اصفهان در عهد ديالمه

پس از قتل مرداويج علي پسر بويه، ملقب به عمادالدوله، برادر خود حسن، معروف به ركن‌الدوله ، را به تسخير اصفهان فرستاد و حسن اصفهان را فتح كرد وعازم تسخير همدان و ري و قزوين و قم و كاشان شد. اما در سال 327 وشمگير زياري اصفهان را از دست حسن بن بويه گرفت و حسن به اصطخر گريخت.
امير زياري سپس به فتح قلعه ي الموت نيز نايل آمد و قدرت و شوكتش بالا گرفت. ماكان، سردار معروف ديلمي كه در حيات مردايج به دربار امير نصر ساماني پناه برده بود، در سال 328 امير نصر را ترك گفته و تحت امر وشمگير درآمده و مأمور گرگان شده بود و چون اميرنصر سردار معروف خود، ابوعالي چغاني را به تسخير گرگان فرستاده بود وشمگير مجبور شده بود قسمت عمده ي سپاهيان خود را براي جنگ با ابوعلي به كمك ماكان بفرستد. حسن پسر بويه و برادرش علي از فرصت استفاده كرده، مجدداً اصفهان را در اختيار خود آوردند و جمعي از سران سپاهي وشمگير را دستگير نمودند.
اصفهان از اين زمان به بعد در قلمرو آل بويه قرار گفت و حسن ركن الدوله در بسط و توسعه ي آن كوشيد. گفته‌اند روزي كه قمر در برج قوس بود، ركن الدوله دستور داد ساختمان بارويي را به دور شهر آغاز كنند. دور اين بارو بيست و يك هزار گام بوده است و تا چند سال قبل آثاري از باروي مزبور در بيرون دروازه ي طوقچي تا دروازه ي جوباره و پايين دروازه باقي بوده است.
از سه پسر بويه، عمادالدوله در سال 338 مرد و جانشيني او به عضدالدوله پسر ركن‌الدوله رسيد. معزالدوله هم در سال 356 وفات يافت و پسرش عزالدوله ي بختيار جانشين وي شد. تنها ركن الدوله تا سال 366 حيات داشت و دوره ي حكومت 44 ساله ي او از دوره‌هاي شهرت ديالمه محسوب مي‌شود. وزير معروف او ابن العميد كه منشي بليغ و مشهوري بوده است، در سال 359 در همدان وفات نموده و پسرش ابوالفتح ، ملقب به ذوالكفايتين، در مسند وزارت جانشين او شده است.
در اواخر سال 365 ركن الدوله، كه عمرش نزديك به هفتاد رسيده بود، مريض شد و در اصفهان، در ضيافت بزرگي كه سه پسر او و سران سپاهي ديلم جمع آمده بودند، ابوشجاع پناه خسرو عضدالدوله را وليعهد و وارث ملك خويش معرفي نموده و همدان و ري و قزوين و نواحي مجاور آن ها را به پسر ديگر خود ابوالحسن علي فخرالدوله و اصفهان را به پسر سوم خود ابومنصور بويه مؤيدالدوله واگذاشت و به فرزندان دوم و سوم خود توصيه نمود كه از اطاعت عضدالدوله خارج نشوند و اتحاد و اتفاق داشته باشند. سپس از اصفهان به ري برگشت و در آن جا در محرم 366 درگذشت.
پس از ركن الدوله تا سه سال بين پسرانش اتحاد و اتفاق برقرار بود، ولي در سال 369 عضدالدوله به اين بهانه كه فخرالدوله در نزاع بين او و عزالدوله ي بختيار جانب برادرزاده را گرفته و به ياري او قصد برانداختن برادر بزرگ تر را داشته، از بغداد به عزم سركوبي برادر حركت كرد و فخرالدوله كه تاب پايداري نداشت و مي‌ترسيد كه عضدالدوله با او همان معامله را روا دارد كه با عزالدوله معمول داشته (عزالدوله در سال 367 در جنگ تكريت به دست عضدالدوله اسير شده و به قتل رسيد.)، ممالك خويش را رها نمود وبه گرگان در پناه قابوس بن وشمگير رفت. عضدالدوله ري و همدان و ساير ولايات فخرالدوله را گرفت وآن‌ها را ضميمه ي اصفهان ساخته و به برادر خود مؤيدالدوله واگذاشت و او را خليفه و نايب خويش معرفي كرد.
مؤيدالدوله تا سال 372، كه سال فوت عضدالدوله است، از جانب برادر بر تمام عراق عجم وگرگان و طبرستان حكومت مي كرد و چون برادرش وفات يافت در اين نواحي بكلي مستقل شد و او اين ممالك را به تدبير و كفايت وزير نامي‌اش، صاحب ابوالقاسم اسماعيل بن عباد (326 – 385) كه از منشيان و بلغاي بسيار معروف زبان عربي است، اداره مي‌كرد و صاحب كه دست پرورده ي ابوالفضل بن‌العميد منشي مشهور و وزير ركن الدوله بود، مردي كريم و فضل دوست و بخشنده و نسبت به شاعران بذّال و مشوّق بود و در ري و اصفهان همه وقت در گرد او جمع كثيري از اهل علم و بحث و شعر و ادب مي‌زيستند و به نام او شعر مي‌گفتند و كتاب مي‌نوشتند و صاحب دراين سيره با رقيب هم عصر خويش، شمس المعالي قابوس، دم برابري و هم چشمي مي‌زده است و او مالك كتابخانه‌اي بوده است كه از جهت كثرت عدد كتاب و امتياز نسخ در آن ايام بي مانند به شمار مي‌رفته . صاحب اشعار زيادي به عربي سروده و قريب ده هزار بيت در منقبت اهل بيت گفته. كتابخانه ي معروفي داشته و گفته‌اند كه در سفري چهارصد شتر كتب او را حمل مي‌نموده‌اند. صاحب مذهب تشيع داشته و 18 سال وزارت كرده است. از مصنفات او كتاب محيط در لغت است كه هفت مجلد است، كتاب اسماءالله و صفاته، كتابي در علم كلام و بسياري ديگر.
يك سال پس از مرگ عضدالدوله، مؤيدالدوله نيز در گرگان وفات يافت و وزيرش صاحب بن عباد بزرگان مملكت را برآن داشت كه فخرالدوله را از نيشابور بخواهند و او را كه بزرگ خاندان بويهي بود به جاي برادر به حكومت بردارند. رأي صاحب را همگي پذيرفتند و فخرالدوله در رمضان 373 از نيشابور به جرجان (گرگان) آمد و به امارت نشست و صاحب را با وجود ميل او به كناره‌گيري كماكان به وزارت باقي گذاشت.
صاحب بن عباد در ذي القعده 326 تولد يافت و وفاتش در ماه صفر سال 385 در شهر ري اتفاق افتاد. هنگامي كه مرد، دروازه ي ري را بستند و پيرامون خانه‌اش نشستند و چون جنازه ي او را بيرون آوردند همه ي ديالمه و ترك ها با ديدن تابوت او زمين ببوسيدند و گريبان‌ها بدريدند و به گريه و زاري پرداختند. فخرالدوله پياده در جلو جنازه ي او حركت كرد و نعش او را از ري به اصفهان آورده‌، در محلي از خانه‌اش نزديك دروازه ي طوقچي دفن كردند. هنوز هم كه نزديك هزارسال از آن تاريخ مي‌گذرد، آرامگاه او در اصفهان و در محلي كه به خاك سپرده شده، از زيارتگاه‌هاي عمومي شهر محسوب مي‌شود.

اصفهان در عهد حكمرانان كاكوي

دو سال بعد از فوت صاحب بن عباد فخرالدوله نيز در قلعه ي طبرك شهر ري وفات يافت و چون پسران او به حد رشد نرسيده بودند، زوجه‌اش سيده خاتون، دختر اسپهبد رستم بن مرزبان ، متصدي امور مملكت شد و او پسر چهار ساله ي خود ابوطالب رستم را با لقب مجدالدوله نامزد امارت ري و جانشين شوهر كرد و همدان و كرمانشاه را هم به پسر ديگر خود ابوطاهر شمس الدوله سپرد.
سيده خاتون پس از مرگ شوهر خود، فخرالدوله، حكومت اصفهان را به پسر خال خود، كه ابوجعفر محمد بن دشمنزيار نام داشت و به لقب علاءالدوله ملقب گرديد، واگذاشت. پدر اين شخص دشمنزيار، يعني خال سيده خاتون، را به ديلمي كاكويه مي‌گفتند و كاكويه در اين زمان همان معني خال عربي و دائي در فارسي امروز دارد و به همين علت است كه علاءالدوله به پسر كاكويه و فرزندان او به ديالمه كاكوي شهرت يافته‌اند.
مجدالدوله چون به حد رشد رسيد، به نافرماني نسبت به مادر پرداخت و برخلاف ميل او وزيري انتخاب نمود و به اين مناسبت سيده خاتون او را رها نموده و نزد فرزند ديگر خود شمس الدوله رفت و به كمك او در سال 397 به ري برگشت و مجدالدوله را دستگير نموده، شمس الدوله را به جاي او به امارت منصوب كرد. علاءالدوله هم هنگامي كه سيده خاتون از پيش مجدالدوله گريخت، اصفهان را از ترس رها كرده بود، ولي به محض آن كه سيده خاتون به ري برگشت، علاءالدوله نيز بار ديگر خود را به اصفهان رسانيد و مجدداً به حكومت اين شهر برقرار گرديد.
حكمرانان كاكوي شهر اصفهان را وسعت دادند. مافروخي در محاسن اصفهان چنين نوشته است كه علاءالدوله ي كاكويه حصار شهر را كه طول آن بيش از پانزده هزار گام بود ساخته است. شهر در اين موقع دوازده دروازه ي بزرگ داشته كه از مفرغ مستور بوده و به حدي فراخ بوده كه بزرگ‌ترين پيلان با مردان جنگي كه سوار آن‌ها مي‌شده‌اند و از سلاح و پرچم با خود داشته‌اند، به راحتي از آن مي‌گذشتند و از جمله ي مفاخر و زينت داخلي شهر هزار كوشك و سراي بوده است و كاروانسراهاي عالي و مساجد خوب داشته. هر روز دو هزار گوسفند و صد رأس گاو ذبح مي‌شده و در محله ي كَروآآن پنجاه مسجد بوده است. يكي از محله‌هاي امروز اصفهان به نام پشت بارو معروف است كه به محله ي بيدآباد از محله‌هاي قديمي و پرجمعيت اصفهان اتصال دارد و چنانچه از اسم آن معلوم مي‌شود، به عقيده جمعي از مطلعين، اين قسمت حد خارج باروي علاءالدوله مي‌باشد. محله‌هاي ديگري كه در خارج از اين بارو واقع مي‌شده‌اند، به ترتيبي كه مافروخي در محاسن اصفهان آورده است، عبارت بودند از: كَماآن، بَرآآن ، سُنْبُلان، خَرَچان، فُرسان، باغ عبدالعزيز، كَروآآن ، اَشكهان، لُنبان، ويدآباد.
شيخ الرئيس ابوعلي سينا، فيلسوف شهير ايران، چندي وزارت علاءالدوله را به عهده داشته است و در ضمن اشتغال به شغل وزارت تدريس هم مي‌كرده، قبه و مدرسه ي ابن سينا در باب الدشت (كوي در دشت امروز) هنوز باقي است و عامه ي مردم آن حدود را به نام علي سينا مي‌خوانند.

منبع: اصفهان، لطف الله هنر فر، انتشارات علمي فرهنگي،‌چاپ سوم 1383

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار