خوشگوى باش با خلق از هر درى كه گويى
خارج منال چون نى از هر دمى كه نالى
محبوب مردم آمد عاقل به نرمگويى
شايسته شكر شد طوطى به خوشمقالى
فارغ مباش يكدم از بندگى ايزد
اكنون كه چون من آزاد از بند جاه و مالى(1)
«مقبوليت» يا «پذيرش اجتماعى» به عنوان يك نياز روحى نسل جوان، مورد توجه آنان قرار مىگيرد. عموم جوانان مايلند بدانند:
آيا واقعا مورد قبول ديگران هستند يا نه؟
ميزان اعتبار آنان در بين دوستان و همسالان چقدر است؟
نوع نگاه جامعه به شخصيت آنها چگونه است؟
چگونه مىتوان محبوبيت و مقبوليت شايستهاى در اجتماع به دست آورد؟
اطلاع از اين موضوع، مىتواند در كيفيت شكلگيرى شخصيت آنان اثرگذار باشد و گاه باعث گامهاى ارزشمندى در راه تكامل و تعالى آنها گردد. به عنوان نمونه، تأييد ديگران و پذيرش اجتماعى، يكى از عوامل يا معيارهاى سنجش اعتماد به نفس جوانان محسوب مىشود. به ديگر سخن آنان قبل از
هر چيز مايلند رويكرد ديگران را نسبت به خود بدانند و با علاقه خاصى ديدگاه اطرافيان خويش را نسبت به خود تحليل مىنمايند و در ارزيابى اطرافيان از آنها نظر همسالان و دوستان براى آنها از اهميت ويژهاى برخوردار است. به يقين، پذيرش فرزندان در خانواده، دانشآموزان در مدرسه و دانشجويان در دانشگاه و به طور كلى نسل جوان در جامعه، راه را براى مقبوليت اجتماعى آنان در جوانى هموار مىكند و تأكيد والدين، مربيان و مبلّغان دينى بر لياقتهاى ذاتى جوانان، موجب تقويت «حرمت نفس»(2)، «عزت نفس» و «اعتماد به نفس» آنان مىشود و خود را با ارزشهاى اصيل جامعه همسو و همسان مىكنند تا خردمندانه اعتبارى ماندگار نصيب خود سازند و در پايان پروردگار مهربان نيز از آنها خشنود و خرسند باشد.
گفتنى است پرسش از «چگونگى دستيابى به مقبوليت اجتماعى» همسو با سرشت انسانها بوده و هست و خواهد بود، چنانكه اين نياز فطرى در گفتگوهاى اصحاب رسول خدا(ص) با آن حضرت به چشم مىخورد و در عصرها و نسلهاى مختلف به خوبى نمايان است.
داستان درسآموز مراجعه مردى از ارادتمندان رسول اكرم(ص)، به محضر آن حضرت و ارائه پرسشى در اين باره را امير مؤمنان على(ع) بازگو مىكند كه آن فرد گفت:
«يا رسول الله! عَلّمنى عملاً يحبنى اللّه عليه و يحبنى المخلوقون... ؛(3)
اى رسول خدا! مرا عملى بياموز كه خداوند مرا بنا بر انجام آن، دوست بدارد و نزد مردم محبوبيت و جايگاه اجتماعى پيدا كنم و....»
پيامبر حكيم و پر مهر فرمود:
«اگر دوست دارى، خدا تو را دوست داشته باشد خوف از او داشته باش و در زندگى خويش پرهيزگارى را شيوه هميشه خود كن و اگر مىخواهى نزد مردم محبوب و مقبول باشى [نخست [به آنان نيكى و خدمت كن [ديگر آنكه [هيچ اميد و طمعى به دارايىهاى آنان نداشته باش [تا هميشه آزاد و آزاده، همانند آنان زندگى كنى و سربلند باشى].»
امام على(ع) نيز شيوه دستيابى به پايگاه اجتماعى و مقبوليت عمومى در جامعه را چنين بيان مىفرمايد:
تعجب مىكنم از كسى كه سيم و زر مىدهد و بنده مىخرد، اما با اخلاق خوش و نيكوكارى، مردان آزاد را شيفته و مطيع خود نمىسازد.
با خلق خدا مهربان باشيد تا مورد ستايش واقع شويد و پاداش بريد.
دلهاى مردم وحشى و رمنده است؛ هر كه آنها را با الفت و نوازش رام كند، رو به سوى او مىآورند.
با مردم چنان با خوبى و نيكويى نشست و برخاست كنيد كه اگر بميريد بر شما بگريند و اگر دور شويد آرزوى ديدار شما كنند.(4)
شاعران شيرينگفتار و سنجيدهسخن نيز در سرودههاى خود راه مقبوليت اجتماعى و محبوبيت مردمى را اين گونه توصيف كردهاند:
كسى نيك بيند به هر دو سراى
كه نيكى رساند به خلق خداى
خدا را بر آن بنده بخشايش است
كه خلق از وجودش در آسايش است(5)
*
گر غرّه به عمرى به تبى برخيزد
وين روز جوانى به شبى برخيزد
بيداد مكن كه مردمآزارى تو
در زير لبى به ياربى برخيزد(6)
*
الا گر طلبكار اهل دلى
ز خدمت مكن يكزمان غافلى
برانداز بيخى كه خار آورد
درختى بپرور كه بار آورد
فروماندگان را درون شاد كن
ز روز فروماندگى ياد كن(7)
*
به نيكى چنان پرورد نام خويش
كزو نيك يابد سرانجام خويش
به از نام نيكو دگر نام نيست
بدان كس كه نيكو سرانجام نيست(8)
*
گر قرب خدا مىطلبى دلجو باش
وندر پس و پيش خلق نيكوگو باش
خواهى كه چو صبح صادقُ القول شوى
خورشيدصفت با همه كس يك رو باش(9)
*
در حقيقت نبود هيچ مقامى برتر
زان مقامى كه فقط حضرت انسان دارد
سبب برترى رتبت انسان از چيست؟
از همان است كه او رحم فراوان دارد
رحم آرد همه اوقات به هر جاندارى
آنكه انسان بود و در تن خود جان دارد(10)
آثار مقبوليت اجتماعى برترين آثار مقبوليت اجتماعى در نگاه صاحب نظران عبارت است از:
1. پرورش و توسعه شخصيت جوانان در چنين موقعيتى مىتوانند توانايىهاى درونى و شخصيتى خويش را بهتر از هر زمان به ظهور برسانند، احساس سرشار از آرامش و لذت نصيب خود سازند و ضمن انجام وظيفه تكامل و ترقى روحى روانى نيز بيابند و تمرين كنند كه بايد به فكر ديگران هم بود و براى غمهاى آنان غمگين و هنگام شادى آنان شادان بود.
2. فراهمسازى پذيرش اجتماعى ديگران مقبوليت اجتماعى جوان، از آن سو زمينه پذيرش اجتماعى ديگران را نزد او فراهم مىنمايد. در حقيقت بايد گفت جوان آمادگى دارد، در صورت دريافت نشانههايى مبنى بر تأييد ديگران از شخصيت آن، پاسخ مثبت داده و به عنوان يك اقدام متقابل، نسبت به رأى و نظر ديگران محترمانه و فعالانه رفتار نمايد.
3. جلب مشاركت جوانان در جامعه مردمسالار دينى پذيرش جوانان در اجتماع سبب جلب مشاركت جوانان در جامعه مىشود و اين طلوعى طلايى براى تحقق توسعه فرهنگى، اجتماعى و سياسى به معناى واقعى است تا در مناسبات انسانى و روابط متقابل بر قبول نسل جوان جديت بيشترى وجود داشته باشد.
4. سلامت و تعادل روانى نسل جوان از آثار ارزنده و پاينده مقبوليت اجتماعى، سلامت و تعادل روانى نسل جوان است؛ نعمتى چشمگير كه از ديدگاه مكتب روانشناسى كمال، اطمينان جوانان از موقعيتى كه نزد ديگران دارند هم افزون بر حفظ سلامت روحى و شادابى روانى آنان، زمينهساز تحقق تعالى و تحول در آنها
مىشود، هر گونه رنج و ناراحتى در كام جوان شيرين و دلنشين مىشود، حس خودخواهى در قلب او خاموش مىگردد و برتر از همه، آرامش حقيقى در سراى وجود او پديد مىآيد كه با هيچ نعمت مادى قابل مقايسه نيست.
5. نگاه مثبت به آينده زندگى اميد تحفه گرانبهايى است كه طعم حيات را در ذائقه آدمى شيرين مىسازد و همچون بال براى فرشتگان باعث پرواز مىشود. رهاورد اين فانوس هميشه فروزان در دل و ديده انسان، نگاه خوشبينانه به زندگى و انتظار فرداهايى بهتر و بالندهتر است تا در پرتو آن هرگز غبار غربت و نوميدى بر شخصيت انسان ننشيند و خوشحال و خرسند به تماشاى لحظهها بنشيند كه اين لذتى كم نظير در صحن و سراى زندگى است.
نقش ما در مقبوليت اجتماعى جوانان نگاهى به آثار فردى و اجتماعى اين پديده، ضرورت توجه پدران و مادران، معلمان و مبلّغان را به موارد زير بيشتر مىنمايد:
الف) دوجانبه بودن تفاهم جوانانى كه مايلند ديگران آنها را درك كنند، فرصت ارائه شخصيت و توانمندى دهند و توجه به ويژگىهاى والاى آنان كنند بايد ابتدا براى درك ديگران تلاش كنند در حقيقت گام اول را خود بردارند و بدانند تفاهم پديدهاى طرفين است كه با شناخت دو طرف ايجاد مىشود.
چنانكه رسول اكرم(ص) به فردى كه رهنمودى از حضرت خواست فرمود:
«هرگاه دوست داشتى مردم به سوى تو آيند، تو نيز بايد به سوى آنان روى، به آنها احترام گذارى و نسبت به مردم خوبى كنى.»(11)
ب) توجه به صفات برجسته اخلاقى و اجتماعى جوانان با درك تأثير «سعه صدر»، «همدلى»، «انعطافپذيرى روحى»، «توجه به شخصيت مخاطبان» و «احترام به يكايك اطرافيان»، به خوبى مىتوانند جايگاه اجتماعى ارزشمندى به دست آورند و مقبول همسالان و همدرسان خود شوند.
«ويكتور كوژن» فيلسوف فرانسوى با تأكيد بر اين اصل مىگويد:
«تنها به شرطى مىتوانيد مردم را تحت نفوذ خود در آوريد كه به آنها خدمت كنيد؛ اين قاعده استثنا ندارد.»
ج) درك ارتباط ميان «مهارتهاى اجتماعى» و «مقبوليت اجتماعى» درك ارتباط ميان «مهارتهاى اجتماعى» و «مقبوليت اجتماعى» از سوى جوانان ايجاب مىكند كه براى آموزش مهارتهايى چون: «آداب معاشرت»، «هنر خوب شنيدن» و «جلب اعتماد ديگران» برنامه مطلوبى را مدون و اجرا كنند تا پيوند تجربيات و فنون و مهارتهاى لازم در عرصه ارتباطات فردى و اجتماعى راه چندين
ساله را در كمترين زمان ميسر نمايد.
د) افزايش اطلاعات و دانش روز تجهيز نسل جوان به دانش رو به رشد و اطلاعات روز، نقش بسيار مؤثر در محبوبيت اجتماعى آنان دارد. اين مهم از آن رو قابل بررسى است كه گشوده شدن دريچههاى چهار سوى جهان بر روى ديدگان افراد اين عصر، نوع نگاه و نگرش فردى و اجتماعى، اعتقادى و اخلاقى، اجتماعى و فرهنگى و حتى اقتصادى آنان را تحت تأثير قرار داده است. آشنايى با دانش روز و اطلاعات رو به رشد جهانى، سرعت درس انسان نسبت روابط با افراد را بيشتر مىنمايد.
برخى ديگر معتقدند:
«انقلاب اطلاعات، روابط انسانى و نهادى را تغيير سريعى بخشيده و نويد فرا رسيدن جامعهاى مبتنى بر دانش را مىدهد. و فرا رسيدن «موج چهارم» كه نشانگر جابهجايى نمود علم «گسستگرا» به وسيله نمود «پيوستگرا» است، ايجاب مىكند كه نسل جوان با تجهيز خود به علم و دانش، روند فوق را تسريع نمايند.»(12)
ه) غلبه بر «خودشيفتگى» و «خوددوستى» اغلب جوانان با توجه به شرايط سنى، مجذوب خويش هستند و به خاطر «خودشيفتگى» در ارتباطات فردى و اجتماعى تنها منافع و خواستههاى خود را محترم و مقدم مىشمارند!
از مقتضيات مقبوليت اجتماعى، غلبه بر
«خودشيفتگى» است. اين امر با آموزش «ارتباط صحيح با خويشتن» توجه به «حقوق اطرافيان» و حتى «ايثار نسبت به همنوعان» فراهم مىشود و نوعى تعادل ميان «خودشيفتگى» و «ديگردوستى» به فرد مىدهد تا به «خودشناسى» دست يابد و بين «حق» و «تكليف» به خوبى ارتباط شايستهاى برقرار سازد.
و) تقويت روحيه «آيندهنگر» «آيندهنگرى» مستلزم پرهيز از گرايش به خواستههاى فورى و آنى است و تقويت اين روحيه زمينه مقبوليت اجتماعى را فراهم مىسازد.
«خويشتندارى اخلاقى» فرد را برمىانگيزاند تا بر تمايلات آنى و خواهشهاى بسيار خود فائق آيد و به گرايشهاى منطقى و آيندهنگر، دلبستگى بيشترى پيدا كند.
ز) دورى از «تساهل» و «تسامح» در ارزشهاى اخلاقى يكى از آفات محبوبيت اجتماعى، گرايش به نوعى «تساهل»، و «تسامح» يعنى سهل انگارى و آسان شمارى در ارزشهاى اخلاقى است. اين سراشيبى باعث مىشود كه آرام آرام به سوى «بىقيدى» و «شكافتن مرزهاى محترم و قابل توجه اخلاقى» ميل پيدا كند و به سازش و لاابالىگرى رو نمايد.
تلاش نسل نو در دستيابى به مقبوليت اجتماعى بايد با ملاحظه اصول و مبانى اخلاقى تنظيم شود تا نوجوانان و جوانان را از «سهلانگارى»، «ولشبازى» و «بيهودهنگرى» در امور اخلاقى برحذر دارد(13) و آنان را شايسته ستايش و لايق بزرگداشت در صحنههاى مختلف اجتماعى نمايد.
پىنوشتها: 1. سيف فرغانى.
2. جوان و نيروى چهارم زندگى، ص 147، 148.
3. اعلام الدين، ص 268؛ بحارالانوار، ج 82، ص 164. ر.ك: الكافى، ج 2، ص 146 و ج 4، ص 57؛ الامالى للطوسى، ص 507.
4. وسائلالشيعه، ج 12، ص 12؛ شرح نهجالبلاغه، ج 18، ص 107؛ غررالحكم و دررالكلم، ص 437 ـ 450.
5. سعدى.
6. ابوسعيد ابوالخير.
7. سعدى.
8. نظامى.
9. ابوسعيد ابوالخير.
10. ناصح الممالك.
11. الكافى، ج 2، ص 146.
12. آموزش براى آينده، دكتر پراواز وازى. (سازمان يونسكو، سال 1990).
13. جوان و نيروى چهارم زندگى، 148 ـ 150. پیام زن -> آذر 1384، شماره 165
پدیدآورنده:احمد لقمانى، |