جريان‏هاى شبه مذهبى در ايران پس از صفويه

از زمان حاكميت صفويه كه تفكر شيعه پس از قرن‏ها از حاشيه به هسته قدرت سياسى راه يافته بود، چندين جريان شبه‏مذهبى از دل اين تفكر سربرآورده و به نوعى مدعى حكومت و قدرت شدند. تأمل در اين جريان‏ها به خوبى نشان مى‏دهد كه چگونه با يكديگر در ارتباط بوده و يكى جاى خود را به ديگرى سپرده است. اين جريان‏ها كه با درجات متفاوتى از تفكر شيعه زاويه دارند به خوبى مورد استفاده استعمارگران و عليه منافع ملى و مذهبى كشور ما قرار گرفته‏اند. نخستين اين جريان‏ها، جريان اخبارى‏گرى است. مذهب اخبارى تقريباً در قرن ششم ق تأسيس يافته بود و به وسيله شيخ محمدامين استرآبادى (متوفى1033ق) توسعه يافت.(1) نكته مهم اين است كه اوج رونق اين مكتب مصادف با دوره فترت ميان صفوى و حكومت قاجار يعنى زمانى بود كه علما از مداخله در امور دولت شيعه بر كنار شده بودند.
دغدغه مهم مكتب اخبارى متوجه آن بود كه وظيفه مجتهد را انكار و نقش علما را چه از لحاظ عقيدتى چه از جهت عملى محدود كند. اخبارييون اجتهاد در تشيع از زمان كلينى (متوفى 329) را بدعت شمرده و مجتهدان را متهم كرده بودند كه مشارب عقلانى سنت از نوع حنفى را پذيرفته‏اند. در مشرب اخبارييون، نقل بر عقل كاملاً رجحان يافته و اعتماد زيادى كه نسبت به سنت رسول و ائمه (ع) مى‏شد، موجب شده بود تا علما تنها تبديل به روايت‏گر حديث شوند. آنها بر اين باور بودند كه نبايد موءمنان را به مجتهدان و مقلدان تقسيم كرد، بلكه بايد همه آنها را مقلد ائمه دانست.(2)
آيت‏الله وحيد بهبهانى(3) با ترويج مكتب اصولى خود، مبارزه‏اى سنگين عليه اخبارييون شروع كرد. او جلسات مناظره‏اى با اخبارييون به پا داشت كه نوعاً با خشونت همراه بود تا جايى كه نهايتاً بهبهانى به كفر اخبارييون فتوا داد. كار اين خشونت بدان‏جا كشيد كه شيخ جعفر نجفى يكى از تلامذ وى مى‏نويسد كه هميشه گروهى ميرغضب بهبهانى‏را همراهى مى‏كردند.(4) نيز، هر كس كتاب‏هاى اصول فقه را با خود حمل مى‏كرد، ناچار بود از ترس حمله ناگهانى‏اخباريون آن كتاب‏ها را مخفى كند.(5) نتايج عقيدتى اين مناظرات نيز منجر به نگارش كتاب مهم «كشف الغطاء عن مبهمات الشريعه العزاء» به خامه شيخ جعفر نجفى شد كه در تمام دوره قاجار يكى از بزرگ‏ترين متون فقهى به شمار مى‏رفت.(6)
در آستانه ورود به عصر قاجار، از دل جريان اخبارى يا حداقل در تناسب و ارتباط با آن جريانى ديگر توسط شخصى به نام شيخ احمد احسايى به راه افتاد كه بعدها نام فرقه يا مكتب شيخيه(7) به خود گرفت.(8) شيخ احمد احسايى در سال 1154 ق در احساء بحرين چشم به جهان گشود و در سال 1176 ق از بحرين به قصد سياحت به عتبات عاليات رفت و در آنجا مدتى نزد سيد محمدباقر بهبهانى و سيدمهدى بحرالعلوم به تحصيل پرداخت.(9) با بروز طاعون در آنجا به بحرين بازگشت و دوباره در سال 1212 ق به عراق رفت و در بصره رحل اقامت افكند.(10) در سال 1221 ق به قصد زيارت امام رضا به ايران آمد و چنان نزد علما و مردم يزد مورد احترام قرار گرفت كه پس از زيارت در آنجا ماندگار شد. او حدود پانزده سال در ايران زندگى كرد. حسن شهرت او علما را از ساير شهرها به سوى‏او جلب كرد و سرانجام آوازه نيك‏نامى او به گوش فتحعلى شاه رسيد. شاه در كمال تواضع و ارادت(11) طى‏نامه‏اى (12) رسمى او را به تهران دعوت و از اين‏كه نمى‏تواند شيخ را در يزد ملاقات كند عذرخواهى كرد. با اين كه احسايى در پاسخ سوءالات مذهبى متعدد فتحعلى شاه، رساله‏اى نوشت در آغاز دعوت او براى رفتن به تهران را نپذيرفت.(13) وقتى هم كه به اصرار شاه به تهران آمد، از اقامت در پايتخت تن زد و گفت:
به عقيده من، شاه قاجار و حكام او تمام اوامر و احكام را به ستم جارى مى‏نمايند و چون رعيت، مرا مسموع الطاعه دانسته در همه امور رجوع به من نموده و پناهنده خواهند گشت و حمايت مسلمانان و رفع حاجت ايشان نيز بر من واجب است، چون در محضر سلطان ميانجيگرى نمايم، خالى از دو صورت نيست: يا او مداخله مرا خواهد پذيرفت و بنابراين حكومتش ساقط خواهد شد يا با آن مخالفت خواهد نمود و من خوار و خفيف خواهم شد.(14)
احسايى در مسير رفتن به بصره، با اصرار محمدعلى ميرزا پسر ارشد فتحعلى شاه و حاكم كرمانشاه، دو سال در كرمانشاه اقامت كرد و ساليانه مبلغ هفتصد تومان حقوق گرفت.(15) احسايى در سال 1234 ق از حجاز و عراق به ايران بازگشت و دوباره تا زمان مرگ محمدعلى ميرزا در كرمانشاه توقف و سپس به مشهد، قم و اصفهان رفت.(16)
احسايى كم‏كم عقايدى(17) پيدا كرد كه موجبات مخالفت علما و در نهايت، تكفير(18) وى از جانب برخى از آنان از جمله ملا محمدتقى برغانى(19)، (20) ملا آقا دربندى و ابراهيم بن سيد محمدباقر(21) را برانگيخت.(22) نهايتاً او در سه منزلى مدينه در سال 1241 ق در حالى كه قصد داشت تا همراه با خانواده خود در مكه ساكن شود، روى در نقاب خاك كشيد.(23)
پس از شيخ احمد احسايى، شاگرد جنجالى وى، سيد كاظم رشتى(24) راه و فكر وى را ادامه داد. در حقيقت او بود كه رسماً فرقه شيخيه(25) را بنيان نهاد كه يكى از مبانى آن، اعتقاد به ركن رابع بود و اين اعتقاد كم‏كم زمينه‏ساز فرقه بابيه شد كه مورد تكفير عالمان دينى قرار گرفت.(26) توجه به اين نكته مهم است كه بدانيم، اكثر علمايى كه به بابيه پيوستند، از شيخيه بودند و چون انتظار امام زمان يكى از مفاهيم و تعليمات شيخيه است، بابى شدن شيخيه امر دور از انتظارى‏نبوده است. به‏ويژه اين‏كه شيخيه نيز شيعه كامل را به كسى اطلاق مى‏كرد كه ميان امت و امام زمان واسطه باشد. از سوى ديگر؛ ظهور بابيه بر شيخيه بيش از ساير علما اثر گذاشت؛ زيرا تقيه‏اى كه بابيه پس از كشته شدن باب داشتند را بر شيخيه نيز تحميل كردند.(27)
در هنگام مرگ سيد كاظم رشتى، علاوه بر باب، دو تن ديگر كه از قضاء هر دوى آنها عليه باب بودند مدعى‏جانشينى وى بودند:(28) اول، ملا محمد ممقانى از پيروان ميرزا شفيع تبريزى، كه در تبريز به قتل باب فتوى داده بود و حاجى محمدكريم خان(29) كه در كرمان به كشتن دو مبلغ بابى فتوى داده بود و به تقاضاى ناصرالدين شاه رساله‏اى در ردّ دعاوى باب تأليف كرد.(30)
شروع فتنه باب در زمان محمدشاه است. قيام بابيه و خلف آن بهايى‏گرى سريع و با خون‏ريزى بسيار و نيز با واكنش صريح و عمومى عالمان دينى همراه بوده است. بابى‏گرى در تمام مراحل رشد عقيدتى خود ضرورتاً مخالف اسلام بوده و پذيرش آن مستلزم نفى و لغو خاتميت اسلام مى‏باشد. نخستين بار در سال 1259 ق سيد على‏محمد ابتدا در بوشهر و سپس در شيراز، خود را باب(31) امام زمان دانست(32) و هم‏چنان كه كومت ارتورد گوبينيو(33) يكى از نخستين نويسندگان تاريخ بابى‏گرى مى‏نويسد، مقام مرجعيت شيعى را سخت مورد ترديد و سوءال قرار داد. از اين‏رو، عالمان شيراز با او به مناظره و محاجه پرداختند.(34) نتيجه اين مناظرات دو مطلب بود: يكى ضعف سيد على‏محمد در علوم دينى و عربى(35) و ديگرى توبه و استغفارى كه انجام داد.(36)
علما و مردم، پس از استنطاق باب، او را كتك زده و عبدالحميد خان كلانتر نيز او را به مسجد وكيل برد تا انابه و استغفار خود را تجديد و علنى كند. علما و حسين‏خان نظام‏الدوله حاكم شيراز وضعيت را به تهران كتباً گزارش داده و از سيد على‏محمد باب شكايت كردند.(37) باب نيز از آنجا كه اميدوار بود نظر محمدشاه و وزيرش را به خود جلب كند، براى آنها كتباً نامه نوشت. وى حتى هنگامى كه در ماكو زندانى بود، رساله‏اى نوشت و آن را به حاجى ميرزا آقاسى پيشكش كرد. باب از آقاسى اجازه خواست تا به تهران بيايد، قبل از اين‏كه آقاسى نظر خود را در اين باره بدهد، شيخ عبدالحسين مجتهد دولت را با اين عبارت كه «اگر علما ناگزير شوند كه در برابر حكومت و باب از خود دفاع كنند، قدرت اين كار را دارند»، تهديد كرد و دولت نيز چنين اجازه‏اى به او نداد اما ترتيبى داد كه ديگر مناظرات علما و باب در شيراز ادامه نداشته باشد و تا اندازه‏اى هم باب آزادى داشته باشد.(38) در اين مرحله، علما نيز با باب مسامحه كردند و از فتواى مرگ وى خوددارى كردند. به عنوان مثال؛ امام جمعه شيراز فتوا داد كه معتقد بود كه اگر وى استغفار كند، آزاد كردن او از زندان مجاز است و يا علماى ديگر او را ديوانه خواندند و بنابراين او را نه مسوءول گفتارهايش دانستند و نه در خور مجازاتى كه مى‏خواستند درباره او اجرا كنند.(39) هرچند بعدها، از جانب علما چندين فتواى وجوب قتل وى صادر شد.(40)
مسامحه اوليه دولت و حتى علما با باب باعث شد تا طرفداران وى فعاليت‏ها و تبليغات خود را بتوانند علناً انجام دهند. به عنوان مثال؛ ملاحسين بشرويه در سر راه خود از شيراز به خراسان، در اصفهان به منوچهرخان معتمدالدوله حاكم اين شهر از ظهور باب خبر داد و او را تحريك كرد تا از باب دعوت كند كه به اصفهان بيايد. منوچهرخان كه ظاهراً به باب متمايل بوده، نيز چنين كرد(41) و براى اين‏كه مردم و علما را حساس نكند و هر نوع مخالفت احتمالى را خنثى‏سازد، او را در خانه امام جمعه سكونت داد، تا چهل روز بعد در يك مجلس علنى در مسجد شاه با علماى اصفهان مباحثه كند. اين مناظرات چندين نتيجه را در پى داشته است: اولاً باب با اين كار تلاش مى‏كند تا اثر سوئى را كه در شيراز بر ذهن علما گذاشته از بين ببرد يا اين‏كه دست‏كم براى به تعويق انداختن تصميم نهايى آنها دستاويزى پيدا كند. ثانياً شايد هم او اين مناظره را فرصتى براى تبليغ بيش‏تر آيين خود تلقى مى‏كرده است. در هر حال، به‏رغم اين‏كه برخى از علما معتقد بودند كه ادامه مناظره با باب، وجهى ندارد، چه، «مخالفت اين شخص به شرع انور، اشهر از آفتاب است» و از همين‏رو، به اعدام وى فتوا دادند، مناظره باب و علما در اصفهان در مسجد شاه برگزار شد. در اين مناظره، امام جمعه، آقا مير محمدمهدى و ميرزا حسن نورى پسر ملاعلى نورى حضور داشتند. دو نفر اخير از باب، سوءالاتى پرسيدند كه وى از پاسخ آنها عاجز ماند.(42) به‏رغم اين، باب هم‏چنان تحت حمايت منوچهرخان آزاد و با طرفدارانش در ارتباط بود و در اين خصوص، اعتراض صريح و كتبى علما به آقاسى هم چندان تغييرى به وجود نياورد.(43)
پس از مرگ منوچهرخان، حاجى ميرزا آقاسى دستور داد تا باب را به تهران آوردند. باب، در بين راه نامه‏اى به محمدشاه نوشت و از او تقاضاى ملاقات كرد كه با دخالت حاجى ميرزا آقاسى اين تقاضا رد شد(44) و حتى دستور داد تا وى را به زنجير بسته و در ماكوى آذربايجان محبوس كنند. باب را پس از مدتى، كه در تبريز(45) و ماكو ماند، به قلعه چهريق در حوالى مرز عثمانى فرستادند و در آنجا براى چندمين بار به وى آزادى نسبى داده شد. اين آزادى مشكلات و حتى اغتشاشاتى را به وجود آورد كه آقاسى ناگزير از برپايى سومين دور مناظرات علما با باب در تبريز شد.
علماى تبريز مناظره با باب را در حضور ناصرالدين ميرزا كه آن زمان، وليعهد و حاكم آذربايجان بود موافقت نمودند. سليمان‏خان افشار، باب را از چهريق به تبريز آورد و يك روز بعد از ورود او ملا محمد ممقانى رييس علماى شيخى تبريز، حاجى ملا محمود نظام العلما،(46) ميرزا على‏اصغر شيخ‏الاسلام، ميرزا احمد مجتهد امام جمعه، و حاجى مرتضى‏قلى مرندى با او مباحثه كردند.(47) در پايان اين مناظره نيز، باب به ندبه و استغفار پرداخت، اما اين‏بار نيز كتك خورده و به چهريق بازگردانده شد.(48) اما شورش‏هايى كه طرفداران باب در زنجان به راه انداختند، اميركبير را بر آن داشت تا كار باب را يك‏سره كند،(49) از همين‏رو، به دستور وى، باب را از چهريق به تبريز آوردند و به فتواى علماى شيعه در روز 27 شعبان 1266 در تبريز، مقابل ارك حكومتى تيرباران كردند.(50) اين در حالى بود كه برخلاف آن‏چه براون مدعى مى‏شود كه تعداد علمايى كه بابى‏گرى را پذيرفتند، قريب چهارصد تن مى‏باشند، باب هرگز نتوانسته بود از ميان عالمان دينى كسى را بجز سيد حسين ترشيزى كه ظاهراً مجتهد بوده است و نيز برخى از روحانيون عادى را به خود جلب كند و حتى يكى از دلايل مهمى كه عليه وى كارگر افتاد، مخالفت اكثريت عظيمى از علما با او بود.
هرچه زمان بيش‏تر مى‏گذشت، طرفداران باب در جاهاى مختلف كشور فرصت مى‏يافتند تا دست به شورش‏هايى‏بزنند. به عنوان مثال؛ پس از آن‏كه ملا حسين بشرويه از شيراز به تهران و سپس به خراسان رفت، تلاش كرد تا دعاوى باب را تبليغ و به مردم بقبولاند. او در برخى از مناطق از جمله نيشابور تا حدّى نيز موفق شد. با رونق گرفتن كار او در مشهد، حمزه‏ميرزا حشمت‏الدوله به دستور علما او را زندانى كرد.(51) وى از مشهد به قصد سبزوار گريخت و در آنجا شخصى به نام ميرزا تقى جوينى را مسلح كرد. در همين ايام، محمدشاه از دنيا رفت و شورش‏هاى بابيه در جاهاى مختلف اوج گرفت. ملا حسين به اتفاق ملا محمدعلى بارفروشى و قره‏العين به مازندران شتافتند و نخستين جنگ ميان بابيه و دولت را در اين ناحيه شكل دادند. ملا محمدعلى در رأس 300 مرد با شمشيرهاى آخته در خيابان‏هاى شهر بارفروش (بابل كنونى) حركت كرده علماى شهر را تهديد مى‏نمود. سعيدالعلما بارفروشى مقاومت عليه بابيه را رهبرى مى‏كرد و از ناصرالدين شاه پيوسته تقاضا كمك مى‏كرد.(52) سعيدالعلما در نهايت موفق شد تا قلعه شيخ طبرسى كه پايگاه بابيه بود را فتح و برخى از بازماندگان قلعه را در بازار بارفروش به دست خود اعدام كند.(53)
در زنجان نيز قيامى ديگر رخ داده بود. رهبر اين قيام، ملا محمدعلى زنجانى بود كه پيش از گرويدن به باب، مذهب اخبارى داشته(54) و ظاهراً در همان حال، هم با علما و هم با دولت پيوسته در مشاجره بوده است. هر وقت به ديدن حاكم زنجان مى‏رفت، هميشه گروهى از مريدان مسلح او را همراهى مى‏كردند.(55) مشاجرات او با علماى اصولى‏زنجان به قدرى نيش‏دار بود كه آنان به تهران نامه نوشتند و تقاضا كردند او را از زنجان اخراج كنند. بارها از شهر تبعيد شد در يكى از همين تبعيدها كه در اواخر حكومت محمدشاه صورت گرفت، در تهران با ملاحسين بشرويه ملاقات كرد. در اغتشاشى كه پس از مرگ محمدشاه و سقوط حاجى ميرزا آقاسى از اريكه قدرت پديد آمد به زنجان بازگشت و براى نخستين بار از بابى شدن خود سخن گفت و مريدان او نيز بر آن شدند كه مذهب جديد را بپذيرند. نزاع رسمى ميان گروه محمدعلى و دولت زمانى درگرفت كه يكى از بابيان به جرم نپرداختن بدهى‏هاى مالياتى‏اش توقيف شده بود و ملا محمدعلى مى‏خواست او را به زور آزاد كند.(56)
سيديحيى دارابى كه از سوى محمدشاه در جلسه استنطاق باب در شيراز حضور داشت، از شيراز به يزد رفت و به تبليغ بابى‏گرى پرداخت. پدرش سيدجعفر در ميان مردم وجهه عظيمى كسب كرده بود كه پس از او اين محبوبيت نصيب پسرش شد. وى پس از مدتى به جرم تبليغ براى باب، به تبريز تبعيد شد. وى زمانى از قلعه بيرون آمد كه اختلافى ميان اهالى و ميرزا زين‏العابدين حاكم شهر درگرفته بود و مردم از سر لجاجت با حاكم، جانب وى را گرفتند و شورشى برپا كردند.(57)
بابى‏گرى راه تاريخى خود را در ازلى‏گرى و بهايى‏گرى ادامه داد.(58) البته ازلى‏گرى از لحاظ اهميت پس از بهايى‏گرى‏قرار دارد، در عين حال، هر سه اين گروه‏ها، دشمنى با عالمان دينى را سرلوحه كارشان قرار داده بودند. از همين‏رو بود كه ميرزا جانى كاشانى موءلف كتاب «نقطه الكاف» انتظار داشت كه در ظهور امام زمان هفتاد هزار ملا گردن زده شوند وى، عالمان دينى را حتى از لاشه سگ هم بى‏ارزش‏تر مى‏دانست. بهايى‏ها حتى پيش از آن‏كه قصد جان ناصرالدين شاه كنند، عليه جان امام جمعه تهران توطئه كرده بودند كه موفق به اجراى آن نشدند. بهائيان در ابتدا طرح ائتلاف با دولت عليه عالمان دينى را ريختند طرحى كه سيد على‏محمد باب در روءياى آن بود و موفق نشد عبدالبهاء نيز به همين اميد به ناصرالدين شاه نامه نوشت. در نهايت بهائيان موفق شدند تا موقعيتى خاص ميان دولت و علما به دست آوردند به‏گونه‏اى كه مى‏توانستند به آتش غضب هر طرفى كه قصد طرف ديگر را داشت دامن بزنند.(59)

پى نوشت‏ها:

1. از دل اين مكتب، حكيمان برجسته‏اى همچون ملا محسن فيض كاشانى و قاضى سعيد قمى نيز درآمده‏اند.
2 . خوانسارى، روضات الجنات، ص 36.
3. بهبهانى در سال 1117 (و بنا به روايت قصص العلماء در 1118) در اصفهان به دنيا آمد و در عنفوان جوانى به كربلا هجرت كرد و حسب خوابى كه امام حسين (ع) را مى‏بيند، تا آخر عمر (1208) در آنجا باقى مى‏ماند.
4 . ر.ك: ميرزا محمد تنكابنى، قصص العلماء، (قم: حضور، چ 1، 1380)، ص 148.
5 . روضات الجنات، ص 123.
6. حامد آلگار، دين و دولت در ايران (نقش علما در دوره قاجار)، (تهران: توس، چ 1، 1356)، صص 49 51.
7. هانرى كربن درباره عنوان مكتب شيخيه مى‏نويسد:
نام‏هاى «شيخى» و «مكتب شيخى» از سوى خود مكتب انتخاب نشده است؛ اين نام‏ها را «ديگران» براى مشخص كردن مريدان شيخ احمد احسايى، به آنان داده‏اند. شيخ احمد احسايى هرگز سر آن نداشت تا مكتبى را بنياد نهد. او سعى داشت تا با وفادارى كامل به تعليمات حكمى امامان شيعى اثنى‏عشرى خود را از «ديگران» ممتاز نمايد. شيخ احمد احسايى اين تعليمات را با تأملات شخصى خود كه حاصل عمر او بود، تعميق بخشيده بود. ضامن صحت اين تعليمات در نظر او، تجربه درونى همراه با گفتگوهاى شهودى با امامان بود كه شيخ احمد آنان را تنها استادان خود مى‏دانست. اين اعتقاد كامل به امامت با كج‏فهمى پايدارى مواجه شد كه داستان آن چندان آموزنده نيست. جاى آن دارد كه بگوييم اين اعتقاد به امامت، به اصلاحى در الهيات ناظر است كه با جنبش‏هاى «اصلاحى» دنياى اسلام نسبتى‏ندارد.
هانرى كربن، تاريخ فلسفه اسلامى، ترجمه سيد جواد طباطبايى، (تهران: كوير، چ 3، 1380)، صص 495 496.
8. هانرى كربن در خصوص ارتباط شيخيه و اخبارييون مى‏نويسد: اين موضع ميانى [شيخيه ]بدون شك، بيش‏تر به موضع اخبارى‏ها نزديك است.
تاريخ فلسفه اسلامى، ص 499.
9. مرتضى مدرسى چهاردهى، شيخ احمد احسايى، (تهران: بى‏نا، 1344)، ص 5. هانرى كربن درباره تلمذات شيخ احمد مى‏نويسد:
شيخ احمد، شاگردى هيچ استادى نكرده است، گويى كه او را استادى جز استاد غيبى كه ديگر اهل معنا نيز خود را شاگرد او دانسته‏اند نداشته و اين امر در مورد شيخ صريحاً به معناى شاگردى تدريجى در نزديكى از چهارده معصوم است. با اين همه، نام چند تن از استادانى را كه شيخ احمد به استماع درس آنان پرداخت، مى‏شناسيم.
تاريخ فلسفه اسلامى، صص 496 497.
10. عبدالله بن احمد الاحسايى، شرح حالات شيخ احمد الاحسايى، (بمبئى: بى‏نا، 1310 ق)، ص 25.
11. شاه در نامه‏اش به احسايى نوشته بود كه اگر احسايى دعوت او را براى آمدن به تهران نپذيرد، او ناگزير امور مملكت را رها كرده و شخصاً به يزد خواهد رفت. شاه برود. او همچنين بر روى پاكت شعر زير را نوشت: محرمى‏خواهم كه پيغامى برد / نزد جانان نام گمنامى برد.
عضدالدوله، تاريخ عضدى، ص 69.
12. براى اطلاع تفصيلى از متن نامه، ر.ك: شيخ احمد احسايى، ص31.
13 . قصص العلما، ص 31.
14 . شيخ احمد احسايى، صص 8 9.
15 . روضات الجنات، ص 25؛ قصص العلما، ص 28.
16 . شرح حالات شيخ احمد الاحسايى، صص 48 54.
17. به عنوان مثال؛ هانرى كربن درباره معاد جسمانى از نظر شيخ احمد مى‏نويسد:
شيخ احمد احسايى با بهره‏گيرى از احاديث امامان معصوم، انسان‏شناسى ويژه مكتب خود را تدوين كرده است. اين انسان‏شناسى او را به آن امرى راهبر شده است كه مى‏توان با تميز ميان دو جسد: جسد كثيف و جسد لطيف و دو جسم: جسم فلكى و جسم مثالى آغازين «كيمياى كالبد روز رستاخيز» ناميد. حالت كالبد روز رستاخيز كه از جسد دوم و جسم دوم به وجود آمده، همسان با اعمال كيميا توصيف شده و اين‏جا پيوندى با تعليمات مكتب باطنى غربى دارد.
تاريخ فلسفه اسلامى، ص 500.
18 . برخى از نويسندگان به غلط معتقدند:
شايد ارادت پايدارى كه از سوى شاه و خانواده‏اش نسبت به احسايى ابراز مى‏شد، رشك برخى علما را برانگيخت و همين امر وسيله اكفار او شد. شايع بود كه شاه صد هزار تومان در ازاى بدهى‏هاى شيخ پرداخته و يك عباى‏مرواريددوزى و نيز دهكده‏اى در كرمانشاه به او داده است (با تغيير اندك).
محمد هاشمى كرمانى، «طايفه شيخيه»، مجله مردم‏شناسى، دوره 2، س 1337 ش، ص 252.
حامد آلگار درباره ارتباط حسنه شاهزادگان و حكام قاجارى با احسايى مى‏نويسد:
شاهزادگان نيز از رفتار شاه تبعيت مى‏كردند، بسيارى از حكام ايالات در زمان حكومت او با علما شخصاً رابطه برقرار كرده بودند، روابط حكام مزبور با علما يا از روى خلوص ارادت و ديانت بود يا براى نگه‏داشتن كرسى‏هاى‏حكومت‏شان. حكام يزد، كرمان، اصفهان، مشهد و كرمانشاه با احسايى به خوبى رفتار كردند. نخستين بار ابراهيم خان ظهيرالدوله توجه فتحعلى شاه را به شيخ احمد جلب كرد و بعدها پسرش حاجى محمدكريم خان قاجار به پيشوايى فرقه شيخيه رسيد. محمدعلى ميرزا حاكم كرمانشاه و پسر فتح‏على شاه، يكى از ابواب بهشت را از احسايى خريد و وصيت كرد كه سندش را لاى كفن وى بگذارند. عبدالوهاب معتمدالدوله (كه متخلص به نشاط بود) به احسايى نامه نوشت و شخصاً او را به تهران دعوت كرد.
تلخيص از: دين و دولت در ايران، صص 99 101.
19. هنگامى كه وى در قزوين به كفر احسايى فتوى داد، على‏تقى ميرزا، حاكم شهر، براى آشتى آن دو تلاش‏هاى‏زيادى كرد كه عقيم ماند.
قصص العلما، صص 31 32.
20. وى در نهايت در قزوين به دست ميرزا صالح شيرازى در محراب مسجد كشته شد، هرچند در قصص‏العلماء تعداد قاتلان چندين نفر بودند: به ناگاه چند نفر از فرقه غاديه ضاله مضله بابيه داخل مسجد شدند، در اول، نيزه بر گردن مبارك آن جناب زدند، آن جناب هيچ معترض نشد، زخم دوم را زدند كه آن جناب سر از سجده برداشته و فرموده چرا مرا مى‏كشيد؟ پيزه به دهان مباركش زدند.
قصص العلما، ص 22.
21 . اين در حالى بود كه وى نزد دو تن از بزرگ‏ترين علماى شيعه در قرن سيزدهم (بهبهانى و بحرالعلوم) تلمذ كرده بود و نيز برخى از علماى بزرگ وقت از جمله حاجى ملا ابراهيم كلباسى و ملا على نورى از او اجتهاد دريافت كرده بودند.
ر.ك: قصص العلما، صص 27 و 31؛ روضات الجنات، ص 26.
22. تلخيص از: دين و دولت در ايران، صص 94 99. هانرى كربن معتقد است: «شيخ احمد كه چهره معنوى‏برجسته‏اى بود و همه ويژگى‏هاى «مرد خدا» را در خود داشت و هرگز مورد نفى كسى واقع نشده است... شرق‏شناسانى كه شايد جز نمونه كليساى رومى را نمى‏شناسند، نوشته‏اند كه شيخ احمد توسط مجتهدان طرد شد و اين حرف درست نيست؛ هيچ يك از مجتهدان به توطئه شخصى و بى‏حاصل ملا برغانى در قزوين كه سعى كرد مفهوم طرد را وارد دنياى اسلام كند، نپيوست».
تاريخ فلسفه اسلامى، صص 496 و 501 502.
23. تاريخ فلسفه اسلامى، ص 497.
24. سيدكاظم رشتى به سال 1259 ق در بغداد وفات كرد. از او آثار زيادى باقى مانده بود كه برخى از آنها در جريان دو غارت خانه وى در كربلا (همراه با نسخه‏هاى خودنوشت آثار شيخ احمد) از ميان رفت.
تاريخ فلسفه اسلامى، ص 497.
25. يكى از محققين تاريخ معاصر در خصوص منشأ و خاستگاه ظهور و بروز اين فرق شبه‏دينى مى‏نويسد:
استعمارگران انگليسى و روسى در كنار همه تلاش‏هايى كه براى تضعيف ايران و ايرانيان كردند، از آنجا كه وحدت مذهبى مردم ايران را خطر بزرگى براى خود مى‏دانستند، كوشيدند تا با ايجاد فرقه‏هاى مذهبى مختلف، وحدت اسلامى مردم را به تفرقه مبدل سازند. مسلك بابيت كه ريشه در دوره ضعف بعد از تركمن‏چاى داشت و نيز بهائيت كه در دوره ناصرى شكل گرفت، در واقع، تلاشى در اين راستا بود. اين فرقه‏ها، به دليل آن‏كه از يك سو عمق ايمان و اعتقادات مردم در مذهب شيعه غيرقابل تشكيك بود و از سوى ديگر خود اين مرام‏ها و فرقه‏ها نقاط ضعف و تناقضات زيادى داشتند، زياد دوام و رسوخ نيافتند و به‏رغم آن‏كه در سنوات و دهه‏هايى صحنه اجتماعى و سياسى‏ايران را متشنج كردند، تداوم جدى نداشتند و نفرت عمومى را برانگيختند؛ هرچند كه قدرت‏هاى خارجى از همان زمان تا اكنون هميشه از اين فرقه‏ها در جهت مقاصد و مرام‏هاى خود، استفاده سياسى و فرهنگى كرده‏اند؛ به قدرت رسيدن تنى چند از آنان در مناصب حساس حكومتى در دوران پهلوى، نشانه اين امر است.
موسى نجفى و موسى فقيه‏حقانى، تاريخ تحولات سياسى ايران، (موءسسه مطالعات تاريخ معاصر، چ 2، 1381)، صص 78 79.
26. به عنوان مثال؛ ميرزا احمد مجتهد تبريزى در سال 1264 ق به كفر شاگردان شيخ احمد احسايى و تبعه او فتوى داد. در فتواى وى، ورود پيروان احسايى به حمام مسلمين حرام شمرده شده، همچنان كه بر مس آنها توسط مسلمين، احكام مس كفار بار شده است.
ناسخ التواريخ، ج 3، ص 1037.
27 . تحميل تقيه از زمانى آغاز شده بود كه سيد كاظم رشتى جانشين شيخ احمد احسايى و رهبر فقه شيخيه مجبور شده بود كه بگويد «ظواهر اين عباير شيخ احمد كفر است».
قصص العلما، ص 31.
28 . بابى‏گرى، صص 19 20.
29. هانرى كربن درباره جانشينان شيخ احمد مى‏نويسد:
با دومين جانشين شيخ احمد، مركز مكتب [شيخيه ]به كرمان انتقال يافت و در همين شهر داراى حوزه‏هاى‏علميه، مدرسه و چاپ‏خانه‏اى است. شيخ محمدكريم خان كرمانى (متولد كرمان در سال 1225 ق و درگذشته 1288 ق) از سوى پدر خود، ابراهيم خان، به خانواده سلطنتى تعلق داشت. او در كربلا شاگرد سيد كاظم بود و آثار بسيارى به يادگار گذاشته (بالغ بر دويست و هفتاد و هشت عنوان) كه همه قلمروهاى علوم اسلامى و فلسفى حتى كيميا، طب، موسيقى و مناظر و مرايا را شامل مى‏شود. فرزند او شيخ محمدخان كرمانى (1263 1324 ق) جانشين پدر شد و آثار فراوانى از خود به جاى گذاشت. ميان پدر و فرزند، همكارى فكرى و معنوى نزديكى وجود داشت كه ميان محمدخان و برادر جوان او، شيخ زين‏العابدين خان كرمانى (1276 1360 ق) كه جانشين او شد و آثار بسيارى از او باقى مانده است كه بخش اعظم آن به چاپ نرسيده، تجديد شد. بالاخره، پنجمين جانشين، شيخ ابوالقاسم ابراهيمى مشهور به «سركار آقا» (1314 1389 ق) است كه او نيز آثار فراوانى نوشته و در آنها به طرح پرسش‏هاى حساسى پرداخت، اما مجموعه آثار مشايخ، به صورتى كه در كرمان محفوظ است، بيش از هزار عنوان را شامل مى‏شود و تاكنون نزديك به نيمى از آنها به چاپ رسيده است.
تاريخ فلسفه اسلامى، صص 497 498.
30. دين و دولت در ايران، صص 211 212.
31. بابيه و اسماعيليه از جهات متعددى شبيه هم هستند: اولاً هر دو از مذهب شيعه سرچشمه گرفته و بدعت‏آميز بودند و هدف‏شان از ميان بردن دين مورد قبول اكثريت (به ترتيب سنى و شيعه اثنى‏عشرى) با اعمال زور بود و نشر عقايد اين دو طايفه پنهانى بود. ثانياً به لحاظ عقيدتى در اسماعيليه عنوان باب به يكى از مراتب سبعه باطنى در سلسله‏مراتب روحانى داده شده بود. بابيه نيز به سهم خود كاربرد رمزى عدد هفت را با نظريه «ذات حروفه سبعه» كه خداوند از رهگذر آنها در هفت روز كار آفرينش را به پايان برد، احيا كردند. ادوارد براون در كتاب «يك سال ميان ايرانيان» معتقد است چون عقايد بابى بهايى رنگ شيعى را از دست داد، اقليت‏هاى مذهبى به خصوص زرتشتيان را به خود جلب كردند. ثالثاً هر دو گروه، در فعاليت‏هاى‏شان عدم تعصب و آزادى مذهبى يا تلفيق اديان و مذاهب را پيشه خود ساخته بودند.
32. براى اطلاع تفصيلى از سير تاريخى كه سيد على‏محمد را به بابيت كشاند، ر.ك: اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى، ج 3، به تصحيح محمداسماعيل رضوانى، (تهران: دنياى كتاب، چ 1، 1367)، صص 1669 1672.
33. Comte Arthur de Gobineau .
34. سيد يحيى دارابى كه بعداً قيام باب را در تبريز رهبرى كرد نيز در اين مناظرات حضور داشته است.
35. سكوت مآخذ بابيه درباره مجالس مكالمه باب با علما بيان‏گر اين است كه باب واقعاً در بحث با علما شكست خورده است.
36 . منتظم ناصرى، ج 3، صص 1670 1671؛ روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 311.
37. مهم‏ترين علت موضع‏گيرى عالمان دينى در قبال باب، اعتقاد آنان به بدعت‏آورى باب و اطرافيان وى بود. به عنوان مثال؛ ملا على‏اكبر اردستانى در مسجد آقا قاسم شيراز عبارت «اشهد ان على‏محمد بقيه الله» [ا.جى.براون، تاريخ جديد ميرزا على‏محمد باب، (كمبريج: 1893)، ص 200 ]را به اذان افزود كه باعث شد علما، حسين‏خان نظام‏الدوله حاكم شيراز را وادار كنند تا او را مجازات كند.
روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 311؛ تاريخ منتظم ناصرى، ج 3، صص 1671 1672. .
38. در زمان همين آزادى بود كه ملا حسين بشرويه‏اى در رفت‏وآمدى كه با باب داشت، آيين او را پذيرفت و بعدها قيام‏هاى خراسان و مازندران را راه انداخت.
39 . روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 311.
40 . ر.ك: دين و دولت در ايران، صص 197 199.
41 . روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 312.
42 . ناسخ التواريخ، ج 3، صص 1010 1011.
43 . براى اطلاع تفصيلى از متن نامه علما به آقاسى، ر.ك: احمد كسروى، بهايى‏گرى، (تهران: بى‏رنا، بى‏تا)، ص 26؛ فريدون آدميت، اميركبير و ايران، (تهران: 1334)، ص 199.
44. براون بر اين باور است كه آقاسى مى‏ترسيده كه پس از ملاقات محمدشاه و باب، اخلاص‏هاى معنوى‏محمدشاه از او منصرف و متوجه باب شود.
45. وى چهل روز در تبريز ماند و در تمام اين مدت، علما از ملاقات با او خوددارى كردند.
46 . وى معلم ناصرالدين شاه بود.
47 . براى اطلاع تفصيلى از مفاد اين مناظره، ر.ك: روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 423؛ قصص العلما، ص 46؛ فريدون آدميت، اميركبير و ايران، (تهران: خوارزمى، چ 8، 1378)، ص 200؛ بهائى‏گرى، صص 32 33.
48. ر.ك: دين و دولت در ايران، صص 201 203.
49 . روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 456. همين اقدام اميركبير باعث شد كه بابى‏ها به قتل وى همت گمارند.
50 . ر.ك: ناسخ التواريخ، ج 3، صص 1073 1075. يكى از علت‏هاى بى‏مهرى بابى‏ها به اميركبير به ويژه در تاريخ‏نگارى آنها، همين اعدام بابيه توسط وى مى‏باشد. به عنوان مثال؛ در اين خصوص مى‏توان به نويسنده كتاب «قبله عالم» كه خود يك بهايى است، مراجعه كرد [ عباس امانت، قبله عالم، ترجمه حسن كامشاد، (تهران: كارنامه، چ 1، 1383) ].
51 . روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 422.
52 . براون سعيدالعلما را يهودى‏تبار مى‏داند كه تازه به دين اسلام گرائيده بوده است اما در شرح حال مختصرى كه اعتمادالسلطنه در الم‏آثر و الآثار از وى به دست داده است، از يهودى‏تبار بودن او ذكرى به ميان نياورده است.
53 . ر.ك: ناسخ التواريخ، ج 3، صص 1012 1036؛ روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 446.
54. ظاهراًً او بيش از همه به جنبه‏هاى انقلابى بابيت دل باخته بود.
55 . روضه الصفاى ناصرى، ج 1، ص 448.
56. ر.ك: ناسخ التواريخ، ج 3، صص 1058 1069؛ تاريخ منتظم ناصرى، ج 3، صص 1695 1696.
57. ر.ك: ناسخ التواريخ، ج 3، صص 1105 1110.
58. بعد از باب، فرقه وى به دو شاخه تقسيم شد: الف) پيروان يحيى صبح ازل (ازليه)؛ ب) پيروان برادر وى، ميرزا حسين‏على بهاء (بهائيه). روس‏ها از ازليه و انگلستان از بهائيه حمايت مى‏كردند.
59. دين و دولت در ايران، صص 213 214.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار