در عصر ارتباطات و پیشرفت هاى شگرف براى کسب علم و دانش و رشد فکرى و اجتماعى و معنوى و هرکارى، انسان نیاز به برنامه ریزى و تنظیم اوقات دارد. اسلام به عنوان کاملترین دین الهى که براى بشریت آمده بر مسئله برنامه ریزى تأکید و پافشارى نموده است.
1ـ سفارش على(علیه السلام) به نظم در واپسین لحظات على(ع) به امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام)، و همه فرزندانش و تمامى کسانى که وصیّت نامه حضرت به آنان مى رسد این گونه وصیّت کرد: «اوصیکما...بتقوى اللّه و نظم امرکم؛(1) شما دو نفر را به تقواى الهى و نظم و برنامه ریزى در کارها سفارش مى کنم.»
2ـ مؤمن باید برنامه ریزى داشته باشد على(ع) فرمود: «للمؤمن ثلاث ساعاتٍ: فساعة یناجى فیها ربّه و ساعةٌ یرمّ معاشه و ساعة یخلّى بین نفسه و بین لذّتها فیما یحلّ و یجمل؛(2)سزاوار است مؤمن را سه زمان باشد: زمانى که در آن با پروردگارش راز و نیاز کند، و زمانى که هزینه هاى زندگى را تأمین کند، و زمانى را به خوشى هاى حلال و زیبا، اختصاص دهد.»
امام صادق(ع) فرمود: «در حکمت آل داوود، چنین آمده است، سزاوار است مسلمان خردمند زمانى را به اعمال میان خود و خداوند اختصاص دهد و زمانى را با خوشى هاى حلال سپرى کند که این زمان، کمک به آن دو وقت خواهد بود.»(3)
ضرورت برنامه ریزى در منابع اسلامى به چند جهت برنامه ریزى را ضرورى و لازم دانسته است.
1ـ عمر و زمان به سرعت در حال گذشت است و گذشت آن محسوس نیست على (ع) فرمود: «الفرصة تمرّ مرّ السّحاب؛(4)زمان و فرصت همچون ابر در حال گذر است.»
بر لب جوى نشین و گذر عمر ببینکاین اشارت زجهان گذرا ما را بس
2ـ عمر و زمان قابل بازگشت نیست و به هیچ طریقى نمى توان آن را برگرداند. على(ع) فرمود: «الفرصة سریعة الفوت، و بطیئة العود؛(5) فرصت به سرعت مى گذرد و به کندى بر مى گردد.»
3ـ زمان با هیچ چیز قابل معاوضه نیست. على (ع) فرمود: «الفرصة غنمٌ؛(6)زمان و فرصت غنیمت و منفعتى است (که با چیزى قابل معاوضه نیست.)»
هر سرمایه اى را انسان از دست دهد قابل جبران است جز سرمایه عمر و زمان که قابل جبران نیست.
فخررازى در ذیل آیه «والعصر انّ الانسان لفى خسرٍ؛(7) به عصر سوگند که انسانها هم در زیانند.» چنین مى گوید: «یکى از بزرگان پیشین مى گوید: معنى این سوره را من از مرد یخ فروشى آموختم که فریاد مى زد و مى گفت: «ارحموا من یذوب رأس ماله ارحموا من یذوب رأس ماله؛رحم کنید به کسیکه سرمایه اش ذوب مى شود، رحم کنید به کسى که سرمایه اش ذوب مى شود.» پیش خود گفتم: این است معنى «انّ الانسان لفى خسرٍ» عصر و زمان بر او مى گذرد و عمرش پایان مى گیرد و ثوابى کسب نمى کند و در این حال زیانکار است.»(8)
گویند: گدائى در مغازه مردى آمد به او گفت: یک گونى از این گردوها را به من عطا کن. صاحب مغازه گفت: گداى ناشى! کجا دیده اى یک گونى گردو را به عنوان گدایى به گدا بدهند؟ گدا کنار گونى نشست گفت: اجازه میدهى دانه اى از آنها را بردارم، صاحب مغازه گفت: بردار، دوباره گفت: دومى را اجازه مى دهى....صاحب مغازه گفت: گویا همان یک گونى را مى خواهى یکى یکى از من بگیرى.
روزگار هم سرمایه ما را لحظه به لحظه از دست ما مى برد بدون اینکه متوجه آن باشیم.
افسوس که ایام جوانى بگذشتحالى نشد و جهان فانى بگذشت
مطلوب همه جهان، نهان است امروزدیدى همه عمر در گمانى بگذشت
رسول خدا(ص) فرمود: «انّ العمر محدودٌ لن یتجاوز احدٌ ما قدر له...؛(9) عمر محدود است هیچ کس از مقدارى که براى او تعیین شده است رد نمى کند.»
و فرمود: «کن على عمرک اشحّ منک على درهمک و دینارک؛(10) بر عمر (و زمان) حریص تر باش تا نسبت به درهم و دینار.»
4ـ مدیریت زمان نشانه رشد اجتماعى و عامل سعادت اخروى است رسول خدا(ص) فرمود: «انّ عمرک مهر سعادتک ان انفذته فى طاعة ربّک؛ عمر (و زمان) قیمت و بهاى سعادت تو است اگر (بابرنامه ریزى) در مسیر طاعت خدا به کار گرفته شود.»
و در جاى دیگر فرمود: «احذروا ضیاع الاعمار فیما لایبقى لکم ففائتها لایعود؛(11) از ضایع کردن عمر در چیزى که ماندگار نیست پرهیز کن چرا که عمرهاى از دست رفته قابل برگشت نیست.»
5 ـ لزوم انجام کارها در وقت خودش لازم است هر کارى در زمان مقرر و مناسب خود انجام گیرد و این امر بوسیله برنامه ریزى میسر مى گردد.
رسول خدا(ص) فرمود: «الامور مرهونةٌ باوقاتها؛(12) هر کارى در گرو زمان خودش است.» از طرف دیگر اگر فرصت دادى و با برنامه ریزى در زمانش انجام ندادى دچار حزن و اندوه مى شود.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «اضاعةٌ الفرصة غصّةٌ؛(13) ضایع کردن فرصت (در مسیر غیر صحیح) غصّه مى آورد.»
و فرمود: «ترک الفرص غصصٌ؛(14) ترک فرصت ها (و بهره بردارى نکردن) غصّه ها در پى دارد.»
6ـ راه رسیدن به موفقیّت معروف است که امام راحل(ره) آن قدر منظم بود که عرب مغازه دار بازار هویش نجف، با آمدن او ساعت خود را تنظیم مى کرد.
«مارون کور» با برنامه ریزى دقیق، یکى از آثارش را در ضمن رفتن از خانه بیمارى به خانه بیمار دیگر نوشت.»(15)
و دکتر «برزى» زبان فرانسوى و ایتالیایى را هنگام رفتن به اداره و بازگشت از آن یاد گرفت.»(16)
شیخ انصارى با برنامه ریزى که داشت علاوه بر کارهاى اصلى، هر روز یک جزء قرآن، یک نماز جعفر طیّار، زیارت جامعه و زیارت عاشورا مى خواند.(17)
7ـ از لحظات عمرمان پرسش مى شود على(ع) فرمود: «انّ عمرک عدد انفاسک و علیها رقیب یحصیها؛(18) عمرت همان تعداد نفسهاى تو است که بر آن نگهبانى است که آن را شمارش مى کند.»
رسول خدا(ص) فرمود: «لاتزول قدما عبد یوم القیامة حتى یسئل عن اربعٍ عن عمره فیما افناه و عن شبابه فیما ابلاه...؛(19) بنده در روز قیامت، گام از گام بر نمى دارد مگر آن که از چهار چیز پرسیده شود: از عمرش که چگونه سپرى ساخته، و از جوانى اش که چگونه هدر داده است...»
فوائد برنامه ریزى برنامه ریزى فوائد گرانسنگ فراوانى
دارد که به اهم آنها اشاره مى شود.
1ـ اولویت هاى زندگى مشخص مى شود یقیناً کارهاى زندگى انسان یک دست نیست، برخى مهمتر است، برخى مهم، و برخى اهمّیت کمترى دارد، برنامه ریزى اولویت ها و اهم ها را مشخص مى کند.
در شرع اسلام هم توصیه شده که در تزاحم کارها اهم را انتخاب کنید، آنگاه فالاهم را علّامه طباطبایى وقتى تفسیر المیزان را مى نوشتند، ابتدا بى نقطه مى نوشتند، بعد که مرور مجدد مى کردند، آن را نقطه گذارى مى کردند. از ایشان علّت این کار سؤال شد، گفتند: من حساب کرده ام اوّل که بى نقطه مى نویسم و بعد در مرور نقطه مى گذارم، چند درصد در وقتم صرفه جویى مى شود.(20)
2ـ تمام اوقات انسان مفید و مؤثر مى شود انسان در برخى حالات توان کارهاى سنگین را دارد و در برخى حالات لازم است به کارهاى سبک تر و کارهاى مطالعاتى راحت تر، بپردازد، اگر برنامه ریزى در کار باشد تمام آنات انسان مفید و مثمر خواهد بود.
على(ع) فرمود: «رحم اللّه امرءاً علم انّ نفسه خطاه الى احبه فبادر عمله و قصّر امله؛(21) خدا رحمت کند مردى را که بداند نفس هاى او گامهاى او به سوى مرگ است پس بر انجام عملش مبادرت بورزد و آرزوها را کوتاه کند.»
مرحوم امام خمینى، تحریر الوسیله را در حال تبعید در ترکیه نوشتند. مرحوم فیض کاشانى کتاب شعر طاقدیس را در مسیر راه سرویس بهداشتى (مستراح) مى سراید. و یکى از بزرگان در وقتى که غذا داغ بود ناگزیر بود، درنگ کند تا غذا سرد شود به نوشتن مى پرداخت، به تدریج که نوشته هایش زیاد شد، آنها را به چاپ رساند و ان را «پنج دقیقه هاى قبل از غذا» نام نهاد.(22)
3ـ امکان ذخیره سازى وقت فراهم مى شود برنامه ریزى باعث مى شود هر کار در جاى خود انجام و به اندازه خود وقت ببرد، در نتیجه امکان ذخیره سازى وقت فراهم است. على(ع) فرمود: «الامور مرهونة باوقاتها؛(23) کارها در گرو اوقات خود مى باشد»
یعنى هر کار باید با برنامه ریزى در وقت و زمان خود انجام گیرد.
و مناسب است هر کسى در برنامه ریزى روزانه در پازل یا جورچین زمان هر کار را مشخص کند، زمان کار، زمان مطالعه، زمان عبادت و خواندن قرآن و دعا، زمان استراحت و خواب، زمان تفریح و ورزش، زمان روابط خانوادگى و اجتماعى، و ساعتى نیز براى خلوتم در نظر بگیرم.
مرحوم استاد مطهرى برنامه ریزى دقیق داشت از جمله در شبانه روز ساعتى را براى رسیدن به مشکلات فرزندان خویش قرار داده بود و بر انجام فرائض دینى آنان نظارت دقیق داشت. در کنار تهجد و تدریس مطالب قابل توجه را در فرصت هاى مناسب و به طور منظم یادداشت مى کرد.(24)
گویند از طلبه پرسیدند متأهل شدن شما بر وقت و فراگیرى درس شما اثر منفى نگذاشته است در جواب گفت: بر عکس وقت من افزوده شده است. چرا که زمانهایى را که صرف شستن لباس و نظافت حجره و آماده نمودن غذا مى کردم، اکنون از آن براى فراگیرى علوم استفاده مى کنم و همسرم کار شستن و نظافت....را انجام مى دهد.
4ـ سریعتر و مطمئن تر به هدف رسیدن کسى که برنامه ریزى دارد، طبق برنامه حرکت مى کند و در طول روز استهلاک و هدر دادن وقت ندارد به سرعت تلاش مى کند به برنامه هاى خود برسد و همین امر باعث مى شود که با سرعت و هدف خود نزدیک تر شود؟
5 ـ امکان ارتباط با مردم و خدا فراهم مى شود بسیارند کسانى که مى گویند موفق نمى شویم در روز مقدارى قرآن بخوانیم و یا مناجات و دعا با خدا داشته باشیم، رازش این است که برنامه ریزى ندارند. اگر ساعتى را در روز مخصوص خواندن قرآن و دعا قرار دهند یقیناً موفق خواهند شد.
شیخ انصارى با این که مرجع تقلید است و از مادر خویش سرپرستى مى کند و به کار درس و تعلیم خود مى رسد با این حال هر روز یک جزء قرآن، نماز جعفر طیار، زیارت جامعه و زیارت عاشورا مى خواند.(25) چرا که برنامه ریزى دارد. و همین طور براى سر زدن به خویشاوندان و یا سرکشى از مردم در محل تبلیغى، نیاز به برنامه ریزى و اختصاص وقت داریم.
6ـ کم شدن استرس ها و فشارهاى روانى در طول روز اگر انسان هم مشغول انجام کارها باشد و هم برنامه ریزى قبلى نداشته باشد دچار اضطراب و استرس مى شود ولى اگر از قبل برنامه ریزى داشته در حین انجام کار دچار اضطراب نمى شود گاهاً با برخى از دوستان طلبه برخورد مى کنیم که مثلاً نمى دانند براى شبهاى قدر چه سخنرانى و چه برنامه اى داشته باشند، همین امر باعث مى شود مطالعات آن شب و روز با اضطراب انجام گیرد. طبیعةً از کیفیت مطلوب برخوردار نخواهد بود. ولى اگر از اول ماه مبارک برنامه ریزى داشته باشد در آن شب دچار استرس نخواهد شد.
آقایى مى گفت: من در قم هم که هستم مى دانم براى شب عاشورا و یا مثلاً شب قدر در ایّام تبلیغى چه سخنرانى داشته باشم لذا سعى مى کنم در طول مطالعات سالم، سخنرانى انتخاب شده جذّاب و پرمحتوا کنم با جمع آورى مطالب جدید و جذاب.
7ـ به تمام کارها مى رسیم برنامه ریزى دقیق و همه جانبه نگر، باعث مى شود که براى هر کارى زمانى در نظر گرفته شود، هیچ کارى از قلم نیفتد.
براى همه اتفاق افتاده که برخى کارها را هر روز مى خواهیم انجام دهیم ولى موفق نمى شویم بخاطر عدم برنامه ریزى و اختصاص وقت به آن کار.
از بزرگى پرسیدند نماز شب بخوانیم بهتر است یا شب را مطالعه کنیم، در جواب گفت: کارى کنید که هم نماز شب بخوانید و هم مطالعه کنید.
مرحوم علّامه طباطبایى حتى در شب قدر نیز برنامه مطالعاتى داشت به این جهت تفسیر وزین المیزان در شب قدر به پایان مى رسد.
استاد حسن زاده آملى در ذیل این عبارت علّامه طباطبایى «تمّ الکتاب واتفق الفراغ من تألیفه فى لیلة القدر المبارکه...» طلّاب عزیز ما سرمشق بگیرند که حضرت علّامه طباطبایى شب قدر را به بحث و تحقیق آیات قرآنى احیاء مى کرد و تفسیرش در این شب فرخنده به پایان رسید. آرى :
به هوس راست نیاید به تمنّى نشود کاندرین راه بسى خون جگر باید خورد
و اضافه مى کند که صاحب جواهر، شیخ حسن نجفى نیز کتاب «جواهر الکلام فى شرح شرایع الاسلام...» را در شب قدر به پایان مى رساند.»(26)
ابویعلى جعفرى داماد شیخ مفید (ره) درباره شیخ مفید مى گوید: «او جز پاسى از شب نمى خفت آنگاه به پا مى خاست و نماز مى گزارد، کتاب مى خواند، یا درس مى گفت یا قرآن تلاوت مى کرد.»(27)
و حسن ختام این بخش را خاطره اى از امام خمینى(ره) قرار مى دهیم:
فرشته اعرابى نوه امام مى گوید: «امام در طول شبانه روز حتى یک دقیقه وقت تلف شده و بدون برنامه از قبل تعیین شده نداشتند با توجه به این شرایط سنّى و میزان فعالیتى که داشتند بازهم ساعت خاصى را در سه نوبت ـ هر کدام نیم تا یک ساعت ـ به اهل منزل اختصاص داده بودند که هر کدام از ما که مایل بودیم، خدمت ایشان مى رسیدیم و مسائل خودمان را مطرح مى کردیم. امام در این ساعات معمولاً از نظر فکرى و روحى به خانواده توجّه داشتند، هیچ سؤالى را بى جواب نمى گذاشتند...»(28)
اصول برنامه ریزى براى برنامه ریزى بهتر براى کارهاى زندگى روزمرّه و استفاده بهینه از زمان، ضرورى است به اصول و قواعدى که ما را یارى مى رساند به جدّ توجه داشته باشیم.
1ـ توجه به کوچک ترین واحد زمان نوع نگرش به زمان گویاى روشن استفاده از آن است، گاه در برنامه ریزى زمان را به صورت روز و هفته و ماه و سال مى بینیم که این برنامه ریزى دقیقى نیست و منجر به هدر رفتن وقت و زمان مى شود، گاه به صورت ریزتر ملاحظه مى شود. در برنامه ریزى دقیق و ظریف باید کوچکترین واحد زمان را از ثانیه و لحظه و دقیقه مشخص کنیم.
برنامه ریزى دقیق و خوب یعنى نجات دادن و ذخیره سازى وقت در پرتو نگرش و توجّه به کوچکترین واحد زمان. مى گویند: آیت اللّه آخوند ملّا على همدانى براى وقت خود ارزش بسیار قائل بود حتى از فرصتهاى کوتاه هم استفاده مى کرد و معمولاً هر جا مى رفت کتابى زیر بغلش بود.(29)
در شرح حال ابوریحان بیرونى آمده است: آنى از اشتغالات علمى غفلت نکرد و دسشن از تحریر و زبانش از تقریر و مغزش از فکر و چشمش از مطالعه فراغت نداشت یکى از دوستان ابوریحان در حال احتضار بر وى وارد شد. آن حکیم علم دوست و تشنه معرفت مسأله اى ریاضى از وى پرسید.
او گفت: «در این حال چه جاى سؤال است حکیم گفت: وداع دنیا با علم به این مسأله بهتر است از وداع با جهل به آن او پاسخ سؤال را گفت و از نزد او خارج شد و در اثناى راه بود که ابوریحان از دنیا رفت.»(30)
على(ع) فرمود: «انّ عمرک عدد انفاسک و علیها رقیبٌ یحصیها؛(31) عمرت همان (تعداد) شماره هاى نفس تو است که بر آن مراقبى گمارده شده است تا آن را شمارش کند.»
2ـ اولویت بندى کارها کارهاى روزانه ما سه گونه اند: الف: امور فورى و اهم ب: کارهاى مهم و متوسط، ج: امور عادى و معمولى و غیر مهم. اگر کارها درست اولویت بندى شود در موضوعات جزئى و بى اهمّیت وقت صرف نمى شود بلکه براى وظائف اهم و مهم سرمایه گذارى مى شود.
على(ع) در این زمینه مى فرماید: «من اشتغل بغیر المهم ضیّع الاهمّ؛(32) هر کس به چیزى که مهم نیست بپردازد، آنچه را که اهمّیت بیشترى دارد از دست مى دهد.»
و در جاى دیگر فرمود: «شرّ ما شغل به المرء وقته الفضول؛(33) بدترین چیزى که آدمى وقت خود را صرف آن مى سازد، کارهاى اضافى است.»
3ـ صرفه جویى در زمان صرفه جویى یعنى جلوگیرى از هدر رفتن وقت و بهره صحیح و کامل از زمان و وقت بردن است.
براى رسیدن به این امر لازم است سارقان وقت و زمان را شناسایى و مهار کنیم که اهم آنها از این قرار است.
الف:تعارفات تعارفهاى بیش از حد و نبودن شهامت نه گفتن نابودگر فرصت ها به شمار مى رود. عامل ناتمام ماندن کارها به حساب مى آیند.
ب: تلفن هاى غیر ضرورى تلفن و همراه، ابزار سودمندى است که حتى مى تواند عامل صرفه جویى در وقت باشد ولى گفت و گوهاى طولانى، حاشیه روى هاى بى مورد و حتى استفاده مکرّر از آن خصوصاً اِس و مس ها به خستگى روانى، تحلیل قوا، وقفه در کارها، و در نتیجه موجب هدر رفتن وقت و زمان مى شود.
ج: ملاقات هایى که بدون برنامه قبلى در محیط کار و یا جاهاى دیگر واقع مى شود
د: خود محورى: هم باعث اتلاف وقت مى شود از این جهت که از تفویض کار به دیگران خوددارى مى شود و هم سبب فشار عصبى و تنش هاى روانى مى گردد.
هـ: آماده نبودن لوازم لوازم مورد نیاز هر کارى را قبل از شروع کار آماده کنیم و گرنه باعث اتلاف وقت مى شود.
و: ارتباط با افراد ناباب از ارتباط با افرادى که با خودخواهى، بى توجهى و حماقت وقت انسان را مى دزدند خوددارى کنیم.
ح: استفاده نبردن از بیکارى از زمان بیکارى ناخواسته همچون قرار گرفتن در صف ها...به نحو مناسب مانند مطالعه، حفظ شعر، قرآن و دعا...استفاده کنیم.
ک: انرژى را تقسیم نکردن بسیارى از افراد در ساعات آغازین صبح انرژى بیش از حد مصرف مى کنند و در ساعات باقیمانده بر اثر خستگى مفرط زمان را از دست مى دهند.
رهرو آن نیست گهى تند و گهى خسته رودرهرو آن است که آهسته و پیوسته رود
ل: فهرست کار را آماده نکردن هر شب کارهاى فرداى خود را فهرست کنیم و گرنه باعث اتلاف وقت مى شود.
م: عدم اولویت گذارى مشخص نبودن اولیت ها نیز سارق وقت است.(34)
چرا که بدون اولویت بندى وقت صرف موضوعات جزئى و بى اهمّیت خواهد شد و همین طور پشت گوش اندازى ها، میهمان ناخوانده، اطلاعات ناقص، خستگى و استرس و.... سارقان وقت هستند.
4ـ برکت و توفیق در فرهنگ اسلامى در اصول برنامه ریزى به دو نکته مهم توجّه شده است که مى تواند به عنوان یکى از اصول برنامه ریزى مطرح باشد.
الف: برکت «برکت در حقیقت خیرى است که در چیزى پایدار و همراه آن است، مانند برکت در نسل، که به معناى فراوانى نسل و فرزندان یا جاودانه ماندن نام به سبب آن است. برکت در غذا آن است که به طور مثال گروه زیادى با آن سیر شوند و برکت در وقت آن است که کارى در آن بگنجد که معمولاً در وقتى همانند آن نمى گنجد.»(35)
بر این اساس است که یک شب قدر برابر است با هزار ماه، و اعمال در آن شب از همین مقدار ثواب برخوردار است.
براى مراعات برکت، خوب است بدانیم انجام کارها و عمل در زمانهاى مثل ماه رمضان، شب قدر، ماه مبارکى چون شعبان، رجب، عید، جمعه،...همراه با برکت است، قرآن خواندن، با وضو بودن، صله رحم، سحرخیزى، دورى از گناه، خوش خلقى و...مى توانند عامل برکت عمر و وقت باشند.
بر عکس،گناه، بدنمازى و بى نمازى، ترانه گوش دادن، بودن سگ در منزل و... عامل بى برکتى وقت و عمر است.
ب: توفیق توفیق الهى که به معناى ردیف شدن اسباب و وسیله کار و عدم مانع براى آن است در برنامه ریزى شدیداً مورد توجّه قرار مى گیرد.
على(ع) فرمود: «لاینفع اجتهاد بغیر توفیقٍ؛(36) تلاش (و برنامه ریزى) بدون توفیق فائده ندارد.»
درباره توفیق در روایات به این عناوین بر مى خوریم: 1ـ توفیق عنایت و کمک است.
2ـ توفیق رحمت الهى است.
3ـ توفیق اولین نعمت است.
4ـ توفیق اساس سعادت است.
5 ـ پیشوایى چون توفیق نیست.
6ـ از توفیقات حفظ تجربه است.
7ـ عافیتى بالاتر از توفیق نیست.
8 ـ طاعت و بندگى جز با توفیق میسر نیست.
9ـ توفیق عقل را زیاد مى کند و یارى مى رساند.(37)
نکات مهم در برنامه ریزى
1ـ ظرافت و دقت در موفقیّت هر کارى، برنامه ریزى امکانات، تلاش و...لازم است امّا هیچ چیزى به اندازه برنامه ریزى دقیق در موفقیّت و انجام کارها مؤثر نیست.
على(ع) مى فرماید: «التّلطّف فى الحیلة اجدى من الوسیلة؛ ظرافت و دقّت در برنامه ریزى بهتر از امکانات است.»
قرآن کریم درباره اصحاب کهف که از خواب طولانى بیدار شدند یکى از آنها گفت: «اکنون یک نفر را با این سکه اى که دارید به شهر بفرستید تا بنگرد کدامین نفر از آنها غذاى پاکترى دارند، از آن مقدارى براى روزى شما بیاورد، امّا باید نهایت دقت را به خرج دهد و هیچ کس را از وضع شما آگاه نسازد، چرا که اگر آنها از وضع شما آگاه شوند سنگسارتان مى کنند، یا به آیین خویش شما را باز مى گردانند...»(38)
در این آیه هم از برنامه ریزى اصحاف کهف خبر داده و هم از دقّت و ظرافت کارى آنها در برنامه ریزى که باید از غذاى پاک و حلال خریدارى شود، و در رفت و آمدها مسئله امنیتى را مراعات کند و...این ها دقت ها و ظرافت هاى برنامه ریزى است.
2ـ تفکر و تدبر برنامه ریزى خوب و عمیق و همه جانبه زاییده فکر خوب و ژرف اندیشانه است اگر کسى بخواهد برنامه ریزى خوبى داشته باشد باید در مورد آن کار، جوانب آن، عاقبت و آینده آن خوب فکر کند، البته از این نکته نیز غافل نشود که فکر زیاد و دقّت و عاقبت اندیشى بیش از حد انسان را دچار وسواس مى کند.
على(ع) فرمود: «الحیلة فائدة الفکر؛(39) چاره اندیشى حاصل اندیشیدن است.»
هر چیز چاره اى دارد
در زندگى انسان گاه انبوه مشکلات سر راه انسان سبز مى شود که ممکن است انسان مأیوس شود و یا خود را در بن بست ببیند، ولى باید توجّه داشت که مى توان با برنامه ریزى و چاره اندیشى کارها را سامان داد و گره ها را یکى پس از دیگرى باز کرد.
على(ع) فرمود: «لکلّ شى ءٍ حیلةٌ؛(40) هر چیزى چاره اى دارد.»
در قدیم گاهى برخى علما براى مطالعه در شب ها چراغ نداشتند با این حال براى مطالعه خویش برنامه داشتند، محدّث بزرگ سید نعمت اللّه جزایرى مى گوید:
ما در روشنایى ماه کتاب مى خواندیم و من کتابهاى کافیه و شافیه و الفیّه ابن مالک را حفظ مى کردم و شبهایى که روشنایى ماه نبود کتابهایى را که حفظ کرده بودم از حفظ تکرار مى کردم، در تابستان گاهى تا اذان صبح مطالعه مى کردم و بعد اذان مى خوابیدم آنگاه به تدریس مى پرداختم.(41)
3ـ مشورت مشورت و کمک گرفتن از نظرات و تجربیات دیگران اصل مهمى است در اسلام، خصوصاً در برنامه ریزى هاى گروهى، مشورت امر ضرورى تر است چون هم باعث غناى برنامه ریزى مى شود و هم عامل جذب و همکارى دیگران. على(ع) زیبا فرموده، آنجا که مى گوید: «من جهل وجوه الآراء اعیته الحیل؛(42) کسى که از آراى گوناگون آگاه نباشد(چاره اندیشى نتواند و) برنامه ریزى او را خسته خواهد کرد.»
قرآن صریحاً به پیامبر اکرم(ص) دستور مى دهد، که در برنامه ریزى اجراى احکام و امورات با مردم مشورت کن.
«و شاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوکّل على اللّه؛(43) با آنها در کارها مشورت کن امّا هنگامى که تصمیم گرفتى بر خدا توکّل کن.»
چنانکه در جنگ بدر لشکر اسلام طبق فرمان پیامبراکرم(ص) مى خواستند در نقطه اى اردو بزنند یکى از یاران حضرت به نام (حباب بن منذر) عرض کرد اى رسولخدا(ص) این محلى را که براى لشکرگاه انتخاب کرده اید طبق فرمان خداست که تغییر آن جایز نباشد و یا صلاحدید خود شما مى باشد.
پیامبر(ص) فرمود: «فرمان خاصى در آن نیست، عرض کرد: اینجا به این دلیل و آن دلیل جاى مناسبى براى اردوگاه نیست دستور دهید لشکر از این محل حرکت کند و در نزدیکى آب براى خود محلّى انتخاب نماید، پیغمبر نظر او را پسندید و مطابق رأى او عمل کرد.»(44)
4ـ به هم نزدن برنامه برنامه ریزى وقتى ظریف و دقیق بود، باید با جدّیت تمام اجرا و عملى گردد به هیچ وجه اجازه ندهیم کارهاى دیگر مانع انجام آن گردد. به این خاطره توجّه کنید.
یکى از دوستان شهید رجایى مى گوید: در سال 52 یا 53، روزى به اتفاق رجایى براى خوردن ناهار قرار گذاشتیم وقتى به خیابان ولى عصر، سه راه شهید بهشتى رسیدیم. ناگهان رجایى گفت: «ماشین را نگهدارید!» ماشین را متوقف کردیم. گفتم چه شده است؟ گفت: بریم مسجد و نماز بخوانیم.
گفتم: رفقا منتظرند: گفت: واللّه من با خداى خود عهد کرده ام که همیشه قبل از نهار، نماز ظهر و عصر را بخوانم. قبل از شام، نماز مغرب و عشاء را، و قبل از صبحانه نماز صبح را بخوانم، و اگر یک روز این برنامه را ترک کردم به عنوان جریمه یک روز، روزه بگیرم. شما که راضى به جریمه شدن من نیستید.»(45)
معروف است که امام راحل، در پاریس در حال مصاحبه با خبرنگاران بودند وقتى متوجه وقت نماز مى شود مصاحبه را قطع مى کند و نماز را اقامه مى کند.
و از آقاى فرقانى یکى از اطرافیان امام راحل نقل شده که در روز رحلت آقا مصطفى فرزند برومند امام راحل برنامه ملاقات با فقیرى را که بنا بود به او کمک شود ترک نکرد.
5 ـ توکل و توسّل با همه برنامه ریزیهاى دقیق در انجام کارها تکیه بر خدا باشد تا او توفیق را رفیق انسان سازد. على(ع) فرمود: «لاینفع اجتهادٌ بغیر توفیق؛(46) تلاش (در کنار برنامه ریزى) بدون توفیق (الهى) سود نخواهد بخشید.(و به جایى نخواهد رسید).»
لذا قرآن کریم وقتى دستور مشاوره به پیامبر اکرم(ص) را مى دهد، که در اجراى احکام دستورات الهى و برنامه ریزى آن با مردم مشورت کن مى فرماید: «فاذا عزمت فتوکّل على اللّه انّ اللّه یحبّ المتوکّلین؛(47) امّا هنگامى که (با برنامه ریزى) تصمیم گرفتى بر خدا توکّل کن زیرا خداوند متوکّلان را دوست مى دارد.»
و همین طور توسّل به پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) در کنار برنامه ریزى و تلاش فراموش نشود.
پى نوشت ها: نهج البلاغه، محمد دشتى، نامه 47، ص558.
2. . همان، حکمت 390، ص 724.
3. . کافى، کلینى، بیروت، دارصعب و دارالتعارف، 1401 ق، ج 5، ص87، ح 1.
4. . نهج البلاغه، حکمت 2، منتخب میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، قم دارالحدیث، ص 403 ح 4984.
5. . منتخب میزان الحکمه، ص 403، ح 4985.
6. . همان، ص 403، ح 4987.
7. . سوره والعصر، آیات 2 - 1.
8. . تفسیر فخر رازى، ج 32، ص 85 به نقل از تفسیر نمونه، مکارم شیرازى، دارالکتب الاسلامیّه، ج 27، ص 296.
9. . منتخب میزان الحکمه، ص 371، تنبیه الخواطر.
10. . منتخب، ص 371، مکارم الاخلاق، ج 2، ص 364 ح 2661.
11. . منتخب میزان الحکمه، ص 371، ح 4597.
12. . بحار، محمد باقر مجلسى، دارالکتب الاسلامیه، ج 77، ص165، ح 2، منتخب میزان، ص 403.
13. . نهج البلاغه، حکمت، 118.
14. . بحار، ج 77، ص 165، ح 2.
15. . چهل مجلس، احمد دهقان، قم، انتشارات ناصر، 1382، ص254.
16. . همان.
17. . همان، ص 253.
18. . منتخب میزان الحکمه، ص 371، ح 4589.
19. . خصال صدوق، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 1414 ق، ص253، ح 125.
20. . ره توشه راهیان نور، شماره 272، دفتر تبلیغات اسلامى، ص140.
21. . منتخب میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، سید حمیدحسینى، قم دارالحدیث، ج 1، ص 371 ح 4596.
22. . ره توشه، ص 140.
23. . منتخب میزان الحکمة، ص 403.
24. . ر.ک مجلّه مبلّغان، شماره 28، ص 39.
25. . چهل مجلس، احمد دهقان، قم، انتشارات ناصر، 1382ش، ص253.
26. . در آسمان معرفت، علّامه حسن زاده آملى، انتشارات تشیّع،1375، ص 19.
27. . فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر، شیخ عباس قمى(1359م( دوم، بوستان کتاب 1376 ش، ص 117.
28. . مهر و قهر، محمد رضا سبحانى نیا و سعید رضا على عسکرى،مرکز فرهنگى شهید مدرس، 1379ش،اصفهان، ص 50.
29. . اخلاق مرکز تدوین متون درسى، محمود اکبرى، 1386، ص142.
30. . همان، ص 142، گوهر وقت، ص 146.
31. . منتخب میزان الحکمه، ص 371، ح 4589.
32. . میزان الحکمه، ح 14211.
33. . همان، ح 14210.
34. . نگاهى به: اخلاق 1 همان، ص 140، و ره توشه شماره 72، دفترتبلیغات اسلامى، ص 144.
35. . المیزان فى تفسیر القرآن، علّامه طباطبایى، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ج 7، ص 381.
36. . منتخب میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، سید حمیدحسینى، ص 541، ح 6620.
37. . همان، ص 541، روایت 6616 تا روایت 6628 .
38. . فابعثوا احدکم بورقکم هذه الى المدینة فلینظر ایّها ازکى طعاماًفلیئتکم برزقٍ و لیتلطف ولایشعرنّ بکم احداً.)سوره کهف، آیه20 - 19).
39. . میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، دارالحدیث، ج 3، ح4498.
40. . همان، ح 4501.
41. . گوهر وقت، سید ابوالحسن مطلّبى،تهران سازمان تبلیغات اسلامى 1372، ص 155.
42. . میزان الحکمه، ج 3، ح 4502.
43. . سوره آل عمران، آیه 159.
44. . تفسیر المنار، ج 4، ص 200، به نقل از تفسیر نمونه، مکارم شیرازى، دارالکتب الاسلامیه، 1370، ج 3، ص 143.
45. . قصه هاى معنوى، محمد رضا اکبرى، انتشارات پیام عترت،دوم،1378، ص 42.
46. . منتخب میزان الحکمه، محمدى رى شهرى، سید حمیدحسینى، قم، دارالحدیث، ص 541، ح 6620.
47. . سوره آل عمران، آیه 159. پدیدآورنده: حجة الاسلام سید جواد حسینى
پاسدار اسلام :: اسفند 1387 و فروردین 1388 - شماره 327 و 328 |