خانواده، جوان؛ هدف زندگی

هویت، نماد شخصیت و ماهیّت

یکی از ویژگی‏های عصر جدید، جریان شتاب‏آلود زندگی است که در آن رویدادها و حوادث گوناگون، آن چنان با سرعت پدید می‏آیند که فرصت تفکر و تأمل را از آدمی سلب می‏کنند و مجالی برای نگاهی به دنیای درون و جهان برون به انسان نمی‏دهند.
این رخداد خیره‏کننده و غیر ملموس موجب می‏شود که هر یک از ما، از لذت تفکر محروم مانیم و گاه سرگشته و درمانده، انگیزه کافی برای اندیشیدن در باره ضروریات زندگی نیابیم و پس از چندی با «خویشتن» و «جهان خارج خویش» بیگانه گردیم و خود را تنها و حیران بنامیم! حادثه غمباری که باعث شده برخی صاحب‏نظران به این باور دست یابند که:
«انسان در عصر جدید در لابه‏لای شهرهای بزرگ و جمعیت‏های انبوه و متراکم، بخشی از حقیقت وجودی خویش را از دست داده است و احساس تعلّق به جایی ندارد.»(1)
امروزه «از خود بیگانگی»، معمای بزرگ و معضل مهم فکری اندیشمندان و نویسندگان نام‏آور جهان است، به گونه‏ای که برخی از آنان «هویت فرد را از بزرگ‏ترین مشکلات فلسفه جدید»(2) دانسته‏اند و گاه بی‏هیچ پرده‏پوشی می‏گویند:
«ما می‏خواهیم معنای زندگی و مرگ را بدانیم؛ چرا باید زیست؟ به کجا می‏رویم؟ سرنوشت روان ما چیست؟»(3) دوری از «هدفمندی در زندگی» از «رخداد و رویداد» فراتر رفته، نام «بحران» به خود گرفته است و به موضوعی زیربنایی و سرنوشت‏ساز تبدیل گردیده که گاه یگانه سرمایه انسان، یعنی عمر او را تهدید می‏کند. شروع معضل «بحرانِ هویت» از آغاز نوجوانی، و استمرار آن با ایام جوانی است. در این میان آگاهی پدران و مادران، مربیان و مبلّغان و اطرافیان از این درد ویرانگر و درمان بهنگام آن، جوان را از دلزدگی، بی‏حالی، سردرگمی، احساس پوچی و افسردگی و خمودی و خستگی زیانبار نجات می‏بخشد و خلاّقیت، مقاومت و
صلابت، نشاط و امیدواری در تلاطم حوادث زندگی به او می‏دهد.
این آثار و برکات، رهاورد «شناخت روشن» نسبت به نقش حیاتیِ آرمانگرایی و هدفمندی شایسته و بایسته در زندگی است تا هستی انسان یعنی عمر گرانمایه او از تهدید و تخریب مصون ماند و آینده‏ای زرّین و زیبا در آینه اندیشه وی نمایان شود.

هدف و آرمان و نقش آن در زندگی انسان

هدف برای نسل نو همچون فانوس دریایی برای کشتی است که مانع غرق شدن او در دریای زندگی می‏شود؛ کشتی‏های اقیانوس‏پیما به مدد قطب‏نما، مقصد خویش را در دل شب‏های تاریک و طوفان‏های مهیب می‏یابند، جوانان نیز در امواج حوادث زندگی و تیرگی‏ها و تاریکی‏های مشکلات، به کمک هدف و آرمانی که دارند به ساحل سپید می‏رسند(4) و پیروز و سربلند می‏گردند.
در نگاه صاحب‏نظران «هدف»، هر چیز بلند و برافراشته و کوه‏مانندی(5) است که هر آن مقابل دیدگان انسان نمایان است و لحظه‏ای از آن غفلت نمی‏شود و «آرمان»، مجموعه امیدها و آرزوهای انسانی است که گاه نام حسرت، اندوه و دریغ(6) به خود می‏گیرد و هدفی والاست که دستیابی به آن مهم و ارزشمند، جویایی و پویایی اندیشه جوان، زمینه‏ساز جوشش درونی و کوشش بیرونی او برای رسیدن به پرسش‏ها و شبهه‏های بسیار اوست، که یکی از این پرسش‏ها، سخن از:
«اصل خلقت»، «هدف آفرینش» و «پایان زندگی امروز» است.
ارزش و اهمیت پاسخ این پرسش‏ها، چونان شربتی شفابخش و اکسیری گرانبهاست که «چهره هستی» را در نگاه انسان دگرگون می‏کند و انسان حیرت‏زده و راکد و ساکن دیروز را فرزانه‏ای دانا و توانا سوار بر توسن روزها و ثانیه‏ها به بلندای ابدیت و جاودانگی رهسپار می‏سازد.
از این‏رو پیشوایان روشن‏بین و بصیری که درک و درایتی برتر دارند، همگان را به چنین شناخت بنیادینی هدایت می‏کنند و «جهالت و غفلت» در این باره را به هیچ وجه روا نمی‏دارند.
پیامبر پرمهر و رسول سعادت‏آفرین اسلام با چنین بینشی به تمامی پیروان خود «مژده رحمت و مرحمت» پروردگار را با چنین گامی داد و فرمود:
«رحم اللّه‏ امرأً علم من اَین و فی اَین و الی اَین؛(7)
آن کس که بداند از کجا آمده، در کجاست، و به کجا رهسپار می‏شود، مشمول رحمت الهی خواهد شد.»
و آیات به نور نشسته قرآن نیز رویش و پویش در حیات و هستی انسان را محصول آرمانگرایی می‏داند، از این‏رو نخست پوچی و سردرگمی انسان را مردود می‏شمرد (أ یحسب الانسان ان یترک سُدی)،(8) سپس تمامی خلقت را بر اساس حق و حقیقت و هدفمندی معرفی می‏کند (ربنا ما خلقت هذا باطلاً)(9) آنگاه «عبادت» و به تعبیر بهتر «معرفت» و «تکامل» را آرمان آفرینش بیان می‏نماید:
«ما خلقتُ الجنّ و الانس اِلاّ لیعبدون؛(10)
جن و انس را نیافریدم، مگر برای آنکه عبادتم کنند و [از این طریق تکامل یافته، به من نزدیک شوند.]»
برخی صاحب‏نظران و فرزانگان در باره این سخن خداوند به گونه‏ای گویا و زیبا می‏گویند:
«خلقت که هدف آن عبادت است، توسط خدای سبحان انجام می‏شود و هیچ موجودی در آن شرکت ندارد (خلقتُ) افزون بر آن استثنای نفی (اِلاّ لیعبدون)، بیانگر هدفمند بودن هستی است یعنی خلقت، بدون هدف نیست و موجودات عابد خدا هستند نه آنکه پروردگار آفرید تا پرستش شود.»(11)
بعضی دیگر نکته‏ای ناب و کمال‏یاب نسبت به ارج و ارزش هدفمندی در زندگی فرموده‏اند که:
«تقوایی که از بشر خواسته‏اند، آن است که مراقبت کند تا راه را پیدا کند، مراقبت کند تا راه را گم نکند، مراقبت کند تا هدف را فراموش نکند.»(12)
مدتی در خود نگر تا کیستی
از کجایی وز چه جایی چیستی
بهر چه عمری در اینجا زیستی
جمعِ هستی را بزن بر نیستی
از حیاتت تا خبردارت کنند(13)

جوان، هدفمندی و آثار ماندگار آن

جلوه‏های جاری و پرجاذبه زندگی برای همگان ـ به ویژه نسل جوان ـ چنان دلبری و فرصت‏بری می‏کند که عموم افراد، زمان تأمل و تفکر برای دریافت نقش هدف در زندگی نمی‏یابند و نسبت به آثار بسیار مطلوب و سازنده هدفداری بی‏توجه هستند. از این‏رو گاه به مراتب پایین و زودگذر زندگی که حاصلی جز بی‏حاصلی ندارد بسنده می‏کنند و به جای «برنامه‏ریزی»، دچار «برنامه‏روزی» می‏شوند و ناگاه فرصت‏ها را از دست رفته می‏بینند. آنچه در این نوشتار به طور کوتاه و گویا می‏توان به آن اشاره کرد آن است که:
1ـ انتخاب هدف در زندگی جوانان، موجب تمرکز قوای فکری و وحدت وجود آنان گردیده و از هرز رفتن انرژی‏های مرئی و نامرئی آنها جلوگیری می‏کند. چه زیباست سخن «هنری تامس» که:
«بسیاری از افراد، در طول زندگی خود ماهیگیری می‏کنند؛ بدون آنکه بدانند آنچه که به دنبال آن هستند ماهی نیست!» این بینش موجب گردیده که برخی «همّت» و «دقت» را مکمل هم دانسته و به دیگران توصیه کنند:
«مطمئن شوید که در مسیر و جهت درست حرکت می‏کنید؛ تنها توجه به سرعت مناسب کافی نیست.»(14)
2ـ «قاطعیت» و «جدّیت» از پیامدهای مطلوب هدفداری نسل جوان است، زیرا آن کس که می‏داند از زندگی چه می‏خواهد، در مقایسه با حوادث، غافلگیر نخواهد شد.
بی‏شک با هدف‏های بلندمدت، هرگز تحت تأثیر شکست‏های کوتاه‏مدت قرار نخواهیم گرفت و با عزم و جزم چشمگیری به آنچه دوست داریم، دست می‏یابیم.
3ـ تعارض‏ها و تردیدهای زندگی با انتخاب هدفی مطلوب و میسور قابل حل است؛ سرگردانی‏های بی‏پایان بسیاری از نوجوانان و جوانان، معلول نداشتن هدف روشن و مشخص در زندگی است.
در خلوتی ز پیرم کافزود باد نورش
خوش نکته‏ای شنیدم در وجد و در سرورش
گفتا حضور دلبر مفتاح مشکلاتست
خرم دلی که باشد پیوسته در حضورش(15)
4ـ قدرت تأثیرگذاری نسل جوان بر اطرافیان، با نوع هدف زندگی بستگی دارد. هدفداری به نسل نو، سرعت عمل، انتخاب مؤثر و قابل دفاع و صراحت خاصی می‏بخشد.
«کیم ووچونگ» معتقد است:
«یک فرد بی‏هدف، جهت خود را از دست خواهد داد و آنقدر در امواج متلاطم زندگی سرگردان خواهد شد که سرانجام غرق می‏شود. مردمانی که آرزو و هدف دارند، فقر نمی‏شناسند؛ زیرا شخص به اندازه هدف‏هایش ثروتمند است. تاریخ متعلق به کسانی است که در زندگی هدف دارند.»
5ـ بهره‏گیری از فرصت‏ها یا به دیگر سخن «مدیریت زمان» از آثار مطلوب هدفداری است، زیرا کسی که به خوبی می‏داند «هدف اعلای زندگی چیست؟» فرصت‏ها را خود می‏سازد و هرگز منتظر فرا رسیدن فرصتی طلایی و دلچسب نمی‏ماند.
کسی که در زندگی صاحب آرمان و اندیشه باشد هماره از دو واژه کلیدی به خوبی استفاده می‏کند:
الف) اهمیت، ب) فوریت؛ تا به خوبی به مرحله سوم یعنی موفقیت دست یابد.
در غیر این صورت به قول ژان ژاک روسو:
«انسان، آزاد آفریده شده است، ولی همه جا در زنجیر به سر می‏برد.»
زنجیرهای تعلّقات و تعارفات، آداب و رسوم و تشریفات، حسرت از گذشته و نگرانی نسبت به آینده، عنوان‏ها و به اصطلاح شأنیت‏ها و ... همه و همه حرکت انسان را به جلو کُند می‏کند و زمان را از آدمی می‏رباید. آیا تاکنون با خود اندیشیده‏ایم و یا محاسبه کرده‏ایم که در 24 ساعت، چند ساعت و یا چند دقیقه کار مفید، جدّی و مؤثر به دست ما انجام می‏شود؟! یا آنکه با سرمایه‏گذاریِ زخمی زمان(16) کاری که یکی دو ساعت زمان می‏برد، گاه روزها برای انجام آن معطل می‏مانیم و به خاطر نبودن «مدیریت زمان» عمری را بدین گونه تلف می‏نماییم!
عمری بجز بیهوده بودن سر نکردیم
تقویم‏ها گفتند و ما باور نکردیم
دل در تب لبیک، تاول زد ولی ما
لبیک گفتن را لبی هم تر نکردیم
نقش ما در هدفداری نسل جوان
بخشی از وظایفی که نخست پدران و مادران، سپس مربیان و معلمان، آنگاه مبلّغان
و مسئولان فرهنگی جامعه در باره هدفمندی و آرمانگرایی نسل نو به عهده دارند، عبارتند از:

1ـ بیان تفاوت هدف و آرزو

یاری کردن جوانان برای دانستن تفاوت میان «هدف» و «آرزو» نقشی بزرگ در جوشش و کوشش آنان دارد، زیرا آرزو، چه بسا «هوا و هوس» و «شهرت‏طلبی و اشتیاق» است و بس، اما هدف نقطه‏ای برتر و بلند است که انسان با شناخت و تلاش در صدد دستیابی به آن است:
آرزوی خام، مردم را به دوزخ می‏برد
عودهای خام را، در کار مجمر(17) کرده‏اند(18)
از این‏رو آنتونی رابینز، روانشناس آمریکایی بر این باور است:
«این هدف‏ها هستند که تحقق می‏یابند، نه آرزوهای راکد و بی‏ثمر.»
و «ایرونیگ میلز» تأثیر هدفمندی در زندگی را «لرزش دل» می‏داند که به دنبال «پرش دیده» به قله خواستن و توانستن خواهد بود. او می‏گوید: «اگر چیزی دلم را نلرزاند، هدفم نیست.»

2ـ «هدف آدمی» بیانگر نوع شخصیت او

آشنا کردن نسل نو با این موضوع ناب که هدف انسان آینه تمام‏نمای شخصیت اوست و هدف‏های عالی و الهی جلوه‏گر روحی سرشار و پر ارزش است، گامی بزرگ در نیرومندی، جهت‏دهی و آرمانگرایی جوانان خواهد بود و اعتقادی اینچنین به آنان می‏بخشد که:
گر در طلب گوهر کانی، کانی
وز در پی عمر جاودانی جانی
من فاش کنم حقیقت مطلب را
هر چیز که در جُستن آنی، آنی(19)
عارف فرزانه و روشن‏بین حضرت آیت‏اللّه‏ بهاءالدینی می‏فرمود:
«هر کس به اندازه فهم و همتش از نعمت‏های الهی استفاده می‏کند، انسان باید کسب معرفت و نورانیت کند، انبیاء آمده‏اند تا همّت بشر را بالا ببرند، اطاعت کامل مطلق، کمال است.»(20)

3ـ پرهیز از ابتذال و روزمرّگی

یکی از دام‏های مرگبار در زندگی نسل جوان آن است که با رسیدن به هدف، توقف می‏کنند و خود را بر بلندای بخت و بی‏نیازی می‏بینند. آشنا ساختن آنان با این شیوه که پس از دستیابی به هدف، با سرعت بسیار، هدف دیگر و برتری جایگزین هدف پیشین نمایند تا هرگز اسیر ابتذال و روزمرّگی نشوند، بسیار مفید و مؤثر است. زیرا انسان با رسیدن به جوی و جویبار یا رود و رودبار به آرامش ظاهری می‏رسد، اما هنوز فرصت فراست و فرزانگی دارد و تنها با دستیابی به اقیانوس بی‏کران عزّت و عظمت، آرامش حقیقی می‏یابد.
به یقین برگه‏ای کاغذ به نام «مدرک»، راه کسب درآمد به نام «شغل»، تشکیل خانواده با «ازدواج» و رسیدن به «رفاه»، هر یک گذرگاهی است که هرگز نباید قصد توقف در آن داشت و «ابزار»هایی است که نقش «اهداف» را نخواهد داشت.

4ـ «انتخاب هدف» با هم‏اندیشی و استدلال

دوستانه و صمیمانه با نسل جوان گفتگو کنیم و به آنها بگوییم «انتخاب هدف»، از سر احساس، ظاهربینی و یا جلوه‏های زودگذر زندگی، ثمری جز پشیمانی در بر نخواهد داشت، زیرا سرمایه و هستی انسان یعنی عمر او و در این راه صرف می‏شود، پس بهتر است نوع انتخاب انسان اولاً مستدل و قابل دفاع باشد، ثانیا با رایزنی و پیوند عقل دیگران با خرد ما انجام شود تا در پرتو «هم‏اندیشی» و تبادل نظر، ضریب خطای احتمالی را کاهش داده و احتمال موفقیت را افزایش دهد.

5ـ آشنایی با موقعیت «ابزار» و «اهداف»

با جوانانی که برای خود اهدافی خاص ترسیم کرده‏اند، صادقانه سخن بگوییم که قبولی در کنکور، پیروزی در این شغل، کامیابی در آن رشته ورزشی، موفقیت در این خواستگاری و یا ... نشان رسیدن به قله‏های چشمگیر سربلندی نیست که شکست در آن ـ به هر دلیلی ـ نماد پایان زندگی و شکست و درماندگی باشد. گاه بی‏خبری ما از پشت‏صحنه‏های حوادث، ما را بی‏حوصله و ناتوان می‏سازد، در حالی که در بسیاری از صحنه‏های زندگی «شکست» امروز، «موفقیت» برتر و بهتر فردا و فرداها را خواهد داشت.
پس «هدف مرحله‏ای» یا «ابزار» را با «هدف نهایی» یا «اهداف» درست بشناسیم و بشناسانیم تا نسل جوان را به خوبی با آسیب‏پذیری‏های احتمالی که در اثر خلاء آرمانی رخ می‏دهد،(21) مصون سازیم و برای فرداهای بهتر سرشار از امید و ایمان و اطمینان نماییم.

پی‏نوشتها:

1 ـ وایتهد، ریاضیدان و فیلسوف برجسته معاصر.
2 ـ اریک فروم.
3 ـ الکسیس کارل.
4 ـ ماردن.
5 ـ لغت‏نامه دهخدا، ج15، ص23424.
6 ـ همان، ج1، ص107.
7 ـ ر.ک: بحارالانوار، ج28، ص401؛ شرح نهج‏البلاغه، ج11، ص196.
8 ـ سوره قیامة، آیه 36.
9 ـ سوره آل‏عمران، آیه 191.
10 ـ سوره ذاریات، آیه 56.
11 ـ «علامه طباطبایی»؛ تفسیر المیزان، ذیل آیه 56 سوره ذاریات.
12 ـ «حضرت آیت‏اللّه‏ خامنه‏ای»؛ تهذیب نفس از منظر مقام معظم رهبری، ص13 و 12.
13 ـ صفی علیشاه.
14 ـ پرمود بترا، روانشناس آمریکایی.
15 ـ آیت‏اللّه‏ حسن‏زاده آملی.
16 ـ مدیریت زمان، علی رضائیان، مجله سخن سمت، ش7، ص46.
17 ـ چوب‏های ناقص را در آتشدان می‏افکنند.
18 ـ صائب تبریزی.
19 ـ بابا افضل.
20 ـ آیت بصیرت، ص154.
21 ـ جوان و نیروی چهارم زندگی، دکتر شرفی، ص161 ـ 159.

پیام زن -> خرداد 1383، شماره 147
پدیدآورنده:احمد لقمانی،

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار