اولیاء، مربیان و مبلغان، رسالتی سخت و سنگین درباره اراده و اقدام جوانان نسبت به ازدواج دارند، زیرا تأثیر مثبت یا منفی این انتخاب و اقدام، گاه بیش از پنجاه سال به طور پیدا و دهها و صدها سال به طور پنهان و ناپیدا احساس میشود.
مجموعه فعالیتهای فکری ـ فرهنگی و اجتماعی که اطرافیان نسل جوان باید به طور جدی در پی انجام آن باشند، عبارت است از:
1. توجیه «اهمیّت شناخت» و ارائه
«راههای شناخت» نوجوانان و جوانان ایرانزمین از ویژگیهای والایی بهرهمندند که از آن میان، عدالتمحوری، دانشدوستی و حق گرایی است. هرگاه مسئولان، والدین و دیگر دستاندرکاران امور جوانان، در جای خود وظایف خویش را انجام دهند و به ارائه حقایق و بایستهها و شایستهها بپردازند، بی شک نسل جوان ما با جان و دل میپذیرد و هرگز «سرعت» را برتر از «دقت» و یا «احساس» را حاکم بر «عقل و منطق» نمینماید.
گام نخست وظایف اطرافیان ارائه دلایلی محکم و متین درباره ارزش مطالعه، شناخت، تحقیق و بررسی درست و دقیق درباره شریک زندگی آینده است، که این امر بسیار مهم، بنیان یک زندگی بالنده و پاینده خواهد بود. بیآنکه «بیراههها» جایگزین «راهها» گردد و آسیبهایی همچون وسواس، افراط، یکسونگری و یا توقعات خیالی و رؤیایی جایگزین حقایق و واقعیات روز گردند و یا غفلت، احساس و هوس بر عقل و اندیشه ما تسلط یابند که در این مسیر حساس، یک لحظه غفلت، یک عمر پشیمانی به دنبال خواهد داشت:
نقش و نگار هوس، موج سراب است و بس چند بر آب روان، صنعت روغن برید؟!(1)
شیوههای شناخت همسر
الف) مشورت با افراد فهیم و امین هر یک از ما با هر قدرت عقلی و وسعت
علمی به هر حال «یک نفر» هستیم و صاحب عقل و خردی محدود. مشورت یعنی پیوند عقلهای دیگران با عقل خود، راههای تیره و تار را روشن و مسیرهای دور و دراز را نزدیک میسازد؛ همان گونه که خلبان با گفتگو با برج مراقبت بهترین گزینه را درمییابد و به سلامت به مقصد میرسد و میرساند.
در این میان یافتن «مشاور»، حساسیّت بسیاری دارد تا ضرر و زیان آن بیش از سود نشود.
«دیانت» یا خداترسی و خدامحوری، «درایت» یا آگاهی و هوشیاری در زندگی، «حرّیت» یا آزادی و آزادگی در ارائه نظرات بیهیچ ترس و مصلحتاندیشی، «دلسوزی و حفظ امانت» نسبت به سخنان مطرح شده، همه و همه جوان را در شناخت همسر آینده مدد میرساند.
البته کمال و جمال این مشورت آن است که تصمیم نهایی و سخن آخرین از سوی جوان مطرح شود؛ بیآنکه شتابی در تصمیم یا کندی در اراده و تصویب صورت گیرد.
ب) بهرهمندی از واسطه یا معرّف ناگفته پیداست هرگاه هدف معرّف تنها «پیوند» باشد، خطرات و ضایعات این شیوه بیش از حسنات و برکات آن است، اما اگر «پیوندی حکیمانه و آگاهانه» با توجه به جوانب مختلف افراد و خانوادهها صورت گیرد، «نیّت» و «عمل» هر دو خیر و خوب خواهد بود، بیآنکه «نیّت» خیر باشد و «عمل» شرّ.
ج) تحقیق و بررسی تمامعیار در راه تحقیق باید جزئیات را بررسی کرد و دادههای مختلفی به دست آورد، سپس هر یک را کنار هم چید و درباره آنها تفکر و مشورت کرد تا جزئیات امور، انسان را به کلیات و نتیجه نهایی برساند. «بررسی احوال و صفات اقوام ونزدیکان فرد» راهی است مطمئن که ما را به طور نسبی به تصمیمی معقول هدایت میکند. همان گونه که امام علی (ع) به برادر خود عقیل این شیوه را پیشنهاد کرد و پس از تحقیق عقیل «فاطمه کلابیه» یعنی امّالبنین انتخاب گردید.
این معیار، راهنما و راهگشای خوبی در امر تحقیق است، زیرا شاخ و برگها از ریشهها تغذیه میشوند و صفات و روحیات فرزندان همانند پدران و مادران و اجداد میگردد. از اینرو پیشوایان دین گاه امر به ازدواج با گروهی خاص میکردند و دلیل آن را عفت مردانشان بیان مینمودند.
در این راه، «تحقیق از دوستان نزدیک فرد»، «معلمان و مدیران» و حتّی «دشمنان» شخص در چینش یکایک اطلاعات و نتیجهگیری نهایی مفید و مؤثر و گاه حیاتی است.
د) فرستادن پیک فرستادن نماینده، پیک یا سفیری که آشنا با معیارهای ما باشد وبا کمک تجربه، عقل و اندیشه و خیرخواهی و حفظ امانت، نظر خود را منتقل نماید. گامی مهم در
شناخت ما محسوب میشود، بیآنکه دخالتی مستقیم در ارائه نظر نهایی داشته باشد.
ه) نوشتن نامه، ضبط صدا در نوار و یا بیان معیارها در فلیم نوشتار و گفتار صادقانه، محترمانه و همسو با معیارهای اخلاقی گامی مؤثر در نزدیک کردن تصمیم نهایی است و علاوه بر به کارگیری «احساس و عاطفه»، «عقل و اندیشه» انسان را تقویت مینماید، همان گونه که دیدن «عکس» در شناخت ظاهری مؤثر است. به شرط آنکه تنها به افزایش شناخت و دستیابی به تصمیم نهایی کمک کند، و هیچ گونه فریب، حیله ویا زیان اخلاقی در آن دیده نشود.
و) گفتگوی مستقیم تا فرد سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد
شیوههای پیشین شناخت، در جای خود مفید و حتّی ضروری است امّا گفتگوی رو در رو، همراه با دیدن سیمای هم و شنیدن سخنان، آرا و ایدههای معمولی یا مهم همدیگر، نشان دهنده بسیاری از معیارهای مورد توجه در زندگی مشترک است. چنانکه امیر مؤمنان علی (ع) فرمود:
«ما اَضمَراحدٌ شیئا اِلا ظَهَر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه؛(2)
انسان هر چه را در دل و درونش پنهان سازد، از لغزشهای زبان و حالتهای چهرهاش نمایان میشود!» این ویژگی روانی با مذاکرات دقیق و زیرکانه و یا با فاصله زمانی بین جلسات به خوبی خود را نشان میدهد، بخصوص اگر یک سؤال با عبارات مختلف چندین بار مطرح شود، با شگردهای خاصی، تفاوت یا تناقض پاسخها آشکار میگردد.
البته گاهی در انجام این گفتگو موانعی همچون مخالفت برخی پدران یا مادارن مشاهده میشود، که در این هنگام بیان آثار سازنده این شیوه و حفظ حریم اخلاقی و یا شرعی میتواند گفتگویی همراه با آرامش درون و احساس پاک، به دور از اضطراب و تعصبات بیجا پدید آورد.
«موضوع سخن» طرفین بنا بر میزان اهداف مادی یا آرمانهای الهی گزینش میشود، امّا تشریح خط مشی زندگی آینده، بیان صادقانه صفات روحی و اخلاقی، توضیح خواستهها و انتظارات طرفین از یکدیگر و ارائه شیوههای رفت و آمدهای فامیلی و دید و بازدیدهای اجتماعی، بسیاری از تنشها و اختلافات سلیقهای و رفتاری را کاهش یا تعدیل میسازد.(3)
ناگفته پیداست که در هفتهها و ماههای آغازین زندگی مشترک گاه و بیگاه اختلاف نظرها و اصطکاکهایی بین عروس با داماد یا خانواده او و یا بین داماد و خانواده عروس رخ میدهد که طبیعی و قابل پیشبینی است. نکته پایانی این فراز را به موضوع «نگاه طرفین به همدیگر» اختصاص میدهیم. نخست آنکه، «دیدن» مقدمه «پسندیدن» است و گاه راهی که نگاه انسان میپیماید، دهها مشورت، واسطه و گفتگوی مستقیم نخواهد پیمود که:
با صد زبان چگونه شود یک زبان طرف
گفتار لب، به چشم سخنگو نمیرسد(4)
اما میزان و معیار این نگاه به صورت، گیسوان و دستها آن هم به طور معقول و در حد معمول، آن است که «هیچ لذّت و کامجویی در آن وجود نداشته باشد(5) و در حقیقت نگاه، گام پایانی جهت تحقق ازدواج باشد نه جنبه مقایسهای و ...»
2. شناخت، امر دفعی و آنی یا
پدیدهای تدریجی و پویا؟! آشنا شدن با «واقعیات»، بسیاری از دلمشغولیها و دغهغههای انسان را کاهش میدهد. یکی از این واقعیّات آن است که بدانیم انسانها موجوداتی لایه لایه و پیچیده هستند و شناخت هر یک هرگز به صورت آنی یا دفعی و مقطعی نیست، بلکه پدیدهای پویا است که در گذر زمان شکلی کامل و جامع مییابد، از اینرو بسیاری از نگاههای منفی یا گمانهای نادرست در اثر آشنایی بیشتر دگرگون میشوند و برخی از بیعلاقگیهای آغاز، به عشق و محبّت بسیار میانجامد.
«توجه» به راههای شناخت که در بخش پیشین بدانها اشاره کردیم، کاری بایسته و شایسته است امّا «توقع» شناختی تمامعیار و جامع، غیر معقول و حتّی غیر ممکن است.
3. مراحل شناخت یکدیگر اطرافیان جوان باید مراحل شناخت طرفین را در سه مرحله توضیح دهند تا هر یک به دور از احساسات زودگذر و یا هیجانات آغازین زندگی، منتظر شناخت بیشتر و آرامش عمیقتر و بهتری باشند.
این مراحل، شناخت قبل از ازدواج (که در بخش اوّل بدان اشاره کردیم)، شناخت در ایّام پر خاطره و شیرین نامزدی و به تعبیر صحیحتر دوران عقد و شناخت پس از ازدواج با تشکیل زندگی است که هر مرحله مکمّل مرحله قبلی خواهد بود، زیرا در گذر ایّام، سنشان بیشتر، تجربیات او افزونتر و حالت «کمال عقل» در وی بهتر میشود و با فروکش کردن شعله احساسات، حکمت و درایت فرد افزایش مییابد.
4. ارائه الگوهای موفق و متعالی خانوادههای فهیم با ارائه الگوهای ارزشمند چشماندازهای ارزندهای از زوج موفق در مقابل چشمان جوانان خویش میگشایند تا روزمرّگی و سطحی نگری یا عوام گونگی گریبان عزیزان آنان را نگیرد و خوشیهای عادی و هادی زندگی، آیندهنگری و کمال یابی را از آنان نرباید.
الگو، مدل یا راهنمای عملی چیزی است که در اثر «کمال گرایی» انسان مفهوم مییابد و آدمی را از درون به گرایش نسبت به صفات عالی و ارزشی و گریز از صفات زشت و زیانبخش فردی و اجتماعی هدایت میکند تا پس از چندی «همانندسازی»، استعدادهای را کد را روان، اندیشههای شایان را تنظیم
و پر توان و زندگی زوج را همراه با تعالی روح و روان و کمال و تکامل گرداند و این رخدادی خجسته و مبارک است که امتیاز زندگی والا و بالا محسوب میشود و انسان را به این باور میرساند که:
هزار آیینه حیرت در قفس کرده است طاووست جهانی چشم گشاید تو گر یک بال بگشایی(6)
5. تقویت فرهنگ سادهزیستی تقویت «فرهنگ سادهزیستی» در اندیشه نسل جوان ـ به دور از هر گونه شعار، عوامفریبی و یا نفاق فکری و عملی ـ تشکیل خانواده را سهل و آسان مینماید و زنجیرهای بردگی و بندگی «تجملگرایی»، «تفاخر» و «خودبرتربینی» را میگشاید.
گاه پدران و مادران با فراموش کردن روزهای آغازین زندگی خویش و تهیدستی و تنگدستی ایام جوانی، انتظارات و توقعات کمرشکنی از جوانان امروز دارند، غافل از اینکه دل سپردن به این افتخارات موهوم، سیل بنیان کنی خواهد شد که خانوادههای بسیاری را به پرتگاه فساد و فتنه میکشاند و عاقبتی جز بیعاقبتی نخواهد داشت!
6. طبیعی دانستن تفاوتهای اخلاقی و فرهنگی زوجهای جوان باید از اطرافیان خود بیاموزند که وجود تفاوتهای فکری، اخلاقی و فرهنگی میان همسران، امری طبیعی است، مهم، دستیابی به شیوه برخورد با این تفاوتها یا تعارضهای خانوادگی و اجتماعی است.
مطالعه و آموزش، مشورت و ایجاد بینش همراه با درایت و کوشش طرفین، این راه به ظاهر سخت و سنگلاخ را سهل و آسان میسازد. به ویژه آنکه این اصطکاک حاصل دو منطقه جغرافیایی خاص، با آداب و رسومی ویژه باشد که در گذر زمان قابل حل خواهد بود.
7. جدّی گرفتن دورههای آموزش قبل از ازدواج حضور جدّی و فراگیر در دورههای آموزش پیش از ازدواج، کمبود دانش و تجربه زوج را جبران میکند و بسیاری از خامیها، شتابزدگیها و یا تصمیمهای آنی و لحظهای را کاهش میدهد.
افزون بر این، علاقه شورانگیز به فراگیری شیوهها و اصول همسرداری، زندگی شیرین و دلنشین و اصول برخوردهای خانوادگی و اجتماعی، هر یک از عروس و داماد را به دانستن و فهمیدن تشویق میکند و مطالعه آثار ارزشمند و راهگشا، سهمی بسزار در این عرصه خواهد داشت.
8. ارائه شیوههای حل مشکلات زندگی مقتضیات سن نسل نو اقتضا میکند که با کمترین لغزش و لرزش، بنبستی سخت مقابل خود احساس کنند و ناامید و مأیوس شوند. پدران، مادران، مربیان و مبلّغان باید
به گونهای شیوا و زیبا، راههای برونرفت و گریز از چنین بنبستهایی را با بیان شیوههای حل مشکلات مطرح سازند تا پس از چندی آنان بینیاز از دیگران، خود روشی معقول و منطقی بیابند و پیش از آنکه «رخدادها» به «بحران» تبدیل شود، از آنان رهایی پیدا کنند.
9. عشق و علاقه همراه با درایت و دانش به جوانان بیاموزیم که عشق و علاقه برای شروع زندگی مشترک لازم و ضروری است امّا کافی نیست، بلکه پیوند علاقه با درایت، عشق با دانش، ضامن تداوم و استمرار روابط زوج خواهد بود.
10. نگاه به زندگی از دریچهای حرکت آفرین و پرنشاط بسیاری از ویژگیهای زندگی موفق، اکتسابی و قابل دستیابی است، به گونهای که در سایه کار و پیشتکار میتوان به آنها دست یافت. آشنا ساختن نسل جوان به این واقعیت زرّین و زیبا، امیدواری والایی به آنان میبخشد تا از دریچهای مثبت و حرکتآفرین به زندگی بنگرند، همیشه به «داشتهها» بیش از «نداشتهها» بیندیشند و افقهای «فردا را بهتر از امروز» ارزیابی نمایند که این نوع نگاه طلیعهای طلایی برای فردا و فرداهای زندگی مشترک، همراه با شادکامی و خوشبختی فراهم میسازد.(7)
پینوشتها: 1 ـ بیدل دهلوی. پیام زن -> دی 1383، شماره 154
پدیدآورنده:احمد لقمانی ، |