تاثیر الگو در زندگی

امتیازات و اختصاصات نوع بشر کمال‏جویی او است. حیوانات و نیز بسیاری از موجودات، گرچه به سوی کمال لایق خویش در حرکتند ولی در جستجوی کمال بودن ویژه مقام انسان است. زیرا چنین امری ناشی از درکی خاص و نیز اختیار است، که برای همگان
میسر نیست.
در این مسیر دو مانع برگ وجود دارد، که یا قاصدان و سالکان را از اصل حرکت باز می‏دارد و یا آن را کند کرده و یاحتی به انحراف و گمراهی می‏کشاند. اول اینکه ممکن است برای بسیاری این توهم پیش آید که اساسا رسیدن به درجات عالی و گذرا از هواهای نفسانی برای انسان امری دست نیافتنی است. و اتفاقا برخی از روشنفکران غرب‏گرا، در راستای دفاع از مسلک «لیبرالیسم» بر همین امر پای می‏فشارند که واقعیت انسان را باید در نظر گرفت و بر طبق آن برایش برنامه‏ریزی کرد، نه آن گونه که در دیدگاه دین باید باشد. و لذا چون انسان موجودی اسیر خواسته‏های نفس است، باید به گونه‏ای قانون زندگی او ترتیب یابد، که بتواند در کمال آزادی به آمال شخصی خویش برسد.
مانع دیگر اینکه، در بسیاری از موارد، راهکارها و شیوه‏های عمل و حرکت برای کسانی که به سوی مقصدی عالی گام می‏نهند ناشناخته است، و همین امر موجب می‏شود تا نیروها و فرصتها از دست برود و حاصلی جز حیرت و سرگردانی و ناکامی در پی نداشته باشد.
نقش «الگو» در هر یک از علوم و فنون و کمالات انسانی این است که جوینده آن می‏فهمد، وصول به این هدف، همچنان که برای او میسر شد، برای من نیز ممکن است، و نیز از باب «ره چنان رو که رهروان رفتند»، او را از تردید و سرگردانی در انتخاب مناسب‏ترین و نزدیکترین راه وصول بدان مرتبه، نجات می‏دهد و موانع و پیچ و خمهای دشوار راه و رموز موفقیت اسوه و مجموعه تجربه‏های راهگشای او را در اختیار گرفته و در پیش روی خود قرار می‏دهد. بنابراین، هر کس، در هر رشته و فنی که به دنبال آن است اگر بخواهد در آن زمینه خاص، رشد کند و مقامهایی کسب نماید، انتخاب الگو در آن رشته برای او، امری اجتناب‏ناپذیر و ضرور است. قرآن کریم در این خصوص، برای کسانی که در جهت کسب کمالات انسانی قدم برمی‏دارند می‏فرماید: «لکم فی رسول اللّه‏ اسوة حسنة لمن کان یرجو اللّه‏ و الیوم الآخر و ذکر اللّه‏ کثیرا» رسول خدا برای شما اسوه نیکویی است برای کسی که امید به خداوند و روز واپسین بسته و بسیار در یاد خداست.(1) و در جای دیگر می‏فرماید: «لقد کان لکم فیهم اسوة حسنة لمن کان یرجو اللّه‏ و الیوم الآخر ...» برای شما ابراهیم و همراهان او نمونه خوبی است برای کسی که به خداوند و روز قیامت امیدوار است ...(2)

ریشه گرایش به اسوه

گاهی شخصی در اثر شکستها و ناکامیهای روحی، در خود احساس نقص و عقب‏ماندگی می‏کند و برای جبران و پاسخگویی به این احساس، به طور ناخودآگاه، شخصی را که در جامعه از اعتبار و شخصیت قابل احترامی برخوردار است در ذهن خود مجسم می‏کند و رفتار و منش او را در عمل تقلید می‏کند، حتی شیوه راه رفتن و سخن گفتن و چیزهایی از این قبیل را نیز همانند او انجام می‏دهد. این حالت اگر به صورت افراطی در آید، برای سلامت و تعادل روانی شخص مضر است. زیرا در این صورت، به تدریج حالت از خودبیگانگی و خودفراموشی به انسان دست داده و او را از داشتن زندگی و مشی طبیعی و خردمندانه دور می‏سازد. گرچه این امر اگر به گونه معتدل و به دور از حالتهای افراطی انجام گیرد و شخص با استفاده از آن صفات و اخلاق خوب شخص مورد تقلید خود را در خویش پیاده کند، آثار مفید و سودمندی خواهد داشت.
این موضوع در روانشناسی از «مکانیسمهای روانی» برای جبران نیازمندیهای برآورده نشده روحی شمرده شده و از آن به عنوان «همانندسازی» یاد می‏شود.(3)
ولی گاهی مقصود از «الگو» در مرحله بالاتر از آنچه گفته شد مطرح است و آن در وقتی است که انسان خردمند، پس از اینکه با مطالعه و دقت راهی را برای حرکت خود برگزید و هدف زندگی خویش را تعیین کرد، برای سهل‏الوصول کردن آن هدف و شناخت بهتر راه رسیدن به آن و شتاب بیشتر در آن، شخصی را که در آن مسیر راه پیموده، به عنوان اسوه خویش برگزیده و از عمل و اندیشه او برای زندگی خود نمونه می‏گیرد.
این نوع از مقتداپذیری نه از روی ناخودآگاهی که با خودآگاهی تمام و با انتخاب و مطالعه صورت می‏گیرد و نه برای جبران ناکامیهای روحی که به منظور عروج و وصول به کمالی عالی‏تر انجام می‏پذیرد.

چگونگی تأسی به امامان(ع) در هر زمان

موضوع حائز اهمیت در این باب آن است که چگونه می‏توانیم پیامبر گرامی(ص) و امامان معصوم علیهم‏السلام را با اینکه عصر آنان گذشته و در زمان ما حضور ندارند، الگوی خویش قرار دهیم. با اینکه شیوه زندگی و رفتار آن روزگار با اکنون تفاوت فراوان کرده است؟
در پاسخ به این سؤال به دو نکته اساسی باید توجه داشت. نخست اینکه از ارزشهای انسانی دارای دو جنبه است، یکی ثابت و دیگری متغیر. چهره ثابت آن، همان جنبه‏ای است که به انسانیت مربوط می‏شود و صورت متغیر آن، قالب و لباسی است که آن ارزش در آن متجلی می‏شود. گذر زمان و تغییر و تبدیل اوضاع، تنها قادر است در مورد دوم اثر گذارد و آن را متحول سازد ولی اصل و حقیقت آن ارزش، دستخوش تغییرات زمانی و مکانی نمی‏گردد.
برای مثال «علم‏آموزی» یکی از ارزشهای والای انسانی و اسلامی است که در عصر پیامبر صلی اللّه‏ علیه و آله و امامان(ع) به خاطر نبود رشته‏های مختلف و متنوع علوم و بسیط بودن نیازمندیهای بشر در آن دوران، تنها علم دین و برخی دانشهای مفید مرسوم آن زمان، مورد تأکید بوده‏اند ولی این به آن معنا نیست که دانش مورد توصیه اسلام، همانها بوده و علوم امروزی مشمول آن نباشند. و یا مثلاً «زهد» یکی از ارزشهای متعالی انسانی است که مورد سفارش اسلام است، ولی این عمل در رفتار معصومان علیهم‏السلام با توجه به اوضاع و مناسبات اقتصادی و اجتماعی آن روزگار، به صورتی ظهور می‏یافته است که آن
صورت برای زمان ما مناسب نیست. و اگر خود آن پیشوایان نور، در عصر ما حضور می‏داشتند و در همین اوضاع و احوال به سر می‏بردند، قطعا در عمل به این دستور دینی، راهی مطابق با اقتضائات این دوران می‏رفتند.
و لذا وقتی سخن از ارزشهای دینی به میان می‏آید و لزوم اقتدا به سیره پاک امامان علیهم‏السلام در جهت وصول به اهداف بلند و
والای دینی، به عنوان تنها راه نجات بشر مورد تأکید قرار می‏گیرد، این بدان معنا نیست که آن اوصاف و حقایق، تنها یک چهره داشته و آن هم به همان گونه‏ای است که در عصر امامان (علیهم‏السلام) وجود داشته است به صورتی که اگر کسی نخواهد آن قالب را در زمان خود پیاده کند، الزاما باید از اصل آن صرف نظر کند، بلکه همان گونه که در مورد برخی مسایل فقهی، اصول ثابت و متغیر وجود دارد، در زمینه موضوعات اخلاقی نیز همین گونه است، که برای معرفی الگوی دینی به جوانان، این قضیه باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
نکته دیگر اینکه گرچه الگوهای اصلی ما در طریق تربیت و کمال انسانی، معصومان علیهم‏السلام‏اند، ولی این منافاتی ندارد که در عین حال، انسان رهرو، به الگوهای میانی و کسانی که قسمت عمده‏ای از این راه را رفته و در همان مسیر طی طریق کرده‏اند و در زمان او نیز زندگی می‏کنند، توجه داشته و شیوه زندگی و مشی آنان را، سرمشق عمل و رفتار خود قرار دهد.
پیشوایان معصوم ما عالمان دین‏باور متعهد و زمان‏شناس و خداترس، هر زمان را، شایسته اقتدا دانسته و آنان را به عنوان امین دین و دنیای مردم، الگوهای مناسب و قابل اعتماد، در این خصوص معرفی کرده‏اند.(4)
بنابراین اقتدای به امامان معصوم علیهم‏السلام، در پیروی و سرمشق‏گیری از نمادهای علم و تقوا و تربیت‏یافتگان مکتب قرآن و معارف اهل‏بیت علیهم‏السلام در هر زمان تجلی می‏یابد.
برای نمونه، از شخصیتهایی که بسیار مورد تجلیل و احترام امام خمینی رضوان اللّه‏ تعالی علیه، قرار داشت، مرحوم شهید مدرس بود. شاید بتوان گفت در بین عالمان و بزرگان عرصه دین و سیاست، هیچ کس به اندازه آن عالم مجاهد و نستوه، در تکوین شخصیت سیاسی و جهادی حضرت امام، مؤثر نبوده است. ایشان با تمام وجود به مدرّس ارادت می‏ورزید و از شخصیت ممتاز او الهام می‏گرفت.
ایشان در این باره می‏فرماید: «... آنها از مدرس می‏ترسیدند؛ مدرس یک انسان بود. یک نفری نگذاشت پیش برود کارهای او را (رضاخان). یک نفری غلبه می‏کرد بر همه مجلس ...»(5)
و باز می‏فرماید: «... یک آدم اگر موافق تعلیم قرآن درست بشود، یک وقت می‏بیند یک مدرّس از کار درمی‏آید ...»(6)

دو رکن اساسی در تأسی

شخصی که به عنوان «الگو» در زندگی کسی برگزیده می‏شود، از دو جهت در فرد اقتداکننده اثر می‏گذارد؛ یکی آنکه قلب او را تسخیر کرده و در کمند خویش می‏گیرد و دیگری آنکه عمل و رفتار او را در راستای عملکرد خود قرار می‏دهد. و این دو گونه از تسخیر قادر است تمام استعدادها و قوای انسانی را، در جهت نزدیک شدن و تشابه به شخص اسوه، بسیج کند. و کار محبت قلبی، تسریع و شتاب دادن به حرکت در تطابق عمل و منش است. بر همین اساس، ما دو وظیفه عمده در برابر معصومان علیهم‏السلام به عنوان مقتدایان تربیت و کمال خود داریم:

1ـ مودت:

قرآن کریم از قول تمامی انبیا نقل می‏کند که آنان به قوم خود می‏گفتند: «ما در برابر کار رسالت خویش از شما اجری نمی‏خواهیم.»(7) و این سخن را بی‏هیچ استثنایی بیان می‏کردند ولی در مورد پیامبر اسلام صلی اللّه‏ علیه و آله، همین کلام، با یک استثنا آمده و آن محبت و دوستی اهل‏بیت آن حضرت است.(8) در آیه دیگری به این حقیقت اشاره می‏کند که خیال نشود این خواسته، مزدی مادی و سودی شخصی عاید پیامبر(ص) می‏سازد، بلکه در واقع آنچه آن حضرت، به عنوان اجر رسالت خود طلب کرده است، منافع آن مرجعی جز خود مردم ندارد.(9)
2ـ وظیفه مهم دیگر ما عمل بر طبق سخن و رفتار آنان است و تنها در این صورت است که وقتی با محبت و عشق به آن وجودهای نور و هدایت جمع شد، اقتدا و تأسی عملی می‏شود و شیعه بودن محقق می‏گردد. بنابراین، در الگو گرفتن و تأسی جستن، دو رکن اساسی وجود دارد که ذکر شد و با فقدان هر یک از آن دو، اصل اقتدا و الگوپذیری خدشه برداشته و دچار اشکال می‏شود.
بر طبق روایتی امام صادق علیه‏السلام فرمودند: پدرم امام باقر علیه‏السلام به گروهی از شیعیان فرمود: «من ائتم بامام فلیعمل بعمله» هر کس به امامی اقتدا کرده و او را به عنوان پیشوا و اسوه خود قرار داده است، باید عمل خود را مطابق با شیوه و عمل او قرار دهد.(10)
در روایات، در عین حالی که تأکید بر دوستی و علاقه شدید به اهل‏بیت عصمت علیهم‏السلام سفارش شده است ولی در احادیث فراوان، محبت بدون عمل، برای متصف شدن شخص به عنوان «شیعه» ـ که به معنای اقتدا و پیروی است ـ کافی به حساب نیامده و در حقیقت همچنان که اشاره شد،
عشق و علاقه قلبی برای حرکت پرشتاب‏تر، به سوی هم‏سنخ شدن با الگو، در صفات انسانی و رفتار است.
از امام عسکری علیه‏السلام روایت شده است که فرمود: «گروهی از حضرت رضا علیه‏السلام اجازه خواستند تا بر آن حضرت وارد شوند و ادعا می‏کردند که ما از شیعیان علی علیه‏السلام هستیم. چند روزی آن حضرت به آنها اذن ندادند تا اینکه روزی به خدمت ایشان رسیدند. حضرت به آنان فرمود: وای بر شما!! شیعه علی(ع)، حسن و حسین و سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و محمد بن‏ابی‏بکراند؛ همانها که از هیچ یک از دستورات آن حضرت، تخلف نکرده و سر در فرمان و اطاعت او داشتند».(11)
بنابراین، انتخاب الگوی مناسب و سپس دوست داشتن و موافقت عملی با او، از روشهای مهم در باب خودسازی است.

دعوت عملی به فضیلتها

همچنان که تأسی به مقتدای پسندیده از موجبات کمال انسانی است، خواسته اسلام و نظام تربیتی آن از مصلحان جامعه آن است که برای هدایت و تربیت مردم، تنها به تبلیغ و ارشاد گفتاری بسنده نکنند و پیش از همه و قبل از هر چیز، خود را به لحاظ اخلاقی و رفتاری، به گونه‏ای بر اساس تعلیمات و معارف
قرآنی تربیت کنند، که با کردار شایسته و فضایل اخلاقی خویش داعی امت به سوی صلاح باشند و خود الگوی حسنه‏ای، برای سایر مردم باشند.
در روایتی امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند: «انّ العالم اذا لم یعمل بعلمه زلّت موعظته عن القلوب کما یزل المطر عن الصّفا. هر گاه شخص عالم به مقتضای علم خویش عمل نکند، اثر موعظه‏اش همچون آب باران بر روی سنگ صاف از قلبهای مردم محو خواهد شد».(12)
باز در حدیث دیگری همان حضرت فرمودند: «کونوا دعاة الناس بأعمالکم و لا تکونوا دعاة بألسنتکم. به وسیله کردار شایسته و اعمال نیک خود راهنما و راهبر مردم به سوی فضیلتها شوید و تنها دعوت گر زبانی نباشید».(13)
الگو شدن در اخلاق و عمل و نقش اساسی آن در تربیت، دایره‏ای وسیع دارد. از کانون خانواده و تأثیر سرنوشت‏ساز رفتار پدر و مادر، بر روی فرزندان خود، تا معلمان و مربیان آموزش و پرورش و اساتید دانشگاهها و مراکز تعلیم و تربیت و تا رؤسای ادارات و نهادها و عالمان دین و در نهایت مسؤولان عالی‏رتبه نظام را، در خود فرا گرفته است.
و بویژه اهمیت آن در مورد اخیر، بسیار زیادتر از موارد دیگر و تأثیر آن فراگیرتر و عمومی است. اگر مجریان و مسؤولان حکومت، مردمانی صالح و عامل به وظیفه باشند، از باب «النّاس علی دین ملوکهم» مردم به تدریج رو به صلاح خواهند رفت، ولی چنانچه آنان در تربیت و مراقبت از نفس خود، دچار غفلت و سستی شوند و به تن‏پروری و دنیاگرایی رو آورند، آرام آرام جامعه نیز لباس صلاح را از تن بیرون و رو به فساد و تباهی خواهد گذاشت. آنگاه نصیحت ناصحان بی‏اثر و صالحان امت تضعیف و منزوی و غارتگران ارزشهای انسانی میدان‏دار، خواهند گشت.
امیر مؤمنان علیه‏السلام می‏فرمایند: «و لیست تصلح الرّعیّة الاّ بصلاح الولاة». احوال و اوضاع جامعه سامان نمی‏یابد مگر به صلاح کارگزاران و مدیران آنها.(14)
با کلامی از امام خمینی(ره) این بخش را به پایان می‏بریم. ایشان در خصوص تأثیر فوق‏العاده وجود عالم ربانی در بین مردم می‏فرماید:
«... اگر عالمی منحرف شد، ممکن است امتی را منحرف ساخته به عقوبت بکشد و اگر عالمی مهذب باشد، اخلاق و آداب اسلامی را رعایت کند، جامعه را مهذب و هدایت می‏کند. در بعضی از شهرستانها که تابستانها به آنجا می‏رفتم، می‏دیدم اهالی آن بسیار مؤدب به آداب شرع بودند، نکته‏اش این بود که عالم صالح و پرهیزکاری داشتند. اگر عالم با ورع و درستکاری در یک جامعه یا شهر و استانی زندگی کند، همان وجود او باعث تهذیب و هدایت مردم آن سامان می‏گردد، اگر چه لفظا تبلیغ و ارشاد نکند ...».(15)

پی نوشتها :

1ـ سوره احزاب.
2ـ سوره ممتحنه، آیه 6.
3ـ ر.ک. به رشد و تکامل شخصیت، دکتر مهدی نوری، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی کرج، ص49 ـ 53.
4ـ وسائل‏الشیعه، 18، ابواب صفات القاضی، باب8.
5ـ صحیفه نور، ج7، ص63.
6ـ همان، ص231.
7ـ سوره شعرا، آیات 109، 127، 145، 164، 180.
8ـ سوره شوری، آیه 23.
9ـ سوره سبأ، آیه 48.
10ـ ارشاد القلوب، ابی‏محمد، حسن بن‏محمد دیلمی، چاپ بیروت، مؤسسه اعلمی، ص101.
11ـ سفینة البحار، محدث قمی، ج1، ص731.
12ـ اصول کافی، ج1، انتشارات دارالکتب الاسلامیة تهران، ص44، باب استعمال العلم، ح3.
13ـ سفینة البحار، ج2، ص278.
14ـ نهج‏البلاغه، تحقیق صبحی الصالح، خ216، ص333.
15ـ جهاد اکبر یا مبارزه با نفس، انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ سوم، ص 16.

پیام زن -> فروردین 1378، شماره 85
پدیدآورنده:سیدمهدی موسوی‏کاشمری،

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار