«مارکوزه»، خرَد، انقلاب

کشاکش شورش‌های دانشجویی سال 1967، گروهی از دانشجویان انقلابی خشمگین، به کلاس آدورنو هجوم ‌بردند و سه دانشجوی دختر، با بی‌احترامی به او، بر سر او فریاد ‌کشیدند: «تو مرده ای!» اما، هر چه آدورنو در آن شورش‌های تاریخی، چهره‌ای بی‌اهمیت یا حتا به قول آن دانشجویان «مرده» محسوب می‌شد، هربرت مارکوزه، همکار قدیمی او در سال‌های جنگ جهانی دوم- دوره‌ای که اعضای مکتب فرانکفورت به آمریکا و دانشگاه کلمبیا مهاجرت کرده بودند- در اوج شهرت و استقبال بود. دانشجویان شورشی، مارکوزه را همچون پدر یا پیامبری بلند مرتبه می‌ستودند، نوشته‌ها و مقالات او دست به دست می‌چرخید و همه جا نام او شنیده می‌شد.
هربرت مارکوزه، حداقل در دوره‌ای، از بزرگترین متفکرانی بوده است که می‌توان به آن‌ها لقب «انقلابی» داد. اما، باید به این مسئله توجه کرد که چه چیز، دانشجویی را که درجه‌ی دکترای خود در فلسفه را تحت راهنمایی مارتین هایدگر و با موضوع «هستی‌شناسی هگل و ارتباط آن با فلسفه‌ی تاریخ» گذرانده است، چند ده سال بعد، رهبر دانشجویان شورشی جهان کرده است؟
مارکوزه در طول برنامه‌ی فکری خود، همواره رنگ و بوی قابل توجهی از مارکسیسم را در اندیشه‌ی خود حفظ کرده است. هر چند کسانی مانند السیدر مک‌اینتایر- که کتاب او در انتقاد به اندیشه‌های مارکوزه را دکتر حمید عنایت به فارسی برگردانده است[1]- معتقدند، مارکوزه، بر خلاف آن چه خود ادعای آن را می‌کند، نه مارکسیست، بلکه بیشتر از قماش هگلیان جوانِ قبل از مارکس مانند فوئرباخ محسوب می‌شود. اما به هر جهت، او بازوی سیاسی مکتب فرانکفورت و بازنمای مهمی از اندیشه‌های چپ بوده است.
دوره‌ی ابتدایی کار مارکوزه، تا حدود قابل توجهی، انتزاعی و نظری است. او در کتاب‌های این دوره که مهم‌ترینشان، «خرد و انقلاب» و «اروس و تمدن» است، به نقد جامعه‌ی سرمایه‌داری و فلسفه‌های غالب در آن، از منظری فیلسوفانه می‌پردازد.
مسئله‌ی اصلی مارکوزه در این دوره، پوزیتیویسم است. البته مبارزه‌ی او با این مکتب، تا حدودی رنگ و بوی سیاسی نیز دارد. او در جایی می‌گوید: حتا اگر فرد پوزیتیوستی، تصادفا از نظر سیاسی پیشرو باشد، نظریه‌ی او در زمینه‌ی داوری‌های ارزشی، به دام نسبی‌گرایی لاعلاج می‌افتد و بدین ترتیب دقیقا سبب افزایش قدرت اندیشه‌های ارتجاعی می‌شود.[2]
او در این دوره مفصلا به نقد نظریه‌ی اجتماعی می پردازد و معتقد است دانشمندان علوم اجتماعی، همواره نیروهای آماده‌ای برای رژیم‌های سرکوب‌گر و ستمکار بوده اند. مارکوزه‌ی جوان به شدت به جامعه‌شناسی می‌تازد و آن را بورژوایی می‌خواند.[3] در مقابل، طرح نظریه‌ی انتقادی را می‌پذیرد و اعلام می‌کند، فلسفه را باید همچون یک قابلیت یا قوه‌ی نهادینه‌ی تغییر در واقعیت دانست. وی در خرد و انقلاب می‌نویسد: «خرد تنها به خاطر کلیت و ضرورت مفاهیم‌اش می‌تواند به فراسوی واقعیتِ خشنِ آنچه که هست رود، تا آنچه را که باید باشد، محقق کند.»[4] از این رو، همواره با فلسفه‌ی تجربی دنیای آنگلوساکسون و به تبع آن نظریه‌های اجتماعی برخاسته از دل آن فضا، سر ناسازگاری دارد.
باید به خاطر داشت که «آنچه هست» یا «واقعیت» همیشه یکی از دشمنان اصلی مارکوزه بوده است که جدال با آن را فرو نگذاشته است. مارکوزه همواره در پی تغییر است. اما، از مرحله‌ای به بعد، از هر گونه تغییر بنیانی، ناامیدانه سخن می‌گوید. شرح این ناامیدی، در «انسان تک ساحتی» که بدون شک شناخته‌شده‌ترین کتاب مارکوزه است، بیان می‌شود. از نظر او، جهان سرمایه‌داری با حاکم کردن یک فرهنگ مسلط مصرف‌گرا، نبرد طبقاتی را به حالت خمود و تعویق درآورده است. به زعم او ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که کارگر و کارفرما، از منابع فرهنگی واحدی مانند تلویزیون، سینما و... استفاده می‌کنند. غذاهایی شبیه به هم خورند و حتا مثل هم فکر می‌کنند. در چنین شرایطی، نمی‌توان هیچ امیدی به انقلاب داشت. این‌چنین است که انقلابی که در نگاه مارکس، قطعیت داشت و شکی در رخ دادنش نبود، در مارکوزه، به امیدی دور تبدیل می‌شود. امید او این است که «اقشار طبقات پایین، طردشدگان، استثمار شدگان، محرومان، ستمدیدگان و نژادهای و رنگین‌پوستان» به عمل انقلابی بگرایند. و البته این امر تنها با به کار بستن پیشرفته‌ترین آگاهی در جامعه‌ی بشری با استثمارشده‌ترین نیروی آن ممکن خواهد بود.
مارکوزه در نوشته‌هایی که بعد از مه 68 به چاپ می‌رساند، مانند «گفتاری درباره‌ی رهایی» به صراحت اعلام می کند که اگر انقلابی بخواهد رخ دهد، باید انقلابی «نخبه‌گرایانه» باشد. چرا که مردمی که در کشورهای پیشرفته زندگی می‌کنند، چنان به زیست سرمایه‌دارانه‌ی خود عادت کرده‌اند که لازم است روشنفکرانی آگاه، آن‌ها را از قید این عادات برهانند. این چیزی است که او آن را «تغییر کیفی» می‌نامد. که تغییر در روحیات و علایق انسان‌ها را نیز در بر می‌گیرد. وی حتا فهرستی از نیروهای انقلابی خود ارائه می‌دهد: جنبش دانشجویان در ایالات متحده‌ی آمریکا، سیاه‌پوستان برزن‌های تهیدست‌نشین ایالات متحده، انقلاب فرهنگی چین و جبهه‌ی آزادی‌بخش ملی. این یعنی ترکیبی از نیروهای مردمی تهی‌دست و نیروهای بروکراتیکی که به انقلاب مارکسیستی معتقدند (مشخصا چین و کوبا- نباید فراموش کرد که مارکوزه امید خود را از مارکسیسم شوروی از دست داده بود و آن را همتای فاشیسم آلمانی می‌دانست.) علی‌الخصوص او توجه فراوانی به جنبش‌های دانشجویی دارد و معتقد است خرده‌فرهنگ‌های دانشجویی، نشان‌گر توانایی رهایی از بند خصوصیت‌های دنیای سرمایه‌داری است.[5]
حمایت او از این «اقلیت رهایی‌بخش» به انتقاد از «اکثریت خاموش» منجر می‌شود. دموکراسی را نفی می‌کند و به خشم انقلابی روی می‌آورد. او در مقاله‌ی معروف «رواداری سرکوبگر» می‌گوید خشونت انقلابی هر قدر هم که غیر انسانی باشد، برای آنکه راه‌گشای جامعه‌ای بهتر شود، موجه است. و در عبارتی معنادار از خود و خوانندگانش می‌پرسد: «از کی تا حالا تاریخ مطابق معیارهای اخلاقی ساخته می شود؟»[6]
در یک جمع بندی، شاید باید گفت که مارکوزه، هر چه جلوتر می‌رود، به جای سخن گفتن از خرد و انقلاب، طرفدار انقلابی نابخردانه می‌شود. او طرحی اتوپیایی از جامعه‌ای که بعد از انقلاب به وجود خواهد آمد ترسیم می‌کند و در این مورد نیز راه استاد بزرگ خود، مارکس را ادامه می‌دهد. اما هر چه می‌گذرد، رفته رفته ارزش علمی این دسته از آثار او کمتر و کمتر می‌شود و از یادها می‌رود. تاریخ نشان می‌دهد که حرکت‌های دانشجویی هیچگاه قارد نیستند که نیروهای مردمی یک جامعه را به تغییری اساسی ترغیب کنند و پیش‌بینی‌های مارکوزه، یکسر غلط از آب درمی‌آید. اما با این وجود هنوز مارکوزه را باید یکی از منتقدان سرشناس علوم اجتماعی و یکی از متفکران سیاسی تاثیرگذار قرن بیستم دانست.

پی نوشتها :

[1] مارکوزه، السیدر مک‌اینتایر، حمید عنایت، خوارزمی، چاپ اول: 1352
[2] فیلسوفان سیاسی قرن بیستم، مایکل لسناف، خشایار دیهیمی، ص 68
[3] در باب اقتدار، هربرت مارکوزه، مجتبا گل محمدی و علی عباس بیگی، ص 178
[4] خرد و انقلاب، هربرت مارکوزه، محسن ثلاثی، ص 37
[5] مک‌اینتایر، 150-155
[6] لسناف، 74

محمد ملاعباسی
مرکز اسناد انقلاب اسلامی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار