در جست وجوی هویت و بازگشت به آن

هویت نزد حکیمان و افراد روان شناس به معنای تشخص می باشد و آن چه را که حقیقت وجودی تشکیل دهد با آثار و نشانه هایش گویند . این ویژگی درباره ی انسان ها به سرشت و غایت کمال شان مربوط می شود . معمولاَ وقتی از هویت فرد و یا جامعه ای سخن می گوییم می خواهیم ثابت کنیم که این شخص یا چنین اجتماعی به دلایلی چند با دیگری تفاوت ها یی دارد . پس هویت عامل تمایز یک ملت از ملل دیگر می باشد و امتیازات جامعه ای را ترسیم می کند .

هویت ملی یعنی چه ؟

امکان دارد جامعه ای و ملتی در طول تاریخ و در بستری جغرافیایی به تلاش های علمی و فرهنگی روی آورد؛ نبوغ و اختراعات خود را آشکار کند ؛ در برابر جهالت ها ، ستم ها ، تهاجم اقوام وحشی مقاومت کند ؛ ذوق و آفرینش خود را در آثار ادبی ، هنری وعلمی بروز دهد و یا قیام ها و نهضت هایی را برای رهایی از یوغ سلطه ی متجاوزان و استعمارگران ترتیب دهد . مجموعه ی این عوامل ، هنجارها و ارزش هایی را پدید می آورد که البته ریشه در نگرشها ، اعتقادات و بعد حقیقت جویی یک ملت دارد .
این عناصر می تواند آن چنان ریشه ای عمیق ، پایدار و استوار داشته باشد که لایه های هویتی را به وجود آورد . احساس پیوستگی به چنین سرمایه های معنوی و فرهنگی که در وحدت ، انسجام و تشکل جامعه دخالت عمده ای دارد ،هویت ملی را به وجود می آورد . هویت ملی در گذر زمان و بر اثر وقوع حوادث گوناگون گرچه امکان دارد مورد تهاجم قرار بگیرد ، ولی در این مسیر پویاتر گشته و عناصر نوینی بدان افزوده می شود ، ومحتوای اصیل ، و زیر بناهای آن دچار ایستایی ، رکود و تخریب نمی شود . اجزای تشکیل دهنده ی هویت ملی می توانند فراوان و متعدد باشند ، ولی تمامی آنها از سرچشمه ای مشترک چون جویباری جاری می گردند و به سوی مقصدی درست ، عالی و زنده روان هستند ؛درست مثل سرشاخه های یک رودخانه که از فراز بخش های یک منطقه ی کوهستانی به سوی دشت ها روان می شوند، و پس از آن که انسانها را در مسیر ازتشنگی نجات دادند ، مزارع را سیراب کردند ، با رسوبات حاصل خیز خود موجب سرسبزی و آبادی شهرها و روستاها شدند و چشم اندازهای زیبایی را پدید آوردند ، به سوی دریا یا اقیانوس می ریزد ، و این گردش پرجوش و خروش هم چنان ادامه دارد . یعنی آب دریاها و پهنه های عظیم اقیانوسی بر اثر تابش خورشید تبخیر می گردند . ابرهایی را در آسمان سامان می دهند ، این لکه های ابر ، توده ها و جبهه های باران آور را تشکیل می دهند و بر کوهستان ها و کوهپایه ها فرو می ریزند و جویبارهایی را شکل می دهند که از به هم پیوستن آنها رودخانه به وجود می آید . خب ، در این مثال ما تکثیر وتنو ع زیادی می بینیم ، ولی سرچشمه وهدف یکی است .
پس در هویت ملی ، استمرار ، انسجام ،تحول و دگرگونی دیده می شود ،ولی خمیر مایه ی اصلی هم چنان محفوظ است و در برخورد با فرهنگ های دیگر یا دخالت های بیگانگان ، درون مایه ی اصلی ثابت می ماند و سستی ، کاهلی وتزلزل در خود به وجود نمی آورد و در برابر دیگران زانو نمی زند ، که البته تحقق این مهم به عزم ملی و همت مردم بستگی دارد .

اجزای تشکیل دهنده ی هویت

می گویند ، زبان ، جغرافیا، ملیت و تاریخ یک سرزمین ، چهار رکن اساسی هویت یک ملت هستند . زبان ، نخستین بار توسط مادر به کودک آموزش داده می شود . گفت وگوهای روزانه میان اعضای خانواده و جامعه در شکل گیری زبان اطفال نقش مهمی را بر عهده دارد . مراحل بعدی نوشتن وخواندن است ، که از طریق آموزشهای درسی در مقاطع گوناگون به فراگیران آموخته می شود .
دانش جغرافیا ما را با سرزمین خود آشنا می سازد و دانشمندان عقیده دارند جغرافیا ، تاریخ را تکمیل می کند و کسی که از این علم اطلاعی نداشته باشد نمی تواند تاریخ افتخارات سرزمین خود را درک کند .برخی تاریخ بدون جغرافیا را یک روح سرگردان دانسته اند . آشنایی با بستر جغرافیایی که نیاکان ما در آن به ایفای نقش پرداخته اند و یادگارهای ارزشمندی را بر جای نهاده اند و نیز پی بردن به دلاوری های مردمانی از اعصار گذشته در دفاع از این مرز و بوم و محافظت از قلمرو جغرافیایی می تواند ما را به هویت سرزمین خویش بیشتر واقف سازد .
علاقه به زادگاه و وطن و احساس تعلق به ویژگی های مشترکی که ملیت ایرانی را قوام بخشیده وسامان داده اند ونیز آشنایی با نمادهای اقوام و طوایف ایران ، فرهنگ و ادبیات ، باورها ، آداب و رسوم ومثل ها ، مطالعه شرح حال دانشوران و پی بردن به رمز موفقیت مشاهیر و رجال گذشته ونقش ایرانیان در ایجاد تمدن اسلامی و تلاش های ایرانیان در غنی سازی فرهنگ جهانی از موضوعاتی است که این هویت رااستوار وتقویت می کند واز غبارها و کدورت مصون می دارد.

در جست وجوی هویت ایرانی

از ابتدای دوره ی هخامنشی که تمام ایران کنونی به اضافه ی بخش هایی از سرزمین های همسایه تحت یک فرمان درآمد ،حدود 25 قرن می گذرد که از این میزان چهار ده قرن آن را ما با اسلام به سر برده ایم و این آیین جاودانی با صلابت در متن زندگی فردی و اجتماعی ایرانیان وارد شده و حتی برجزيی ترین بخش های حیات فرهنگی ، علمی و اقتصادی ایران اثر گذاشته است .
به برکت این دین، ایرانی از اسارت های درونی و بیرونی رهایی یافت و به شکوفایی علمی و فکری پرداخت و کارنامه ی درخشان و زرینی از خود برجای نهاد ، و هیچ ملتی چون ایرانیان در جهت ترقی و نشر آیین اسلام و ترویج اندیشه های مذهبی و تعالیم قرآن و عترت،همت به خرج نداده است . در آن عصری که این کشور گرفتار نظام طبقاتی ، تعصبات قومی و برخی باورهای خرافی بود،اسلام نفخه ی تازه ای در ایران دمید و چنان مردمانش را به سوی کاوش و پژوهش در علوم و معارف راغب کرد که کاروانی از دانشمندان در هر عصری در آسمان علم و معرفت درخشیدند و اندیشه های نوین و یافته های فلسفی و علمی خود را در قالب کتاب های متعددی به جهانیان عرضه کردند . به برکت اسلام مردم از ستمگران روی برتابیدند ، تعصب های قومی ونژادی را به کناری نهادند و طالب حقایق ناب و تشنه ی فضایل مکارم شدند و درخت پرباری در ایران به شکوفایی نشست ، که نه شرقی بود و نه غربی و به قول پروفسور «ارنست کونل » تأثیر این مذهب چنان قوی و پر قدرت بود که بر روی سنت های بومی و محلی لایه ای از علایق معنوی پوشانید و آنها را به طرز حیرت انگیزی در جهت روشن و مشخصی هدایت کرد.

رکن اساسی هویت ایرانی

با این وصف می توان گفت ، باورهای دینی ، هنجارهای اخلاقی و ارزش های مذهبی نقش تعیین کننده ای درشکل دهی به هویت ملی و فرهنگ ایرانی داشته است . مردم ایران در طول تاریخ سراسر افتخار خود با اتکا به این گنجینه های معنوی و بهره مندی از آموزه های تمدن ساز دین مبین اسلام و اقتباس از برخی ویژگی های مثبت فرهنگ های دیگران و فراگیری علوم گوناگون کارنامه ی خود را درخشان نمودند ؛برای مثال ، به سرعت زبان و ادبیات ومتون دینی را آموختند و با تسلط به زبان عربی به تنظیم قواعد صرف و ونحو همت گماشتند ، که این امر در ترویج فرهنگ اسلامی در قلمرو جهان اسلام بسیار موثر بوده است .
علاوه بر این قومیت های گوناگون ، صرف نظر از خاستگاه جفرافیایی و گرایش های بومی به برکت باور اسلامی و معنویت آیین محمدی انسجام و اتحاد خود را حفظ کرده و یکپارچه برای صیانت ا زاستقلال و تمامیت ارضی ایران کوشیده اند . برخی عوامل داخلی و خارجی مغرضانه یا جاهلانه از گذشته در صدد بوده اند ازتکثر وتنوع طایفه ای ، تعدد گویش ها و لهجه ها در ایران سوء استفاده کنند و از این رهگذر امنیت و آرامش ایرانی را دچار اختلال کنند ، که به برکت همان نیروی محرکه ی معنویت اسلام نقشه های شوم آنان حنثی شد ، و از برکت این چشمه ی جوشان معنوی ، طوایف گوناگونی سالیان متمادی در مجاورت هم زیسته اند و با عنایت به وسعت نظر آیین اسلام و نگرش فرازین قرآن و سنت ، با هم تفاوت داشته و حتی به اقلیت های دینی در طول قرون و اعصار احترام گذاشته اند.

هویت ایرانی ، در ساحت هنر معنوی

مردمان ایرانی از گذشته کوشیده اند با یک نوع تفسیر جالب از ارزش ها و اصولی که بدان معتقدند جنبه هایی از هویت ملی را معرفی و ترویج کنند و نیز با عنایت به همین تعالیم آسمانی اسلام ذوق خویش را در معماری ، خوشنویسی ، نقاشی ، آثار تجسمی ،کتابت ، تذهیب و... شکوفا کرده اند .
ایرانی بهترین جلوه های هنری خود را یا دراماکن مذهبی هم چون مسجد و حسینیه به نمایش گذاشته و یا با الهام از این گونه اماکن و یا تأثیر پذیری از فضاهای مذهبی به احداث بناهای عمومی و مفید برای مردم روی آورده است . در مساجد گچبری ها ، تزيینات معماری ، آجر کاری و ایوان ها و طاق و قوس ها ضمن تنوع و جلوه های جالب هنری مفاهیمی معنوی و قرآنی را در اذهان تداعی می کنند . از آن طرف در آب انبار ها ، بار گیرها ، سقاخانه ها ، بازارها ، کاروانسراها ، نمادهایی مذهبی دلنواز و جذاب و رمز گونه به نمایش نهاده شده اند و به عبارت دیگر، گرچه ظاهر این مکان ها و فضاها برطرف کننده ی نیازهای اجتماعی و اقتصادی هستند ، معیارهایی معنوی را نیز ترویج می کنند ، که با فضیلت های اسلامی و انسانی هماهنگی دارند و این نکته ای است که اروپايیان بدان اعتراف کرده اند .

هویت و تهدیدها

هر بوستانی که رایحه ی روح نوازی را در فضای ذهن ، دل ها و جان ها پراکنده می سازد ، می تواند توسط علف های هرز و برخی آفت ها تهدید شود دو اگر از این مجموعه پاسداری لازم نشود و باغبانان شایسته و حافظانی لایق حراست و صیانت از آن را عهده دار نشوند راه برای انگل های آلوده کننده هموار می شود.

یورش اقوام وحشی

مغولان قبیله ای بدوی از اقوام زرد پوست بودند که نزد مسلمانان به نام های مغول وتاتار خوانده می شدند .
تاتار ها توسط چنگیزخان متحد شدند . وی در سال 616 باسپاهی فراوان به قلمرو ایران که در آن موقع توسط خوارزمشاهیان اداره می شد یورش بردند . لشکریان مغول طی پنج سال شهرهای بخارا ، خوارزم ، سمرقند ، مرو ، بلخ ، هرات ، طوس ، نیشابور و ری را به ویرانه ای تبدیل کردند ومیلیون ها نفر را از دم تیغ خود گذرانیدند یا آواره کردند . طبیعی است هجوم یک قوم وحشی و سلطه ی جنگیز و هلاکو و تحمل صدمات و ویرانگری های آنان یکی از دشوار ترین ادوار تاریخ مردم ایران است . کم کم مغول های فاتح با مردم مغلوب وشکست خورده ی ایران که هیچ قدرت دفاع در برابر وحشی گری های آنان نداشتند انس و الفت پیدا کردند و دانشمندان ومشاهیری چون خاندان جوینی و خواجه رشید الدین فضل الله همدانی در دستگاه آنان نفود کردند و به آنان دراداره ی قلمرو ایران کمک کردند و چنین عالمانی برجسته توانستند مغولان را با طبع سلیم و تمدن و هویت ایرانی آشنا کنند . شعرای برجسته ای چون مولوی و سعدی در این عصر ظاهر شدند ، و عرفا ، مورخان و نویسندگان کوشیدند شاهزادگان و امیران مغول را مطابق فرهنگ ایرانی و ارزش های اسلام تربیت کنند . ریاضی دانان در تنظیم امور مالیات ، کارهای ساختمانی وپزشکان در معالجه ی امراض و ستاره شناسان در تنظیم تقویم و مانند اینها ، به کار گرفته شدند . مور خانی برجسته اجازه یافتند با نگارش کتاب هایی ارزشمند نام و تاریخ ایران را ماندگار سازند.عرفان به اوج خود رسید و لطیف ترین معانی معنوی در قالب عباراتی موزون در آمد،و...
ملاحظه می شود که ایرانیان فاضل چگونه هویت ایرانی را در مقابل این آفت حفظ کردند و حتی از این کودهای آلوده و علف های وحشی و هرز ، گلستانی سرسبز ومعطر آرایش دادند . این نکته عبرت انگیز و مهم را درنظر داشته باشیم که اگر ما به فرهنگ خودی متکی باشیم و اصالت ارزشی آن را فراموش نکنیم می توانیم حتی وحشی ترین اقوام را مطیع خود کنیم .

فرهنگ مهاجم

موج دومی که هویت فرهنگی ایرانی را تهدید می کند نفوذ فرهنگ و فکر اروپایی در ادب ومیراث فرهنگی ایرانی است . هرچند ارتباط با غربی ها از عصر صفویه آغاز شد ، اما این وضع در دوران قاجاریه شدت یافت و با استخدام کارشناسان خارجی برای آموختن فنوم مختلف ، افتتاح مدارس جدید وتنطیم قرارادادهای سیاسی - اقتصادی میان ایران و کشورهای اروپایی ، کم کم نفوذ بیگانگان در ایران رواج یافت . برخی از ایرانیان هم به منظو ر فراگیری فنون علمی و نظامی راهی فرنگ شدند و ناقل فرهنگ و تمدن غربی شدند و حتی برخی هم چون تقی زاده و فتحعلی آخوند زاده و امثال آنان آن قدر دچار خود باختگی شدند که راه ترقی و توسعه را در تقلید از غربی ها تلقی کرند . ترجمه ی آثار ادبی اروپاییان به فارسی ونیز رواج روزنامه و نشر آن این روند راسرعت بخشید .
برخی روشنفکران شیفته ی فرهنگ مهاجم شدند و فرهنگ مولد خودی را فراموش کردند و کوشیدند با ترجمه وتألیف آثاری ، این روند دلخواه خود را در میان ایرانیان رواج دهند . احمد روحی کرمانی با ترجمه ی سرگذشت حاجی بابای اصفهانی ،میرزا رحیم طالب اف مؤلف کتا ب احمد ،میرزا محمدحسین فروغی (پدر محمد علی فروغی ) با تألیف آثار گوناگون ، حاج زین العابدین مراغه ای مؤلف سیاحت نامه ی ابراهیم بیگ و میرزا ملکم خان با انتشار روزنامه ی قانون در این راه گام برداشتند.
در مقابل آنان ،عده ای از ادیبان و شاعران و نیز نویسندگان تلاش کردند با پدید آمدن تحول جدید و استفاده از امکانات موجود به هویت ملی و خویشتن اصیل تکیه کنند . در عین حال به جنبه های مفید دانش و فنون اروپا هم توجه داشتند. بنابراین ، دومین عامل تهدید کننده ی هویت هم به مقصد شوم خود نرسید و این بوستان اندیشه و معرفت به عطر افشانی خودادامه داد ، و چراغ اندیشه ی خود که از فرهنگ اسلامی انرژی می گرفت هم چنان روشن ماند وبه پرتو افشانی پرداخت .

استبداد و استکبار

عامل سومی که این هویت بومی واصیل و ارزشی را به مخاطره می انداخت ،ستم حاکمان بیدادگر ، رواج استبداد و اختناق وگسترش فساد دربارها ورفتارهای ناپسند فرمانروایان مستبد با اقشار مردم خصوصاَ کاروان علم ومعرفت بود. این وضع خفقان را که در تاریخ معاصر باحرکت های استعمارگران توأم شده بود مخالفت مردمان مسلمان ، اندیشه مندان ، علما و روحانیان را برانگیخت . متفکران و اصلاحگران مؤمن برای بیداری مردم و افشای ستم تلاش کردند . به وقوع پیوستن قیام ها ، جنبش های ضد ستم و حرکت های مخالف نقشه های استعمار در این راستا و برای خنثی کردن چنین آفت هایی صورت گرفت . نقش علمای شیعه در چنین خیزش های اجتماعی - سیاسی بسیار برجسته و تأثیر گذار می باشد و نهضت سربداران از آن جمله است و در عصر قاجاریه باید به قیام تنباکو و جنبش مشروطه اشاره کرد . رهبری این قیام ها و حرکت های خودجوش مردمی را علمای شیعه عهده دار بوده اند . میرزای شیرازی ، میرزا محمد حسن آشتیانی ، سید جمال الدین اسد آبادی و شیخ فضل الله نوری در این میان ضمن تأکید اصالت های مذهبی و بنیان های ارزشی ، برای نفی استبداد و استکبار مجدانه کوشیدند .

موریانه های فرهنگی

عامل چهارم یا بهتر است بگويیم آفت دیگر ، چندین حرکت انحرافی است که درصدد بوده اند این رودخانه ی خروشان را با آن طراوت و صلابت از مسیر اصلی خود خارج کنند . این مجموعه را می توانیم «موریانه های فرهنگی » بنامیم که می توانند فرهنگ و هویت بومی را از درون ، دچار زوال و انحطاط کنند . برای نمونه :
- رواج فرهنگ تصوف و گرایش به انزواگزینی ، القای فرهنگ عزلت و بی خاصیت به جامعه به جای عرفان حماسی و حماسه های عرفانی .
- برداشت های غلط ، انحرافی و التفاطی از مفاهیم دینی و فرهنگی که محصول آن رواج فرقه گرایی ، غلو ، افراط و تفریط ، پیدایش افکار منجمد ، تحجر ، رسوب اندیشه ها و جلوگیری از پویایی ، ابتکار و خلاقیت می باشد .
- رواج خرافات ،آداب رسوم جاهلانه و ترویج باورهای موهوم به جای فرهنگ بومی .
ملی گرایی وناسیونالیسم نه به قصد دفاع از ملت ، بلکه به منظور تخریب باورهای مردمی و ایجاد تفرقه ، برای خنثی کردن چنین آفت هایی و جلوگیری از آن فرهنگ منحط منحرف و منجمد باید به خویشتن راستین خود بازگردیم ؛ آن خویشتنی که معنویت ، ایمان ومعرفت را به عنوان ذخیره ای گرانبها با خود دارد . این هویت اصیل تقلید کورکورانه ، مد پرستی ، ملی گرایی صرف ، سکولاریسم و خودباختگی در برابر اندیشه های وارداتی را بر نمی تابد و بر استقلال کامل ، رشد و تعالی فکری و فرهنگی تأکید دارد .

منابع

1. تاریخ ایران زمین ، دکتر محمد جواد مشکور.
2 .خدمات متقابل اسلام وایران ،شهید آیت الله مرتضی مطهری .
3 . معارف ومعاریف ، ج 10 ، سید مصطفی حسینی دشتی .
4 . فرهنگ معین ، ج 4 ، دکتر محمد معین .
5. گفت وگو با دکتر بهرام احمدیان ، جام جم ، پنج شنبه 31 خرداد 1386 .
6. هویت ملی ،تعاریف و مؤلفه های آن ، جعفر خوشروزاده .
7. هویت ایرانی ، دکتر محمد تقی زاده و روزنامه اطلاعات ،25 خرداد،شماره 22794
8. دیباچه ای بر رهبری ، دکتر ناصر الدین صاحب الزمانی .
9. کارنامه اسلام ، دکتر عبدالحسین زرین کوب .
10 . نصر اسلامی ، ارنست کونل آلمانی ، ترجمه ی فرهنگ هوشنگ طاهری .

غلامرضا گلي زواره ، ماهنامه دیدار آشنا، شماره 84-83

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار