روشن فكر (1)

تاریخ و سیاست

واژه شناسی

حرف ر

روشن فكر (1)

روشن فكر يك معناي افواهي و عام دارد كه در اين معنا،هر كس كه في المثل صاحب رأي و نظر و يا آشنا با علوم جديد باشد،(روشن فكر) ناميده مي شود و او را داراي (فكر باز) و نظاير اين ها مي دانند،و يك معناي اصطلاحي و خاص هم دارد كه ترجمه ي (Intellectual ) فرانسه است و از (انتلكت) در زبان فرانسه گرفته شده است.
تفصيل ماجرا بدين شرح است كه در قرن هيجدهم در اروپا و به ويژه در فرانسه،عده اي رمان نويس و روزنامه نگار و نمايش نامه نويس و فيلسوف ظهور كردند كه خود را متكي و معتقد به عقل مستقل و خودبنياد مي دانستند و پيروان اديان و آيين هاي سنتي را طرفداران (عصر تاريكي) و تاريك انديش و خود را نمايندگان (عصر روشنايي) و روشن انديش مي ناميدند (2) ؛ اينان در زبان فرانسه (انتلكتوئل) يعني عقل گرا ناميده مي شدند. مقصود از (Intellect) يا عقل در نگرش انتلكتوئل ها همانا عقل مدرن اومانيستي بود.
در واقع انتلكتوئل ها دعوت به پيروي از عقل اومانيستي و سرپيچي از تفكر ديني و وحياني مي كردند و به ترويج باورها و آداب و عادات مدرنيته مي پرداختند و بدين سبب نيز خود را مروج (روشنگري) مي دانستند. در عهد قاجاريه در ترجمه ي واژه ي (انتلكتوئل) معادل (منورالفكر) را به كار بردند. منورالفكران عهد قاجاريه كساني بودند كه نماينده و مروج عقل اومانيستي و مخالف با تفكر وحياني و ديني و سنتي محسوب مي شدند.
اساساً طبيعت (منور الفكر) كه بعدها (روشن فكر) ناميده شد و چنان كه گفتيم در قرن هفدهم و به ويژه قرن هيجدهم در اروپا و به ويژه فرانسه پديد آمد،بر عقل گرايي اومانيستي،اصالت ناسوت،انكار حقانيت وحي و تعاليم ديني،اعتقاد به انديشه ي پيشرفت يا اصل ترقي،نفي هر نوع غيب انديشي،مخالفت با شرايع آسماني و يا تحريف آن ها به گونه اي كه با باورهاي اومانيستي سازگار باشد،تأكيد مي كرد.
روشن فكري – در فضاي اصطلاحي آن – تبلور و تجسم روح سكولاريستي و خود بنياد مدرن است و به هيچ روي با دين داري قابل جمع نيست. در واقع با توجه به اين معنا،(روشن فكري ديني) يك مفهوم متناقض است. از زمان پيدايي روشن فكري در غرب و سده- ي هيجدهم و پس از آن،گروه وسعي از آنها صراحتاً الحاد خود را اعلام داشتند و خود را لاييك يا (آته ئيست) و يا (دئيست) (3) ناميدند. (فرانسوا ماري ولتر) ، (دنيس ديدرو) ، (هولباخ) ، (هلويس هلويسيوس) ، (لامتري) و (كُندياك) از اين دست بودند.
گروهي از روشن فكران نيز در عين پاي بندي به مبادي و مباني و اصول و غايات تفكر مدرن و روشن فكرانه،سعي در حفظ برخي ظواهر ديني و مسخ معناي باطني آن ها نمودند. فيلسوفي چون (باروخ اسپينوزا) ي هلندي و (ژان ژاك روسو) ي فرانسوي بيشتر چنين وضعيتي داشتند. در ايران از زمان پيدايش منورالفكذي و روشن فكري،اين جريان – كه مروج مدرنيته و تجدد غربي و ايدئولوژي- هاي آن،به شكلي بسيار سطحي و نازل بود – دو گرايش عمده پيدا كرد:

الف) روشن فكري لائيك

اين گرايش،اغراض آشكار و صريح الحادي و سكولاريستي داشت و اين نكته را هم پنهان نمي كرد. سردسته ي اين جريان در عهد مشروطه (آخوند زاده) بود كه دعوي دين ستيزي صريح و سكولاريسم آشكار داشت و معتقد به جدايي دين از سياست بود. برخي از نمايندگان اين جريان يعني روشن فكران لائيك،آشكارا از ماترياليسم دفاع مي كردند كه در اين ميان مي توان از (ميرزا آقاخان كرماني) و نسل ماركسيست هاي پس از شهريور 1320 در ايران نام برد.

ب) روشن فكري ديني

در اين گرايش،كساني بودند كه در ظاهر ادعاي پاي بندي و اعتقاد به ديانت و شريعت اسلام مي كردند؛اما آگاهانه يا نا آگاهانه و اغلب آگاهانه،معاني و باطن قدسي كلمات و تعبيرات ديني را عوض مي كردند و بدينسان دست به تحريف در آيين ديني مي زدند. اينان با ارايه ي تفسيرهاي التقاطي و مدرنيستي از مفاهيم و تعابير و كلمات ديني و قدسي،اگر چه در ظاهر ادعاي پاي بندي به دين را داشتند و حتي بعضاً احكام ديني اي نظير روزه و نماز را اجرا مي كردند،اما با مسخ تعاليم و بواطن قدسي كلمات و الفاظ و دستورات اسلامي،محتوايي غير قدسي و ناسوتي بدان ها مي بخشيدند؛كساني مثل (طالبوف) و (مستشارالدوله) از اين دست بودند.
در دهه هاي بعدي نيز جريان هاي مثل (منافقين) ، (فرقان) ، (نهضت آزادي) و بسياري ديگر تحت عنوان روشن فكري ديني،به جمع ميان ظاهر تعابير و الفاظ ديني با باطن معناي اومانيستي مي پرداختند و نوعي التقاط را در بستر تفكر اسلامي ترويج مي كردند. به عنوان مثال در سال هاي دهه ي پنجاه هجري شمسي در ايران،سازمان منافقين و گروه (فرقان) مروّج التقاط ماركسيستي بودند و جرياني مثل (نهضت آزادي) تحت لواي (روشن فكري ديني) مروج نوعي التقاط ليبراليستي بود.
در سال هاي پس از انقلاب – به ويژه پس از پذيرش قطعنامه- جريان روشن فكري ديني ايران كه بهتر است آن جريان روشن فكري به اصطلاح ديني يا به ظاهر ديني بناميم،تحت عنوان نظريه هايي چون (عصري كردن دين) يا (بازسازي فهم ديني) و يا (نظريه ي قبض و بسط تئوريك شريعت) (4) به ترويج نحوي التقاط ميان ظاهر اسلام با روح نسبي انگار و ليراليستي و سكولاريستي تفكر غربي پرداخت و بدينسان يك نوع سكولاريسم پنهان نفاق آلود را ترويج نمود.
جريان روشن فكري به ظاهر ديني،سال هاي دهه ي هفتاد شمسي در ايران به شكل بسيار خطرناك و پيچيده و زمينه ساز تهاجم فرهنگي غرب مدرن،عليه افكار و تعاليم اسلامي گرديد. اين جريان در سال هاي اخير با صراحت به دفاع از سكولاريسم پرداخته است و به ويژه با طرح آرايي چون (صراط هاي مستقيم) ، (پلوراليسم ديني) ، (بسط تجربه ي نبوي) ، (سيّال بودن حقيقت دين) و نظاير اين ها در واقع نوعي آراي الحادي را صراحتاً و تحت لواي (روشن فكري ديني) عنوان مي كند.
هم چنان كه گفتيم: حقيقت دين با روشن فكري قابل جمع نيست؛زيرا روشن فكري ذاتاً مبلغ تجدد و مدرنيته است و حتي اگر مدافع الحاد صريح هم نباشد به صورتي منافقانه مروّج اومانيسم و دنيامداري عصر جديد است.
جريان منورالفكري ايران كه در رأس آن افرادي نظير (ميرزا ملكم خان) و (آخوندزاده) و تا حدودي (ميرزا صالح شيرازي) و (ميرزا يوسف خان مستشارالدوله) قرار داشتند،از آغاز ماهيتي تقليدي،سطحي،وابسته و مرتبط با لژهاي فراماسونري داشت؛به عنوان مثال توجهي به زندگي و شخصيت فردي چون (ميرزا ملكم خان) كه تجسم روشن فكري ايراني است؛حكايت گر عدم صداقت سطحيت،بيماري و گسسته خردي جريان روشن فكري ايران است.
با جرأت مي توان گفت كه نطفه ي روشن فكري ايران در لژهاي فراماسونري بسته شده است و منورالفكران ايراني يا خود صاحب فراموش خانه و لژ فراماسونري بودند (نظير ميرزا ملكم) و يا اين كه مردم را دعوت به تأسيس لژها و پيوستن به آن ها مي كردند (مثل ميرزا فتحعلي آخوندزاده). توجه به آراي آن ها نيز نشان مي دهد كه آن چه مطرح مي كردند عيناً مأخوذ از انديشه هاي فيلسوفان غربي نظير (جان استوارت ميل ليبرال) يا (اگوست كنتِ) پوزيتيويست و يا (ولتر) و (روسو) و (منتسكيو) بوده است،كه اكثر اين افراد يا صراحتاً ملحد بودند و يا به آراي دئيستي و شرك آلود باور داشتند و همگي از مروجان و مدافعان سرمايه سالاري،ليبراليسم و بعضاً برخي ايدئولوژي هاي غربي ديگر بودند.
در جريان روشن فكري ايران،توان تفكر مستقل و غير تقليدي وجود نداشته و ندارد و همين امر موجب سطحيت و شعارزدگي و سياست زدگي تاريخي آنان گرديده است. فقدان تفكر در روشن فكري ايران ريشه در اين امر دارد كه اين جريان،محصول طبيعي سير تاريخي جامعه ي ايراني نبوده و با دخالت فعال و اعمال نفوذ استعمار انگليس و روس و فعاليت لژهاي فراماسونري بوجود آمده است.
اين امر كاملاً واقعيت تاريخي دارد كه نسل نخستين منورالفكران ايراني،يا خود فراماسونر بوده و يا دست پرورده و مقلد آراي نويسندگان فراماسونر غربي بوده اند. افرادي مثل (تقي زاده) يا (فروغي) چهره هاي روشن فكري وابسته به محافل فراماسونري بوده- اند كه به ويژه در پيش برد سياست هاي استعماري انگليس در ايران نقش بسيار مهمي داشته اند.
تاريخ جريان منورالفكري و روشن فكري ايران از (ميرزا ملكم خان ناظم الدوله) و (ميرزا حسين خان سپهسالار) گرفته تا چهره هايي مثل (تقي زاده) و (دشتي) و (داور) و (تيمورتاش) و در دوران معاصر نيز كساني مثل (خانلري) و ... حكايت گر نحوي هم كاري مداوم با استبداد مدرنيستي و گاه حتي خيانت هاي آشكار به ميهن و منافع ملي و ترويج نحوي مدرنيته ي سطحي (شبه مدرنيته) بوده است.

پي نوشت ها:

1.Intellectual .
2.رجوع شود به (عصر روشن گري).
3.رجوع شود به (دئيسم).
4.رجوع شود به همين عنوان در كتاب.

منبع: واژه نامه ي فرهنگي سياسي، شهريار زرشناس،كتاب صبح،1383،چاپ اول، صص 140 – 145 .

دفعات نمایش : 127

تاریخ: 1387.6.16

اخبار تاریخ و سیاست

ديگر نمي پذيرم فردي سست بكار گرفته شود

زمينه پيشرفت افغانستان با خروج بيگانگان فراهم ...

اسرائيل توان از بين ‌بردن برنامه هسته‌اي ايران ...

حفظ فرهنگ و روحيه بسيجي رمز ماندگاري و پيروزي ...

حضرت آيت‌الله خامنه‌اي رهبر هستند و من مطيع و ...

افراد متهم به ربودن ديپلمات ايراني دستگير و بازجويي ...

4 ميليون آمريکايي بيکار شدند

احمدي مقدم: در ماجراي کردان آرمانگرايي رجانيوز ...