رفاقت خدايي، دوستي جاودانه

آيت الله شيخ مجتبي تهراني

بحث ما راجع به تربيت به معناي روش رفتاري و گفتاري دادن بود. عرض شد انسان معمولا در چهار محيط ساخته مي شود كه هم ممكن است نقش سازندگي و هم نقش تخريبي روي انسان داشته باشد. اولين محيط، محيط خانوادگي است؛ دومين محيط، به طور متعارف محيط آموزشي است؛ محيط سوم، محيط رفاقتي است و محيط چهارم، محيط شغلي است. فضاي پنجمي هم داريم كه حاكم بر اين چهار محيط است.
درگذشته بحث ما نسبت به محيط سوم، يعني محيط رفاقتي بود. عرض شد محيط رفاقتي، نقش اساسي در اثرگذاري روي انسان دارد و نقشش نسبت به آن دو محيط گذشته قوي تر است؛ حتي گاهي نقش محيط آموزشي و محيط خانوادگي را خنثي مي كند، يعني اگر محيط خانوادگي و آموزشي خوب بود و محيط رفاقتي، محيط مناسبي نبود، تمام آن ساخته ها را تخريب مي كند. اثرگذاري محيط رفاقتي خيلي قوي است.
بحث به اينجا رسيد كه انسان در باب انتخاب رفيق، بايد «اختبار قبل الانتخاب» داشته باشد. يعني شخصي را كه مي خواهد با او علقه دوستي برقرار كند، بيازمايد كه از آن به دوست يابي تعبير كردم. در معارف ما اين مساله وجود دارد كه انسان وقتي مي خواهد با شخصي دوست شود، بايد او را در سه رابطه عقلي، نفسي و عملي بيازمايد و امتحان كند، يعني از نظر اعتقادي، ازنظر نفساني كه عبارت از شهوت و غضب است و ازنظر عملي او را بيازمايد. ببيند كه آيا اين شخص افسارگسيخته است، يا مهار انسانيت و شرع دارد؛ مرز را رعايت مي كند يا نه. ازنظر عملي، لاابالي گري و بي بند و باري مي كند يا متدين است.
علت اين اختبار هم اين است كه وقتي انسان رابطه تنگاتنگ نسبت به افراد پيدا كند، محبت و دلبستگي ايجاد مي شود اين دلبستگي، گاهي براي انسان نقش حياتي دارد و گاهي برعكس؛ چون وقتي دلبستگي آمد، انسان نسبت به رفيق، هم كور مي شود و هم كر مي شود. قبل از آنكه كور و كر شوي، برو ببين چه عيوبي دارد، قبل از آنكه كور و كر شوي، يعني دلبستگي پيدا كني او را بيازما. آزمايش بايد قبل از دلبستگي باشد.

شرايط زمانه و دوستي

روايتي از امام صادق(ع) است كه تعبير ايشان به خصوص در ارتباط با مساله شرايط زماني است؛ حضرت فرمودند: «اذا كان الزمان زمان جور و أهله أهل غدر فالطمانينه الي كل أحد عجز»،(بحار/ 75/ 239) يعني اگر زمان، زمان جور بود و مردم هم اهل نيرنگ بودند اعتماد به افراد از روي ناتواني است.
حضرت مساله شرايط زماني را مطرح مي كند و مي فرمايد اگر زمانه طوري است كه مرزشناسي كنار رفته است، جائر يعني مرزشكن، نه مرز انساني را رعايت مي كند و نه مرز الهي را و جو غالب در جامعه فريب كاري، حقه، نيرنگ و غدر شده است و در اجتماع فريب غلبه دارد كه گاهي هم تعبير به زرنگي مي كنند، مي گويند: فلاني خيلي زرنگ است چون خوب سر مردم كلاه مي گذارد، واقعاً اينكه در روايات مي گويند منكر به معروف و معروف به منكر تبديل مي شود، اتفاق مي افتد. در اين شرايط «فالطمانينه الي كل أحد عجز» با هر كس رابطه برقرار كني بعد هم به او اعتماد كني، دليل بر ناتواني تو است. آدم توانا هيچ وقت اين طور نيست، مي رود تحقيق مي كند، آن شخص را در سه رابطه اعتقادي، نفساني و عملي زير نظر مي گيرد. توجه مي كند مسائل اعتقادي و بينشي اش چگونه است؟ آيا با بينش هاي صحيح و با معيارهاي صحيح همسو است؟ همچنين از نظر نفساني، افسارگسيخته است يا نه؟ از نظر عملي لاابالي است يا نه، شخص مرزشناس است؟ انسان بايد در اين سه رابطه اختبار داشته باشد، اختبار يعني آزمايش.

زمان هاي آزمودن دوست

ما در باب آزمايش رواياتي داريم كه اينها را مطرح خواهم كرد، يك سنخ نشانه هاي خوبي هم هست كه در روايات داريم. مثلا در روايتي از علي(ع) است كه فرمودند: «في الشده يختبر الصديق»،(غرر الحكم 424) كجا مي تواني بفهمي چه كسي دوست تو است؟ در گرفتاري هايي كه براي تو پيش مي آيد. در روايت ديگري از علي(ع) است كه فرمودند: «عند زوال القدره يتبين الصديق من العدو»(همان) در هنگام زوال قدرت يعني زوال توانايي، آنجا مي فهمي چه كسي رفيق تو است، چه كسي رفيق تو نيست. اين چيزي است كه در خودمان هم مطرح است، در مسائل اجتماعي مان هم مطرح است كه آيا اين شخص فقط در شادي با بنده است، يا در گرفتاري هم با بنده است؟ اينها نشانه هاي خوبي است، ولي خيال نكنيد كه همه اش همين است.

محبت يعني دلبستگي و تسليم

شما بايد دوستت را پيش از انتخاب بيازمايي. يعني تا وقتي شخص امتحانش را خوب پس نداده است، دلبستگي به او بي جا و اشتباه است. مقدس ترين و ارزشمندترين بعد وجودي انسان، دل و قلب انسان است كه از عقل هم بالاتر است. قلب از نظر ارزشي بالاتر از عقل است، لذا ايمان را هم در ارتباط با قلب مطرح مي كنند، يعني اگر كاركرد عقل در قلب منعكس شود اينجا است كه ارزش پيدا مي كند والا ارزشي ندارد.
كار قلب اصلا دلبستگي است، ايمان، دلبستگي به خدا است. اينكه خيلي تاكيد شده است كه ابتدا طرف را بيازماي، براي اين است كه وقتي دلبستگي آمد مثل اين است كه انسان يك نوع تسليم شدن پيدا مي كند. مثل قضيه ايمان است كه دلبستگي به خدا است، اين منشأ مي شود كه انسان رضا به رضاي الهي دهد، تسليم او شود، به او توكل و اعتماد كند. در رفاقت هم همين گونه است، چون دلبستگي است تسليم و رضا را در پي دارد، لذا در روايت تعبير طمأنينه داشت.

سبب و محور محبت

در معارفمان يك بحث دقيق تري راجع به رفاقت و دوستي داريم، بالاتر از آنچه كه گفتيم و آن اينكه حالا من رفتم كسي را امتحان كردم، ديدم آدمي است كه او از نظر نفسانيات و شهوت افسارگسيخته نيست، غضبش افسارگسيخته نيست و كلا انسان مرزشناس است، از نظر كارها و اعمال بيروني اش آدم لاابالي نيست، آدم بي بند و باري نيست، چه بسا ديگران بگويند: آدم متديني هم هست و از نظر شرعي رعايت جهات شرعي را هم مي كند، آيا اين ديگر آدم خاطر جمعي است؟ آيا اگر من با اين رفاقت كنم دلهره اي ندارم كه در رابطه با امور مالي و آبرويي ام، كلاه سرم مي گذارد يا از من كلاهبرداري مي كند؟ اين همان تعبيري است كه امام صادق(ع) كردند كه اگر زمان، زمان جور باشد و مردم اهل غدر باشند، وضع چنين خواهد بود. در روابط گوناگون اجتماعي، مادي و دنيايي آدم مورد اعتماد و اطمينان است و چه بسا از آنهايي هم نيست كه فقط در سراء با من باشد، از آن كساني نيست كه در رفاقت بي وفا باشد.
البته اين جهاتي كه گفتم، همه مزيت است كه «في الشده يختبر الصديق» نشانه هاي خوبي هم هست. اما بحث در اين است كه آيا همين مقدار كافي است يا نه؟ نگاه كنيد گام به گام پيش آمدم. آيا كافي است كه من با او رفيق شوم يا نه؟ جواب اين است كه در يك بعد بله و در يك بعد نه. مهم آن بعد نفيي است. در بعد نشئه دنيايي چنين آدمي براي رفاقت خوب است. روايت ما هم اشاره دارد در اين نشئه خوب است. اما درستي صددرصدي اين حرف هم محل تامل است.

«دوست خوب» اما بي فايده!

اما بعد نفي؛ خواهم گفت كه چرا از يك بعد خوب نيست، چون ما گفتيم رابطه تنگاتنگ، منشا محبت مي شود. خوب محبت يك علت و سبب مي خواهد، درست است اين رابطه محبت را مي آفريند، اما سبب خود محبت چيست؟ از چه چيز اين خوشت آمد؟ براي چه خوشت آمد؟ اينها دو مورد است. از چه چيز اين خوشت آمد؟ چون مال مردم خور نيست. براي چه خوشت آمد؟ مهم اين دومي است. اگر براي اين خوشت آمده كه در زندگي دنيايي سر تو كلاه نمي گذارد، خاطرت جمع است كه مال تو را نمي خورد، آبروي تو را نمي برد، اين ها چيزهاي بدي نيست، همه خوب است. اما اگر محبت براي اين است، اين محبت در بعد معنوي و الهي ارزش ندارد.
اينها عين معارف ما است كه اگر سبب رفاقت مسائل مادي است يعني منشا محبت، ماديت است، اين محبت ارزش ندارد. علتش را هم در روايات بيان كرده اند، روايت از علي (ع) است كه فرمودند: «ود ابناء الدنيا ينقطع لانقطاع سببه و ود ابناء الاخره يدوم لدوام سببه» (غرر/ 73 او 714) اگر سبب محبت به اين شخص ماديت بود، ماديت از بين مي رود، اين رفاقت فقط به درد زندگي دنيا مي خورد، منشا آن هم امور مالي بود، مال هم كه هميشه نيست. شما در برزخ يا نشئه قيامت كه مي روي، خانه و زندگي و پول و اين ها را همه را دنبال خودت مي بري؟ بعد هم مي گويي رفيقم مالم را نمي خورد؟ آنجا كلاه سرم نمي گذارد يا نه؟ بايد يك سببي مطرح كني و آن را محور قرار دهي كه قطع شدني نباشد، جاودانه باشد، هميشگي باشد، اين رفاقت و محبت محدود به نشئه دين نشود. دنيا، برزخ و آخرت نداشته باشد.

كدام دوستي، جاودانه است؟

در روايات داريم كه كدام سبب است كه هيچ وقت از بين رفتني نيست. روايتي از علي(ع) است كه فرمودند: «من لم تكن مودته في الله فاحذره، كل موده مبنيه علي غير ذات الله ضلال و الاعتماد عليها محال»، (غرر/324) ببين سبب محبت چيست؟ اگر ديدي خدا نيست، دوستي ات ارزش و دوامي ندارد. مثل اينكه علي(ع)، قانون عقلي پيش كشيده است كه هر رفاقتي بر محور غيرخدا گمراهي است و اعتماد به آن محال است.
ما روايات متعدد در باب حب في الله و بغض في الله داريم، آنهائي كه اهلش هستند مي دانند كه آن روايات چه مي خواهند بگويند. يعني دوستي و دشمني بر محور خدا باشد. با فلاني رفيقم، چون آدم مورد اعتمادي است و كذا و اين حرف ها، از نظر زندگي دنيايي به من ضرر نمي زند، نفع هم به من مي رساند. با اين دشمنم، براي اينكه اين كمكم نمي كند. همه اين حرف ها بر محور دنيا است.
اگر از اين منظري كه من گفتم، توجه كنيد مي بينيد يك بعد اين حب هيچ ارزشي ندارد. آن حبي ارزشمند است كه دوام داشته باشد، محورش چيزي باشد كه دائم و زوال ناپذير است. در ميان تمام موجودات نيز آن كسي كه زوال نمي پذيرد، الله تعالي است. لذا حب و دوستي اي كه بر محور خدا باشد جاودانه است و در هيچ نشيب و فرازي از بين نمي رود.

دوستي براي خدا

در گذشته اشاره كردم كه غير متقين در قيامت دشمن مي شوند. با مرگ تمام پيوندها قطع مي شود، يعني وقتي انسان از اين دنيا رفت، تمام اين پيوندها و علاقه ها قطع مي شود، اما يك پيوند مي ماند، آن پيوندي كه بر محور الله تعالي باشد باقي مي ماند؛ لذا ما در بحث رفاقت مي بينيم كه تأكيد مي كنند مراقب باش رفيقت را براي خدا دوست داشته باشي، نه براي خودت.
يك وقت هست تو را براي خودم مي خواهم، يك وقت تو را براي خدا مي خواهم، اينها فرق مي كند. اينهايي كه اينجا هست براي خودم است؛ اينها خوب است نه اينكه بد باشد، روايتش را هم خواندم. چون اين رفيق در سختي ها كمكم مي كند، كلاه سرم نمي گذارد، همه چيزهايش درست است. اما اين دلايل براي انتخاب دوست، معنايش اين است كه من دوست را براي خودم مي خواهم؛ چون به من ضرر نمي زني، نفع هم به من مي رساني. در دنيا بهتر از اين رفيق مي خواهي؟
متأسفانه ما در باب رفاقت عينك ماديت به چشمانمان داريم. ما بايد رفيق را براي خدا بخواهيم و خدا، محور دوستي ما باشد. لذا آنجايي كه داري آزمايش مي كني، همه اينها سرجاي خودش، اما دست آخر، چون مي خواهم با او پيوند دروني ببندم، بايد اين دوستي پيوند براي خدا باشد. اين مهم است.
آيا كافي است كه من با كسي رفيق شوم كه اهل دوز و كلك نيست، دنبال مال و مقام من هم نيامده و خيالم از او راحت است؟ آيا اينها كافي است كه من با او دوست شوم يا نه؟ جواب اين است كه در يك بعد بله و در يك بعد نه. مهم آن بعد نفيي است. در نشئه دنيا چنين آدمي براي رفاقت خوب است. روايت هايي هم داريم كه خوبي اين دوستي را در دنيا تأييد مي كند. البته صحت و درستي صددرصدي اين حرف هم محل تأمل است كه چنين آدمي در دنيا كاملا مورد اعتماد است.
اما نكته ظريفي كه در روايات به آن اشاره شده، مطلب ديگري است؛ غير از اينها، يعني دوستي را با ملاحظات ديگري مفيد و سودمند مي داند و آن خدا محوري است.

kayhannews.ir

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار