مشروطه و آموخته های روحانیت

به بهانه سالگرد صدور فتوای تحریم تنباكو توسط آیت الله میرزا حسن شیرازی

سال 1342 شمسی زمانی كه امام خمینی(ره) در مدرسه فیضیه قم پس از عتاب به حكومت پهلوی و شخص شاه، آمریكا و اسرائیل را دشمنان اصلی ایران دانست و تقیه را حرام اعلام كرد، بسیاری از ناظران آن روز، عمق این همه خروش و فریاد را درنیافتند. گروهی این قیام را ایستادن بی نتیجه در برابر جریان حاكم و قاهر خواندند و این نهضت را كوبیدن مشت بر سر نیزه، و نتیجه را شكست دوستان و جرأت و دریدگی دشمنان دانستند. اما نهیب او، فریاد فرو خورده ای بود كه پس پنجاه و چهار سال از حلقوم این پیرمرد شصت و سه ساله شنیده می شد. فریادی كه آخرین زمزمه آنرا پیش از غروب یازدهمین روز مرداد سال 1288 شمسی، جماعتی سرمست و غافل، از زبان خسته اما استوار شیخ فضل الله نوری شنیدند و اندكی بعد در كنار پیكر آویخته بر دار او، هلهله كنان به شادی پرداختند. شیخ بر دار، گویی سال ها دور از آن همه غوغا آرمیده بود و این تفنگچی های بی اطلاع در رقص و پایكوبی گویی حرف حسابی نشنیده بودند. شیخ فضل الله نوری اگرچه در آن همه هیاهو، غریبانه بر دار شد و حیرت و حسرت دوستان را برانگیخت، اما غریبه ای نبود كه تهرانی و ایرانی او را نشناسند. او عالمی پارسا بود كه با همه جامعیتی كه از معقول و منقول و معارف الهی و بشری داشت كرسی تدریس در حوزه های علمیه عراق را رها كرد و از آینده ای كه دیگران از مرجعیت تام او تصویر می كردند، دست شست. به اشاره میرزای شیرازی به تهران آمد و بیست و هفت سال در كنار مردم ایران زندگی كرد، آنسان كه مرجع مشكلات و ملجأ گرفتاری های مردم شد. هرچه از این دست گرفت، از آن دست بخشید، حتی دزدان و راهزنان هم از كرامت او بی نصیب نماندند. در پس همه جوسازی ها و لجن پراكنی های این و آن در صفحات تاریخ، اما آن همه علم و فضیلت و تقوا و این همه مردم داری و احسان و انفاق، محو نشد و همان زبان ها كه او را متهم می نمودند، در گوشه ای ناگزیر به زهد و پارسایی او اقرار كرده اند.
پرسش اساسی آنست كه امام خمینی(ره) در پی این پنجاه و چهار سال چگونه توانست آن خروش الهی را زنده كند و بر تمام ایران اثر بخشد، آنسان كه پس از پانزده سال تلاش و مجاهدت تحمل زندان و تبعید از وطن، پیروزمندانه به ایران بازگردد و بنای حكومت اسلامی را بنیان گذارد؟ نمی توان انقلاب اسلامی مردم ایران به رهبری امام خمینی(ره) را بدون بازدید ماجرای مشروطه تحلیل كرد؛ در آن واقعه نیز مردم با اشارت عالمان و روحانیان به صحنه آمدند، اما پایان غم انگیز حضور روحانیت در این ماجرا شاید قرار بود سازمان روحانیت شیعه را از ورود به سیاست و دخالت در حكومت باز دارد و ناامیدانه به كنج مدرس و مكتب بنشاند تا استبداد و استعمار با خیالی آسوده از زهرچشمی كه از این جماعت روحانی گرفته بودند به حراج و تاراج ثروت این مرز و بوم بپردازند، كه چنان هم نشد. پس چه رخ داده بود؟
سازمان روحانیت كه پس از سال ها بگیر و ببند عباسیان و اقمارشان، در پناه حكومت صفوی ها نفسی تازه كردند و تشیع را كه در تمام ایران گسترده بود، عمق بخشیدند و ریشه های این شجره طیبه را كه با مجاهدت امامان و امامزادگان مظلوم و غریب در این سرزمین سربرآورده بود، مستحكم ساختند در كنار سلاطین هر دوره برای ایمن ماندن كانون تشیع از هجوم عثمانی ها و جماعت سلفی گرای جزیره العرب، به تقویت اصل حكومت ها پرداختند تاامنیتی برای مردم حاصل آید و فراغتی برای بسط و نشر احكام الهی. پس از پایان دوران صفوی اندك اندك خودكامگی و استبداد سلاطین، نهاد روحانیت را از نهاد حكومتی دور كرد، گرچه با همان ملاحظات پیشین به هدم حكومت ها روی نیاوردند. در ماجراهای پایانی دوران قاجار اگرچه سخت در برابر بیدادگری سلاطین بر مردم و وادادگی شاهان در برابر بیگانگان ایستادند، اما همچنان اصل حكومت را برای حفظ كیان تشیع لازم دانستند در نهضت تنباكو و قیام عدالتخانه و حوادث پیش و مابین آنها، علما بدون نظر به سرنگونی حكومت، به اجرای قوانین اسلام و عزل عمال بیدادگر اصرار ورزیدند. قیام عدالتخانه، كه به هر روی تغییر نام داده، به مشروطه خواهی بدل گشته بود، سرانجام اندوهباری داشت و این نكته اول بود كه سازمان روحانیت برای حفظ كیان تشیع از گزند بیگانگان نمی تواند به حكومت های مستبد داخلی دل خوش كند و به دنبال دفع افسد به فاسد باشد. از همین رو امام خمینی(ره) در آغاز فریادگری خود، سلطنت و شخص شاه را مخاطب قرار داد و ما بی مهابا به قلب حكومت استبدادی تاخت. نكته دیگر، لزوم آگاهی بیش از پیش نسبت به زمانه بود. شیخ فضل الله دنیا و جریان های سیاسی جهان را از همان دوران حضور در عراق به خوبی می شناخت و حتی بعدها ترجمان مباحث روزنامه های اروپایی را كه محمد قزوینی برای او از فرانسه می فرستاد، مطالعه می كرد و گاه خود سری به متون اصلی اروپایی می زد. اما دیگرانی هم بودند كه از حقیقت جریانات غربی و غربزده و ادعاهای خیره كننده منورالفكران وابسته اطلاع نداشتند و تنها به گویش های دسته چندم حلقه های فرنگ دیده اطرافشان بسنده می كردند و این ضربه ای عظیم بر پیكر روحانیت وارد آورد و آه حسرت را از نهاد همین دیگران بی اطلاع، آنگاه كه چشم تجربه بر حقیقت ماجرا گشودند برآورد. سازمان روحانیت آموخت كه باید خود و بدون واسطه از آنچه در جهان می گذرد آگاه شود تا افت و خیزهای میان داران كشورهای غربی، موج بنیان كنی در ساحل این مملكت ایجاد نكند و تدبیر روحانیت به عنوان امین و امام مردم، همگان را به امنیت رساند. امام خمینی(ره) خود از تمام مسائل روز آگاه بود و شاگردان را نیز به این امر تشویق می كرد. شیخ فضل الله تلاش بسیاری كرد تا دیگران را از این مسئله آگاه سازد اما افاقه نكرد، چرا كه سازمان متشكلی از همفكران و همراهان نداشت و این همان نكته سومی بود كه روحانیت دریافت: لزوم ایجاد شبكه ای منسجم از عناصر تحصیلكرده و همفكر؛ همان كاری كه شیخ مرتضی حائری(ره) با تأسیس حوزه علمیه قم به آن پرداخت و مرحوم بروجردی(ره) در حفظ و اعتلای آن سنگ تمام گذاشت، بی جا نبود كه این هر دو بزرگوار حوزه علمیه را از تنش ها و آشوب های سیاسی روزگارشان به دور داشتند، تا نهال این سازمان(كه پس از توجه دشمنان به حوزه نجف و تلاش برای هدم آن، اینك در قم ریشه می دواند) مستحكم شود و برای رویارویی طوفان های بنیان كن آینده، استوار گردد. البته برای امام خمینی(ره) تربیت شاگردانی كه توان همراهی و همفكری داشته باشند، جز در این زمینه هموار ممكن نبود و این همه فرصت ها و نعمت هایی بود كه شیخ شهید از آنها محروم بود.
از طرفی، سالوس و فریبكاری وابستگان به غرب چنان بود كه دیگر عالمان نهضت عدالتخانه و مشروطه، بنابر مماشات با بعضی كژی های این جماعت گذاشته بودند و نمی دانستند اینها از بن دندان اعتقادی به دین و مذهب ندارند و قبله آمالشان لندن و پاریس و دیگر ممالك غربی است و همراهی روحانیت را نردبان صعود و وجهه ای در عموم می دانند. نكته چهارم همین بود؛ روحانیت دریافت نه تنها به شاهان و سلاطین كه به این منورالفكران و مدعیان ترقی و پیشرفت نیز اطمینانی نیست و این جماعت علم زده، جایی برای باورهای دینی و مذهبی در زندگی خود باز نكرده اند و هر آنچه از دین داری و بندگی حق ادعا می كنند به هنگام عمل بر مدار اروپا می گردند و علم و سیاست غربی را طواف می كنند. همان زمان وقتی لفظ مشروطه را بر زبان راندند و در جامعه جا انداختند، چنان از همخوانی و همراهی و ای بسا یكسانی مشروطه با حكومت اسلام گفتند و نوشتند كه بر مخیله كسی (جز شیخ كه اصل ماجرا را دانسته بود) نمی آمد كه این مشروطه ای كه اینها ادعا می كنند به دیكتاتوری رضاخانی و پهلوی می انجامد. البته حقیقت پنهان نماند، همان ها كه شیخ و اسلام خواهان را به طرفداری استبداد متهم می كردند، خود مجیزگو و طرفدار مستبدترین حكومت های این مملكت گردیدند، رضاخان دست پرورده همین قبیله بود و محمدرضا درس خوانده همین مكتب! اما آن روز لفظ مشروطه را در پناه ناآگاهی مردم چنان گستراندند كه هرچه شیخ فریاد كرد، به جایی نرسید و این نكته پنجم این ماجرا بود كه از آغاز باید اصل و فرع هدف را برای مردم گفت و خلایق را آگاه كرد، كاری كه امام خمینی(ره) از ابتدا در آن كوشید و همراه شاگردانش، پانزده سال تمام به اجرای آن همت نهادند. نكته ششم شناخت همراهان بود، امام جمعه درباری تهران كه بعدها به سفارت روسیه پناه برد و برای شیخ هم پیام دعوت و همراهی داد و آه اندوه شیخ را برآورد، انسانی فاسد و وابسته به استبداد بود كه از آغاز به نیرنگ و دغل خود را همراه با شیخ كرده بود. شیخ فضل الله كه در غربت و تنهایی برای آگاهی مردم و دیگران در تلاش و مجاهدت بود، مجالی برای پاكسازی اغیار نیافت. اما در نهضت امام خمینی(ره) اگر چه گیر و بندهای رضاخانی و هجمه و تضییقی كه بر حوزه های علمیه راند، محلی برای بقای عناصر سست بنیاد و وابسته در حوزه ها نگذاشته بود (عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد) اما همان اندكی كه با شذوذات انحرافی سر بر می آوردند، از نهضت و روحانیت طرف می شدند. تو گویی لفظ آخوند درباری، بدترین دشنامی بود كه آن زمان بر كسی رانده می شد!

اما استعمارگران كه پس از ماجرای نهضت تنباكو به تدبیر این شكست، محافل شبه ماسونی و حلقه های منورالفكری را پشتیبانی می كردند و سرانجام توانستند از این اطوار و سالوسگری، طناب داری بر حلقوم خروشان روحانیت بیاندازند، برای پیشگیری از مزاحمت دوباره جماعت روحانی، زمزمه جدایی دین از سیاست را به راه انداختند. این شعار تا آن روزگار معنایی نداشت. علمای ایران به تبع حوزه های عراق در سامرا و نجف به سیاست نظر داشتند و در سیاست وارد می شدند، ماجرای تنباكو این مسئله را بارزتر نمود و نهضت عدالتخواهی و مشروطه آنرا به اوج رساند. از مرجع بزرگ تقلید زمان در عراق تا علمای اطراف ایران همه در این مسئله حضور داشتند و نامه ها و اعلان ها و فتاوا و حتی كتاب ها نوشتند. ولی آنگاه كه حیله استعمار به ثمر نشست و آن گونه، عالمان را به دار كردند و كشتند و به تبعید فرستادند، سازمان روحانیت مظلومانه و دردمندانه به تدبیر آینده پرداخت و استعمار به خیال سرخوردگی روحانیت از سیاست شعار جدایی دین از سیاست را پراكند. حال آنكه تاریخ گواهی می دهد حیات روحانیت شیعه، حیاتی سیاسی بوده است. امام خمینی(ره) این نكته را دریافته بود. از طرفی سال ها بود كه پس از ماجرای مشروطه در زیر فشار استبدادیان و استعمارگران روحانیت، طریق تقیه را پیش گرفته بود تا انسان كه گفته شد، سازمان خود را بازسازی كند و برای حركتی عظیم آماده سازد. آن روز كه امام در قم سخنرانی كرد و به شاه تذكر داد و بر بیگانگان تاخت، پایان زمان این حركت مقطعی را اعلام كرد و گفت: امروز تقیه حرام است ولو بلغ مابلغ! تجربه مشروطه به امام آموخته بود كه نمی شود در لفافه و با مماشات كار را به پیش برد و این نكته هفتم بود. امام نه تنها تقیه را حرام خواند كه دشمنان اصلی را هم معرفی كرد تا آن همه انرژی كه از پس پرده سال ها تقیه و اختفا آزاد می شد هدر نرود. انگشت اتهام را به سوی آمریكا (كه دیگر انگلیس، این گرگ پیراستعمار را از صحنه بیرون رانده بود) نشانه گرفت و همگان را از خطر اسرائیل آگاه كرد. امام بدنامی استعمارگران را به رخشان كشید و تأكید كرد همه آنها مثل همند! بی آبرویی، ثمره سال ها دغلبازی انگلیسی ها در ایران بود و امام آمریكا را از انگلیس بدتر و روسیه و شوروی را از آن دو بدتر و هر یك را از دیگری بدتر خواند!
در نهضت مشروطه، تشتت آرا و برهم شدگی احوال چنان بود كه وقتی مجلس اول به توپ بسته شد، احتشام السلطنه بزرگ مشروطه چیان و رئیس آن مجلس گفت: باید به جان شاه دعا كرد كه با حمله به مجلس این گونه مردم را به پشتیبانی ما برانگیخت اگر نه، فساد وتباهی و حماقت برخی مشروطه خواهان، مردم را علیه ما شورانده بود! آن روز احتشام السلطنه خیال می كرد بانی اصلی حمله لیاخوف روسی به مجلس، شاه بوده است، حال آنكه انگلیس با توافق پشت پرده با روس كارها را به پیش می برد و از حماقت شاه خودخواه و مستبد بهره می برد. انگلیسی ها خیلی زودتر از او احتمال روگردانی مردم از مشروطه را دیده بودند و كل ماجرا را آن طور كه می خواستند مدیریت می كردند تا هیچ قدرت مستقلی شكل نگیرد. در همان ایام، شاه، سیدبهبهانی را به تبعید فرستاد و انگلیسی ها كه آن همه دم از حمایت مشروطه خواهان می زدند، دم برنیاوردند. تو گویی پشت پرده با روس توافق كرده بودند كه چگونه از شر یك یك این جماعت روحانی خلاص شوند! در ماجراهای بعدی نیز دیگر روحانیان و سرداران و سالاران ملی و وطن خواه را كه به دنبال اجرای شریعت بودند یا به دار آویختند و یا به تیری ناشناخته از پا درآوردند. از قیامگران مشروطه جماعتی وابسته و غرب زده ماندند و گروهی نامسلمان و كافر. بی خود نبود كه از میان آن همه مبارز و انقلابی یپرم ارمنی رئیس نظمیه تهران شد و سربازان نامسلمان او تدبیر امور را برعهده گرفتند و شد آنچه شد!
غرب زده ها آسمان ریسمان می بافند كه ریشه انقلاب مشروطه ترجمه و ره آورد كتب غربی، رفت وآمد روشنفكران و بازرگانان و ورود فرهنگ غربی، مراودات بین المللی و انعكاس وقایع جهانی و تأثیرگرفته از نوشته های میرزا ملكم خان و آقاخان كرمانی و طالبوف و ابراهیم بیك است اما بر این نكته چشم می بندند كه از آغاز علما مردم را به صحنه آوردند و كارها را به پیش بردند. اگر علما همان گونه كه از آغاز وارد میدان شدند تا انتها هم می ماندند، مجالی برای آشوب و بلوای این قبیله قیل و قال نمی ماند. قبیله ای كه به سالوس، همراهی با علما را پیش گرفتند و در پایان یك یك آنها را از سر راه خود برداشتند.
اما امام خمینی(ره) از همان آغاز برای جلوگیری از هر پراكندگی و چند دستگی و پیشگیری از هر تفرق و از هم گسستگی، حبل المتین الهی را به متن جامعه آورد و محور انقلاب را همان ولایتی قرارداد كه سال ها در عمق دل ها و جان های مردمان این مرزوبوم آشیانه داشت. نكته هشتم همین بودكه اگر صاحب اصلی و امام و ولی معصوم نبود، ولایت كه تعطیل نمی شد، امام خمینی(ره) به استدلال عقل و اشارت نقل، ولایت فقیه را تبیین كرد و آوازه اش را گستراند، غبار سال های غربت و مهجوری را از این صحیفه زدود و تخته بند تقیه و مماشات را از آن برداشت و چشم ها و گوش ها و دل ها را متوجه رهبری كرد. دیگر مجالی برای بازی گردانی اغیار نمی ماند. شبكه ای از علما و روحانیون فاضل و وارسته ایجاد شد و در تمام ایران پیام امام را پراكندند و اهداف نهضت را تبیین كردند. ماجراهای اندوهبار مشروطه دیگر تكرار شدنی نبود و مردم مسلمان و دین دار، رهبری مرجعیت را رها نمی كردند و سازمان روحانیت نیز بدون تفرق و چند دستگی، و بدون اتكا و وابستگی به گروه ها و قدرت ها، به راهنمایی مردم می پرداخت. روشنفكران غربزده نیز تا آنجا كه با این جریان ریشه دار همراه می شدند مقبول مردم و روحانیت بودند و دیگر توان سالوس و فریب نداشتند. اگر چه در دولت موقت مجالی برای قیل و قال یافتند اما ارتجاع به دوران صدر مشروطه و مخالفت با خواسته های دینی مردم و همراهی با دشمنان، برای همیشه آنها را از دایره تأثیرگذاری بر مردمان این سرزمین بیرون راند و روحانیت شیعه تجربه جدید اداره مستقیم حكومت مردم را آغاز كرد.
زمانی كه امام خمینی(ره) در خرداد سال 42در مدرسه فیضیه پس از عتاب به حكومت پهلوی و شاه، آمریكا و اسرائیل را دشمنان اصلی ایران دانست و تقیه را حرام اعلام كرد، بسیاری از ناظران آن روز عمق این همه خروش و فریاد را درنیافتند اما امروز و بعد از ربع قرن كه از پیروزی انقلاب اسلامی می گذرد با مجاهدت علما و مردم، سازمان روحانیت سرشار از آن همه تجربه و تدبیر، رو به سوی آینده ای دارد كه تمدنی الهی و جدید را به رخ تمام مدعیان مدنیت خواهد كشید.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار