خانواده، جوان؛انتقاد و چگونگی بیان آن

نقد، ترازویی دقیق و حساس
از صحبت دوستی برنجم
کاخلاق بدم حسن نماید
عیبم، هنر و کمال بیند
خارم، گل و یاسمن نماید
کو دشمن شوخ‏چشم ناپاک
تا عیب مرا حُسن نماید(1)
معاشرت، گفتگو و نشست‏های گوناگون با جوانان همراه با شرایطی ویژه است که در آن یکایک جوانان و دوستان آنان بیش از دیگران در حالات و روحیات یکدیگر کنجکاو و دقیق می‏شوند؛ موشکافانه، عیب‏ها و ایرادهای طرف مقابل را مورد توجه قرار می‏دهند و به طور ظریف به نقد گفتارها و رفتارهای همدیگر می‏پردازند.
این خصوصیت ممتاز سبب شده است که به راحتی از دیگران انتقادهای بجا و بیجا نمایند و از مشارکت در بحث‏ها و گفتگوها استقبال کنند، کمتر از میانسالان و کهنسالان، «احتمال درستی» دهند و یا «حمل به صحّت» کنند و این شیوه را نشان نشاط،
پویایی و سرزندگی بدانند تا هرگز «منفعل» در حادثه‏ها و حماسه‏ها عمل نکنند، بلکه «فعّال»، «تمام عیار» و «همه‏جانبه» به صحنه‏ها بنگرند.
زمینه‏ای چنین آماده و فضایی چنان شفاف با تمامی آثار مثبت و سازنده، لغزشگاههایی پرخطر و زیانبار فراهم می‏کند که اندکی غفلت و بی‏احتیاطی در این مسیر، «انتقاد» را به «انتقام» و «پرده‏برداری خالصانه» از شخصیت فرد را به «پرده‏دری خصمانه» تغییر می‏دهد، به گونه‏ای که اطرافیان «عیب‏گویی سالم» را، «عیب‏جویی ناسالم» می‏پندارند.

انتقاد؛ معنا و انواع آن

انتقاد از «نقد» به معنای تشخیص سکّه اصلی از بدلی و آگاهی از عیار آن از سوی افراد خبره و آگاه است(2) که در آموزه‏های اخلاقی و از سوی پاکان و صالحان، کنایه از «اخلاص‏یابی» و «دوری از ریا و خودخواهی» دانسته شده است، همان گونه که لقمان حکیم به فرزند خود چنین توصیه می‏کرد:
«اخلص العمل فَاِنَّ الناقدَ بصیرٌ؛(3)
[فرزندم!] اعمال خود را برای خدا خالص و به دور از خار و خاشاک ریا بگردان که همانا ناقد و تشخیص‏دهنده کارها [در قیامت[ روشن‏بین دقیق است.»
این موضوع در نگاه اندیشمندان و در عرصه‏های اجتماعی و تربیتی به معنای جرّاحی روح و روان با ابزار اندیشه و بیان دانسته شده است، چنان که «چالِژ باکستن» در این باره می‏گوید:
«قانون حکّاکی، در مورد انتقاد هم صادق است؛ آن چیزی را که با یک قاشق می‏توان بتراشی، هیچ گاه از چاقو استفاده نکن.»
و روانشناس آمریکایی، «پرمود بترا» معتقد است تأثیر نقد «رفتار» برتر و بیشتر است:
«به جای خودِ اشخاص، از رفتارشان ایراد بگیرید.»
باور اطرافیان از «منصفانه بودن انتقاد»، موضوعی زیبا و ظریف است که «جرج برناد شاو»، طنزنویس اسکاتلندی به آن توجه می‏دهد و می‏گوید:
«عادت کنید که در صحبت‏هایتان از خودتان نیز انتقاد کنید؛ این کار باعث می‏شود که مردم باور کنند شما خیلی منصفانه حرف می‏زنید.»(4)
دقت و حساسیت در «فراهم بودن زمینه» نقد و نصیحت، نکته‏ای دیگر است که برخی صاحب‏نظران بر آن تأکید می‏کنند و با سروده‏ای سبز و زیبا، آن را به تصویر می‏کشند:
نیست در سنگین‏دلان «صائب» نصیحت را اثر
تیغ بر خارا(5)زدن، بازوی خود رنجاندن است(6)
بینش‏ها و برداشت‏هایی چنین بایسته و شایسته، باعث شده است که انتقاد در دو جلوه، خود را نشان دهد:

1ـ انتقاد سالم و سازنده:

انتقادی که در آن، سوز و سلیقه همراه با همّت و دقت، رهاوردی مفید و مؤثر ایجاد می‏کند؛ شخصیت مخاطب را از هر گونه آسیبی مصون می‏سازد، ارزش‏های گفتاری و رفتاری را محترم می‏شمرد و سبب جلب و گسترش اعتماد متقابل و استحکام پایه‏های دوستی و روابط صادقانه و صمیمانه می‏گردد.

2ـ انتقاد ناسالم و سوزنده:

در این انتقاد، «تحریف» شخصیت و «تحقیر» موقعیت و هویت فرد، جایگزین «تکمیل» آنها می‏شود و فرد را با انزوا، دلزدگی و احساس یأس و ناکامی مواجه می‏کند. گرچه در پاره‏ای موارد، سکوت او تنها پاسخ به ما محسوب می‏شود، اما به یقین این سکوت معنادار، «محبت عاطفی» را محو و «برودت عاطفی» را جایگزین آن می‏سازد و پایانی جز تلخی خاطره، تیرگی روابط و فرار از نکته‏ها و گفته‏های سازنده نخواهد داشت!!

شیوه شایسته انتقاد از جوان

1ـ مربیان، مبلّغان و تمامی اطرافیان جوان همچون پدران و مادران باید این نکته را باور کنند که جوان دوره‏ای خاص و حساس را می‏گذراند. دانش اندک، تجربه ناچیز و نگاه احساسی به صحنه‏ها و عرصه‏های مختلف زندگی دربردارنده خطاها و اشتباهات کم یا زیاد است، از این‏رو انتظار «عصمت» از نسل جوان، انتظاری بیجا و حتی غیر عملی است، چنان که هر گاه والدین و مربیان به گذشته خود برگردند، گاه خنده‏ای تعجب‏آفرین از گفتار و رفتار خویش بروز می‏دهند.
بی‏تردید شناختی اینچنین نسبت به نوجوانان و جوانان، ما را به فراگیری آموزه‏های آسمانی هدایت می‏کند که پیش از
«بیان عیب» به «کتمان عیب» رو کنیم و سیاست «تغافل» را به جای «تهاجم» و «عفو» و «صفح»(7) را به جای «نقد» پیش رو قرار دهیم.
قرآن کریم، همه دین‏باوران را نسبت به شیوه‏های ناشایست فرزندان آنان هشدار می‏دهد اما در پایان می‏فرماید:
«و اِنْ تعفوا و تصفحوا و تغفروا فانَّ اللّه‏ غفورٌ رحیم»؛(8)
اگر عفو سازید از ایشان خطا
ببخشید آن کار زشت و تباه
همی چشم‏پوشی کند از گناه
به حق شما هم یگانه خدا
رحیم است و بسیار باشد غفور
کند از شما هر خطایی به دور(9)
همان گونه که بندگان بصیر خداوند در دعاها پوشش عیوب و بدی‏های خود را طلب می‏کنند (و اْسْتُرْ عُیُوبی)(10) تا آبروی اجتماعی آنان حفظ شود، بی‏گمان با استفاده از این سیره آسمانی، آیا امروز خانواده‏های ما شاهد آمار وحشتناک دختران و پسران فراری از کانون گرم خانه و خانواده خود بودند؟ به راستی «محدودیت»های بیش از حد، توهین‏ها و حمله‏های پی در پی که با اصطلاح «گیر دادن‏های نادرست» شهرت یافته است، این صحنه‏های تلخ و ناشایست نیز در پی دارد. آیا اینها با «تحمّل و تفاهم» بهتر و بیشتر قابل پیشگیری بسیار نبود؟

2ـ به هنگام «نقد» و «ارزیابی» سه مسیر صالح و سالم وجود دارد:

الف) استفاده از «حکمت» یعنی سنجیدگی در گفتار و رفتار (ادعُ الی سبیلِ ربِّکَ بالحکمة)؛
ب) «پند و نصیحت» در نقد و انتقاد، (و الموعظةِ الحسنة)؛
ج) جدال و گفتگویی بسیار نیکو و شایسته، (و جادِلْهم بالّتی هِیَ احسن).(11)
به یقین این سه شیوه، بر اساس «اندیشه»، «عشق» و «فطرت» استوار است و همگان ـ به ویژه نسل جوان ـ را به خوبی قانع و شادمان می‏نماید.
3ـ انتقاد سازنده، همیشه با بیان یکی از صفات و جنبه‏های مثبت جوان آغاز می‏شود تا با جلب اطمینان او، موضوع اصلی مورد
انتقاد مطرح شود. به کارگیری این روش، موجب اقبال و استقبال بهتر و مقاومت کمتر مخاطب در پذیرش مطلب مورد نظر می‏شود، همان گونه که در باره ما نیز این معادله زیبا، جواب می‏دهد.
4ـ انتقاد سالم، در قالب جملات و عبارات غیر مستقیم بیان می‏شود، زیرا نوع افراد ـ به ویژه نوجوانان و جوانان ـ از «باید و نباید» و «بِکُن و نَکُن» گریزانند و هر گاه جنبه محکومیت، آمرانه و تحریک‏آمیزی در الفاظ و عبارات، احساس نشود با گوش جان پذیرا می‏شوند.
این پذیرش و پویایی، آنگاه به اوج می‏رسد که پیش از هر سخنی شیوه پیشوایان پاک‏اندیش خود برای آنان بازگو شود که از انتقادها و ارزیابی‏های دوستان و بیگانگان با روی گشاده استقبال می‏کردند، بهترین دوستان را دارندگان برترین هدیه، یعنی ارائه‏کننده اشکالات و عیب‏های خود می‏دانستند و می‏فرمودند:
«اَحَبُّ اِخْوانی الیّ من اَهْدی الیّ عیوبی؛(12)
محبوب‏ترین برادرانم کسی است که عیب‏ها و کاستی‏های مرا به من هدیه کند.»
توجه بر واژه‏های «احبّ»، محبوب‏ترین؛ «اخوانی»، برادران من؛ «اَهدی»، هدیه دهد و «عیوبی»، عیب‏های مرا، مفاهیم والای تربیتی و پرورشی برای خردمندان و تشنگان معارف آسمانی دارد. با این نگرش نو، هدیه‏ها باید در پوششی دلنشین و شیرین و با شیوه‏ای زیبا و دلپذیر عرضه شود تا خاطره خوب و ماندگاری داشته باشد، از این‏رو استفاده از عباراتی چون:
«آیا بهتر نبود؟»، «آیا صلاح می‏دانی؟»، «خوب است یک بار هم چنین کنیم»، «به نظر شما اگر ...؟» و ... انتقاد را سازنده و پاینده می‏سازد.
5ـ در هر نشست انتقادی، طرح بیش از یک موضوع، زیانبار است و اگر از همه جهات، جوان را مورد انتقاد قرار دهیم، او را علیه خود برانگیخته‏ایم و در پایان، چیزی جز خسران عاید خود نکرده‏ایم! بی‏دلیل نیست برخی از روانشناسان، همچون «پرمود بترا» بر این باورند:
«انتقاد اگر بیش از اندازه شدید و جدّی نباشد، بهتر روی اشخاص تأثیر می‏گذارد.»(13)
6ـ «انتقاد سازنده»، آنگاه بازدهی چشمگیری خواهد داشت که «امنیت روحی» و «شخصیت اجتماعی» جوان در آن به طور کامل حفظ شود، در غیر این صورت در صدد مقابله به مثل برمی‏آید و «انتقاد» جلوه «انتقام» می‏گیرد و به جای «صلاح»، «فساد» پدید می‏آید.
استفاده از خلوت و بهره بردن از فرصت‏های شایسته‏ای که آمادگی روحی برای مخاطب وجود دارد، باعث «عزّت‏بخشی» جوان می‏شود و اگر با صدای بلند و در بین دوستان و اطرافیان صورت پذیرد، «ذلّت و خواری»، ثمره سیاه آن خواهد بود. دلیل نیست که برخی استفاده از ایما و اشاره را در مراحل اولیه انتقاد بهتر و آبرومندانه‏تر می‏دانند زیرا ادب و دوستی و تفاهم موجود میان جوانان و اطرافیان می‏افزاید و آنان را برای پله‏های بعدی انتقاد مهیا می‏سازد.
7ـ به هنگام بیان سخنان و زمینه‏چینی انتقاد به این نکته توجه داشته باشیم که فایده‏های علمی و اندوخته‏های فرهنگی، آنگاه مفید و مؤثر خواهد بود که همراه با احترام دوستانه و صمیمانه و برخورد برادرانه باشد؛ از افراط‏های زیان‏بخش دوری کنیم، هرگز به شیوه‏های مصنوعی و روبنایی که در گفتار و رفتار ما هیچ تأثیر مثبتی نمی‏آفریند، رو نکنیم، انتقادهای جوانان را با تمام وجود پذیرا شویم و آنچه را قابل رد و جواب می‏دانیم در فرصتی مناسب پاسخگو باشیم.
ضمن انتقاد ملایم از جوان، فرصت کافی برای اظهار نظر و گفتگو برای وی در نظر بگیریم و مطالب پیشنهادی او را با استفاده از «هنر خوب شنیدن» و «فن گوش کردن فعّال» ارزشمندتر نماییم. تا «واکنش» ما او را به «کُنش» وا دارد و بذر رشد و شکوفایی را در سرزمین پاک و حاصلخیز وجود وی بیفشاند، در غیر این صورت:
«چو کاغذ چرب باشد
نقش را دشوار می‏گیرد.»(14)
8ـ در صورت پذیرش انتقاد از سوی جوان، باید فرصت مناسب برای تغییر و اصلاح رفتار به وی داده شود، زیرا نمی‏توان انتظار داشت حتی در صورت قبول مطلب انتقادی، به طور دفعی و ناگهانی، موفق به تغییر رفتار شود. همان گونه که تشکیل رفتار، امری تدریجی و مشمول گذشت زمان است، تغییر آن نیز احتیاج به فرصت مطلوب دارد.
بی‏شک کاربردی‏ترین و ماندگارترین شیوه، «تغییر نگاه و اندیشه» است. هر گاه خانواده، مدرسه و جامعه، اندیشه‏ای شفاف و پاک نسبت به زندگی و حیات در اختیار نسل نو قرار دهد، هرگز «ابزار» به جای «اهداف» نمی‏نشیند و معیارهای راستین زندگی با دروغین جایگزین نمی‏شود.
یگانه رسالت پیام‏آوران نیک‏بختی و سعادت جاودان در جامعه، تغییر و تکمیل بینش‏های افراد نسبت به خود، خلق و خداست، تا در پرتو این «بینش صحیح و شایسته»، «گرایش درست و بایسته» پدید آید و همگان به قله دانایی و توانایی دست یابند؛ کاری که اکنون، پس از قرن‏های بسیار، اندیشمندان جهان برای اصلاح روح و روان بیماران انجام می‏دهند و پیش از «انگیزه‏سازی» به «اندیشه‏سازی» رو می‏کنند تا قوّت و سلامت جسم با سلامت و شادکامی جان پدید آید، که:
نشاط دل نیابی تا طلسم جسم نشکافی
همه گنجیم اما، گنج، جا در مدفنی دارد(15)
9ـ انتقاد سازنده باید با انگیزه‏ای خیرخواهانه، صادقانه و خالصانه و با لحنی دوستانه و مشفقانه انجام شود تا بهترین تأثیر را نشان دهد. بی‏گمان هر گاه نیّت اطرافیان جوان، پاک و پرنور باشد، از سوی خدای مهربان چنان تأثیری ایجاد می‏شود که با کمترین الفاظ، بیشترین آثار احساس می‏شود.
از این‏رو صالحان و فرزانگان به پیروان خویش هماره توصیه‏ای اینچنین دارند:
«نیت‏های خود را پاک کنید، فکرهای خوب کنید ... انسان در گرونیّات خویش است... اگر کاری که در ظاهر بد بود انجام دادیم، اما نیّت و هدف ما خیر بود، خداوند جبران می‏کند، هر چه نیت خیر و درست باشد، کارها هم صحیح و بی‏عیب خواهد بود.»(16)
آری:
از صافیِ سرچشمه شود آب روان صاف
دل، پاک چو گردید، نَفَس پاک برآید(17)
10ـ در انتقاد از جوانان، باید ظرفیت روانی آنان در نظر گرفته شود و متناسب با میزان حساسیت روحی و نوع شخصیت آنها، انتقاد نمود و گرنه بیش از آنچه «تکمیل» پدید آید، «تخریب و تحقیر و یا تضعیف شخصیت» مخاطب ما، رخ می‏دهد.
11ـ ترتیب دادن محافل بحث و انتقاد جوان در مراکز فرهنگی و یا در رسانه‏های گروهی و مورد بحث قرار دادن شیوه‏ها و رویکردهای انتقاد سالم و سازنده و ارائه نمونه‏های عملی از انتقاد مفید و بهره‏گیری از آرا و نظریه‏های کارشناسان و جوانان، زمینه طرح انتقاد مؤثر و پذیرش آن را فراهم می‏کند.(18)
آثار مثبت و مفید در اداره صحیح گفتگوهای جوانان که در محافل علمی و دانشگاهی تشکیل می‏شود، بهترین گواه بر ضرورت آموزش گفتاری و رفتاری بر شیوه‏های شایسته انتقاد است، همان گونه که آثار زشت و زیانبار جلساتی که نبودِ توان و تحمل نقد و فراموش کردن شأن و شخصیت جلسه، نیز می‏تواند بهترین گواه بر ضرورت این مهم باشد.ادامه دارد.

پی‏نوشتها:

1 ـ سعدی.
2 ـ کتاب العین، ج5، ص118؛ لسان‏العرب، ج3، ص425.
3 ـ بحارالانوار، ج13، ص431.
4 ـ یک شاخه گل مینا، حسین سیدی، ص31 و 30.
5 ـ سنگ سخت. 6 ـ صائب.
7 ـ گذشت و چشم‏پوشی (به روی خود نیاوردن).
8 ـ سوره تغابن، آیه 14.
9 ـ ترجمه منظوم قرآن مجید، امید مجد، ص557.
10 ـ تهذیب، ج3، ص114.
11 ـ سوره نحل، آیه 125.
12 ـ الکافی، ج2، ص639.
13 ـ یک شاخه گل مینا، ص31.
14 ـ صائب.
15 ـ بیدل دهلوی.
16 ـ آیت‏اللّه‏ بهاءالدینی؛ ر.ک: آیت بصیرت، ص57 و 56.
17 ـ صائب.
18 ـ جوان و نیروی چهارم زندگی، ص24 ـ 21.

پدیدآورنده:احمد لقمانی،

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار