آميز دولتها تقريبا مقارن بود با افزايش توجه به سازمان‏هاى تروريستى. بدين معنا كه، همچنان كه از نگرانى دولتها از تهديدهاى ساير دولت‏ها كاسته مى‏شد، بر ادراك آنها از تهديدهاى تروريستى افزوده شده است. در حال حاضر پارادايم امنيتى حول محور مبارزه با تروريسم مى‏گردد. اين سازمانها به واسطه نوع آثارى كه در محيط بين‏المللى دارند، بيش از پيش مدّنظر سياستمداران و استراتژيستها قرار دارند. مطالعه و بررسى سازمانهاى تروريستى بخش زيادى از متون امنيتى را (بعد از فروپاشى شوروى) به خود اختصاص داده‏اند.
حملات تروريستى سابقه‏اى طولانى دارد، اگرچه هيچ گاه اهميّت آنها تا به اين اندازه نبوده است. تروريست‏هايى كه از زمان گذشته تاكنون وجود داشته‏اند، عبارتند از: ناسيوناليست‏ها، آنارشيست‏ها و افراطيون راست و چپ. اما امروزه تروريسم طيف‏هاى متعددى از گروه‏ها را در بر مى‏گيرند.
به واسطه اينكه در مورد تعريف تروريسم اجماع نظر وجود ندارد، لذا اطلاق عنوان تروريسم به گروهى خاص محل مناقشه قرار مى‏گيرد. به علاوه مصاديق تروريسم نيز مناقشه برانگيز شده است، به طورى كه پاره‏اى از گروه‏ها و افراد زمانى به عنوان تروريسم و زمانى ديگر به عنوان جنبش آزاديخواه شناخته مى‏شوند، يا بالعكس. نمونه بارز آن را مى‏توان در رفتار كاخ سفيد در قبال مجاهدان افغانى ديد. تا زمانى كه آنها عليه ارتش سرخ مى‏جنگيدند، به مثابه مبارزان راه آزادى قلمداد مى‏شدند؛ ولى وقتى عليه منافع آمريكا اقدام كردند، به عنوان گروه‏هاى تروريستى تحت تعقيب و مورد هدف قرار گرفتند. مثال بارز ديگر قضاوت‏هاى متضادّى است كه از سوى جوامع اسلامى و غربى در خصوص فلسطينيان و اسرائيليان ارائه مى‏شود.

تروريسم را به انواع زير تقسيم بندى مى‏كنند:

1. تروريسم دولتى (State Terrorism): كه خود به كشتار شهروندان مى‏پردازد. در اين خصوص مى‏توان به عملكرد رژيم‏هاى مستبد و ديكتاتور اشاره كرد.
2. تروريسم بين‏الملل (International Terrorism): كه در آن تروريست‏ها با پشتيبانى از برخى دولتها اقدام به عمليات تروريستى در ديگر كشورها مى‏كنند.
3. تروريسم محلّى (Domestic Terrorism): در اين نوع از تروريسم، تروريست‏ها در داخل كشور خود بر ضدّ حكومت دست به عمليات تروريستى مى‏زنند.
4. تروريسم فراملّى (Transnational Terrorism): كه در قالب آن تروريستها از مليت‏هاى مختلف در كشورهاى ديگر اقدام به عمليات تروريستى مى‏كنند.
امروزه با توجه به پروسه جهانى شدن و گذار جوامع به طرف پيوستگى اقتصادى، آثار حملات تروريستى به ساير نقاط نيز كشيده مى‏شود و لذا حتّى تروريسم محلّى كه در فوق بدان اشاره شد، تبعات امنيتى بر محيط بين‏المللى دارد.
ماهيت گروه‏هاى تروريستى، ابزارها و شيوه‏هاى آنها در حال دگرگونى و پيچيده شدن است. حمله به مراكز استراتژيك آمريكا در يازده سپتامبر 2001، نقطه عطفى در تثبيت جايگاه گروه‏هاى تروريستى به عنوان يك تهديد جهانى است. در واقع يازده سپتامبر پيام جهانى شدن پديده تروريسم و پيوستگى امنيت در سراسر جهان بود. اين حادثه نشان داد كه ما در جهان به هم وابسته‏اى زندگى مى‏كنيم كه در آن همه يك واقعه را شاهدند. بنابراين يازده سپتامبر نشان داد كه تهديداتى وجود دارند كه حتى ابرقدرت‏ها نيز نمى‏توانند مانع از ظهور و بروز آنها گردند.
حملات يازده سپتامبر در تثبيت اعتبار تهديدات تروريستى، جايگاه منحصر به فردى دارد. به واسطه ادراك از تهديدات تروريستى روابط قدرت‏هاى بزرگ نيز تحولات شگرفى را شاهد بود. وقتى جرج بوش پسر و همكاران او به قدرت رسيدند، ... هدف سياست خارجى خود را مقابله با چين، فدراسيون روسيه و دولت‏هاى واپس مانده و شكست خورده در حكومت برخى كشورهاى جهان سوم قرار دادند. در پى حملات يازده سپتامبر، بخشى از طرح بالا كه مربوط به قدرتهاى بزرگ بود، كاملاً تغيير كرد. چارلز كراثامر از نومحافظه‏كاران آمريكا، بعد از حادثه يازده سپتامبر تغيير اساسى را در سياست خارجى آمريكا پيشنهاد كرد. وى گفت: نخستين تغيير، اتحاد دوباره با كشورها و تعيين اولويت‏هاى آمريكا است كه حياتى‏ترين آن رابطه با روسيه است. حملات يازده سپتامبر و مبارزه با تروريسم ... راهى براى همكارى اتحاد روسيه و غرب گشود (گزيده تحولات جهان، 1382).
امروزه بيشترين نگرانى‏ها معطوف به دستيابى سازمانهاى تروريستى به سلاح‏هاى كشتار جمعى است. اين در حاليست كه ابزارهاى مختلف پرتاب اين سلاح‏ها نيز قدرت بيشترى يافتند. امروزه حتى در جنگ‏هاى داخلى نيز از موشك استفاده مى‏شود. ... نگرانى ديگر در مورد تروريستها به حمله اين گروه‏ها به تأسيسات سلاح‏هاى كشتار جمعى باز مى‏گردد. با توجه به اينكه نگهدارى و استفاده از سلاح‏هاى كشتار جمعى (مخصوصا سلاح‏هاى هسته‏اى) نيازمند تخصص فنى پيچيده‏اى است، لذا گروه‏هاى تروريستى براى بهره‏بردارى از اين سلاح‏ها مشكلات زيادى دارند. البته در مورد سلاح‏هاى ميكروبى و شيميايى محدوديت‏هاى كمترى خواهند داشت.
بعد از فروپاشى شوروى نقش افكار عمومى داخلى و بين‏المللى و سازمانهاى تروريستى بيش از پيش برجسته گرديد.در رويكردهاى امنيتى و استراتژيك، سازمانهاى تروريستى جايگاه خاصى را اشغال كرده‏اند و به عنوان بازيگران مؤثر در محيط بين‏المللى كه در كيفيت روابط ميان واحدهاى سياسى و منافع آنها (مثل امنيت) تأثير گذار هستند، مورد توجه قرار گرفته‏اند.

جهانى شدن

از ملزومات نوين نظام بين‏الملل كنونى، حركت به سوى جهانى شدن و پيوند جوامع بشرى است. اين حركت به سمت تداخل حوزه‏هاى اقتصادى و ارتباطى و ...، پروسه‏اى (و از ديد برخى پروژه‏اى) است، كه شرايط نوينى را پيش روى جوامع سياسى قرار داده و هر يك را واداشته تا براى تطابق با آن تغييراتى را بپذيرند. به طور نمونه دولت ايالات متحده هر ساله ده‏ها هزار نفر از كشورهاى مختلف را به صورت مهاجر، مقيم يا حتى شهروند مى‏پذيرد تا مردم اين كشور شرايط چند تمدنى را تمرين كنند و خود را با آن منطبق سازند.
مارشال مك لوهان در سال 1970 كتابى تحت عنوان «جنگ و صلح در دهكده جهانى» نوشت و بدين ترتيب واژه جهانى شدن وارد ادبيات سياسى و بين‏المللى شد. اين واژه به يكى از اصطلاحات رايج و مد روز درآمده است. البته برخى از متفكرين و انديشمندان معتقدند كه فرايند جهانى شدن با پروسه اقتصاد سرمايه‏دارى آغاز گرديد. از زمانى كه سرمايه دارى شكل گرفت، يعنى از چهار يا پنج سده پيش، يا به عقيده والرشتين از قرن 16 ميلادى شكل‏گيرى و تسلط نظام سرمايه‏دارى بر جهان آغاز گرديد.
جهانى شدن در مفهوم عام آن عبارت است از درهم ادغام شدن بازارهاى جهان در زمينه‏هاى تجارت، سرمايه‏گذارى مستقيم و جابجايى و انتقال سرمايه، نيروى كار و فرهنگ در چارچوب سرمايه‏دارى و آزادى بازار و سرانجام سر فرود آوردن جهان در برابر قدرتهاى جهانى بازار كه منجر به شكافته شدن مرزهاى ملى و كاسته شدن از حاكميت دولت خواهد شد.
ديدگاه‏هاى مختلفى در غرب در مورد جهانى شدن مطرح گرديده، ولى به طور كلّى مى‏توان آنها را در دو گروه تقسيم كرد: گروه نخست كه موافق جهانى شدن هستند، آن را نيروى پرقدرت مثبتى كه به ليبراليسم اقتصادى، دموكراسى سياسى، جهان شمولى فرهنگى، همكاريهاى فراملى، اشاعه ابداعات تكنولوژيك، ظهور فرهنگ مصرف و... رهنمون مى‏شود، معرفى مى‏كنند. اين گروه عناوينى؛ مانند دهكده جهانى، همسايگى جهانى و جامعه جهانى را مطرح مى‏كنند. كنيچى اوهماى، ارنست كلنر و فوكوياما از اين دسته هستند.
گروه دوم، ديدگاه‏هاى بدبينانه همراه با شك و ترديد نسبت به جهانى شدن دارند و به نيروهاى مخالف جهانى شدن در زمينه‏هاى سياسى، اقتصادى، صنعتى، و فرهنگى اشاره و تأكيد مى‏كنند. اينان به ويژه در عرصه اقتصاد سياسى، جهانى شدن را عامل افزايش بيكارى و كاهش توليدات اقتصادى مى‏دانند. عده‏اى از آنها (نوماركسيست‏ها)، جهانى شدن را يكى از گام‏هاى استعمار جهت سلطه دولت‏هاى سرمايه‏دارى شمال بر دولتهاى فقير جنوب معرفى مى‏كنند.
معتقدين جهانى شدن بيشتر از طيف اقتصاددانان و متخصصين ارتباطات هستند. اگرچه متفكرينى از ساير حوزه‏هاى علوم انسانى نيز در آنها ديده مى‏شود. در ميان موافقان «هلد و مك گرو... با جدا كردن راه خود از اوهماى و همفكران او، آنها را از «جهان گرايان افراطى» ناميدند». اوهماى معتقد است كه اصولاً ديگر نيازى به دولت ـ ملتها وجود ندارد. وى مى‏گويد: دولت‏ها و ملتها براى سازماندهى فعاليت انسانى و اداره تلاش‏هاى اقتصادى در يك جهان بدون مرز به واحدهايى غيرطبيعى، معلول و ناكارآمد بدل شده‏اند.
از زمان پايان جنگ سرد جهانى شدن يكى از برجسته‏ترين خصوصيت امور اقتصادى بين الملل بوده، در سطح قابل ملاحظه‏اى سياست را نيز شامل شده است. ... هر چند جهانى شدن در آغاز قرن بيست و يك مشخصه روشن اقتصاد بين‏الملل است، اما در مورد وسعت و اهميت جهانى شدن اقتصادى حتى در مباحث تخصصى نيز كج فهمى و اغراق بسيار زياد شده است. جهانى شدن آنقدر كه بسيارى از ناظران معاصر معتقدند وسيع نبوده و نتايج گسترده‏اى نداشته است. گيلپين در مورد بازيگران اقتصاد بين المللى مى‏گويد:
دولت سرزمينى به عنوان بازيگر اصلى هم در حوزه داخلى و هم در حوزه بين‏المللى همچنان نقش اصلى را دارد. هر چند منظور اين نيست كه دولتها تنها بازيگران با اهميت هستند. بازيگران مهم ديگرى نيز مثل صندوق بين‏المللى پول و كميسيون اروپا وجود دارند. اما من تأكيد مى‏كنم كه على‏رغم اهميت ديگر بازيگران، حكومتهاى ملى هستند كه تصميمات اصلى را در حوزه اقتصادى مى‏گيرند.
رابت كوپر به ظهور دو فرايند نامتقارن و متضاد واگرايى و همگرايى در نظام بين‏الملل پس از فروپاشى شوروى مى‏پردازد. از نظر وى مسائل اقتصادى پيوسته در حال جهانى شدن است و امور نظامى از طريق اتحادها در جريان هستند. اما سياست مدام در حال محلّى شدن است و اتحاديه اروپا بارزترين نمونه آن است. به موازات اينكه اتحاديه اروپا پيش مى‏رود، تمايز بين موفقيت همگرايى اقتصادى و فقدان نسبى همگرايى سياسى روشنتر مى‏شود.
مهمترين نمود جهانى شدن در تجارت بين‏الملل است. تجارت از بقيه حوزه‏هاى اقتصادى رشد بيشترى داشته است. هر چند هنوز هم بخش عمده تجارت ميان آمريكا، اروپا و ژاپن صورت مى‏گيرد، اما از دهه 90 جايگاه كشورهاى در حال توسعه نيز برجسته‏تر شده است. در اواخر دهه 90 حجم تجارت جهانى به روزانه 5/1 تريليون دلار رسيده است، كه هشت برابر سال 1986 است. حجم سرمايه‏گذاريها نيز بسيار افزايش يافته است. در اواسط دهه 1990 سرمايه‏گذارى متقابل به 20 تريليون دلار رسيده كه ده برابر سال 1980 است.
به موازات تجارت، ارتباطات نيز سيّالتر و روانتر شده است. هزينه‏هاى تلفن پايين آمده و مسافرتها ارزانتر و كوتاه‏تر شده است. فراتر از آن، انقلاب اطلاعات و دسترسى شهروندان به منابع و ابزارهاى اطلاعاتى موجب مى‏شود تا آنان به آگاهى بيشترى از دنياى پيرامون خود و سبك‏هاى گوناگون زندگى در نقاط مختلف جهان دست يابند و درصدد ابراز و تحقق آنها برآيند.
به طور كلى جهان كنونى بسيارى از مختصات دوره‏هاى قبل را دارد و هنوز سياست بين‏الملل براى بسيارى از متفكران مفهوم است؛ به عبارت ديگر هنوز سياست جهانى جاى سياست بين‏المللى را نگرفته است.
از ديدگاه برخى از محققين، جهانى شدن در حال حاضر با شيوه و الگوى آمريكايى كه الگويى مسلط است همخوانى دارد و همين نكته است كه نگرانى برخى از كشورهاى اروپايى؛ چون فرانسه را برانگيخته است. از اين ديدگاه، ايالات متحده با نيروى نظامى و اقتصادى و نيز قدرت ارتباطات و تكنولوژى پيشرفته‏اى كه دارد، كشورى است كه توان تسلط بر جهان و تحميل الگوى خود بر ديگر كشورها را داشته و از آن رو كه پايگاه نظام سرمايه‏دارى جهانى است، بنابراين جهانى شدن در مفهوم عام، همان سرمايه‏دارى و در مفهوم خاص آن آمريكايى شدن است. در همين راستا داپر و كاتز معتقدند: «استيلاء، همان چيزى است كه در لوس‏آنجلس بسته‏بندى مى‏شود و سپس به دهكده جهانى ارسال مى‏گردد و آنگاه در مغز انسانهاى بيگانه مى‏نشيند».
برخلاف ديدگاه‏هاى كثرت‏گرايان، هنوز پروسه جهانى شدن به قدرى برجسته نگرديده است كه ذات سيستم را تغيير داده و موجد تحولات بنيادى در محيط بين‏المللى گردد، با اين حال چنين فرايندى آثار خود را بر روابط ميان واحدهاى سياسى گذارده و آنان را ملزم مى‏سازد تا تغييراتى را متناسب با مقتضيات آن بپذيرند.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار