فضائل خدادادی تبعیض یا تفاوت؟

سؤالی که در مباحث امامت بسیار مطرح می شود این است که آیا این نوعی تبعیض نیست که خدای متعال مقامات، فضایل و مواهبی ذاتی و غیراکتسابی را به امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر ائمه علیهم-السلام عطا فرموده است؟ اساساً چرا خدا به بعضی از بندگانش نعمتی را عطا می کند در حالی که آن را به بعضی دیگر نمی دهد؟ برای پاسخ به این شبهه باید به تفاوت دو واژه «تبعیض» و «تفاوت» توجه کرد. «تبعیض» کاری ناروا و دارای ارزش منفی است، در حالی که هر «تفاوتی» ناپسند نیست؛ برای مثال، اگر معلم در کلاس به یکی از دو شاگردی که مانند هم بوده و یک اندازه تلاش کرده اند، نمرة بالا و به دیگری نمرة پایین بدهد، این کار تبعیض است. یا اگر پدری بدون دلیل به یکی از فرزندان خود بیش از دیگران محبت کند، بین آنها تبعیض قایل شده و کاری ناپسند انجام داده است. یا اگر کسی متصدی بیت المال است و باید تسهیلات را به صورت یکسان برای همة مردم فراهم کند، برای فامیل، رفقا و طرفداران حزبی و جناحی خود ویژگی های خاصی قایل شود، این کار تبعیض و ناپسند است. «تبعیض» در جایی است که با وجود شرایط کاملاً یکسان و مساوی همه افراد، برای آنها حقوق و امتیازاتی نامساوی و غیریکسان درنظر بگیریم. این کار از مصادیق ظلم است؛ اما هر «تفاوتی» ظلم نیست. شاگری که درس خوانده، در امتحان نمرة عالی می گیرد و شاگردی که درس نخوانده و تنبلی کرده، نمرة کم می گیرد. در این جا بین این دو، تفاوت وجود دارد، اما هیچ کس این تفاوت را تبعیض و ناروا نمی-داند. خداوند نیز در تکوینیات و اصل آفرینش، بین موجودات تمایزها و تفاوت هایی قایل می شود. اساساً خلقت عالم بدون چنین تفاوت هایی امکان ندارد. آیا در میان انسان ها دو نفر را می-شناسید که از تمام جهات شبیه یکدیگر باشند؟ هر یک از افراد بشر ویژگی های خاص خود را دارند. وجود تمایز میان زن و مرد و میان انسان و سایر حیوانات امری ضروری و اجتناب ناپذیر است. سایر حیوانات در خدمت انسان هستند و انسان از آنها به صورت های گوناگون استفاده می کند، اما این هرگز به معنای تبعیض نیست. البته همة این تمایزها و تفاوت ها در عالم تکوین براساس علت و حکمت است. خداوندِ حکیم، ترجیح ِبلا مرجّح نمی دهد؛ بلکه شرایطی موجود می-شود که موجب آمادگی شخص و استعداد یافتن او برای رسیدن به کمالی می گردد. این که چگونه این شرایط پدید می آید و خداوند چه نظامی را در عالم برقرار کرده است که استعدادهای متفاوت در موجودات پدیدار شده و استعداد کمالات خاصی به هر یک از موجودات عطا گردیده، بحثی مفصل را می طلبد که در این مقال نمی گنجد و از موضوع بحث فعلی ما خارج است. اما به هر حال تفاوت و تمایز در تکوینیات، پایه و اساس خلقت است و اگر چنین نبود کل عالم هستی موجود نمی شد. اصولاً اعتراض هایی از این قبیل که فرق گذاشتن میان موجودات، و از جمله انسان ها، موجب تضییع حقوق آنها است، و یا این که چرا یک نفر مرد و دیگری زن خلق شده است، بی جا و بی مبنا است؛ چون هیچ موجودی در اصلِ وجود، حقی بر خدا ندارد. هیچ کس حق ندارد بگوید من می خواستم مرد یا زن باشم. انسان قبل از خلقت چیزی نبود که بتواند ادعای حق کند. اگر حقی برای انسان باشد بعد از آفرینش است. آری، پس از آفرینش اگر دو نفر از هر جهت به صورت مساوی کارهای نیک انجام دادند و در عین حال، خدا میان آن دو فرق بگذارد و یکی را به بهشت و دیگری را به جهنم ببرد، این تمایز ظلم است و خداوند هرگز چنین نخوهد کرد: أَم نَجعَلُ المُتَّقِینَ کَالفُجّار؛1 آیا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار خواهیم داد؟ به هر حال آنچه در اصل آفرینش مسلّم است این است که هیچ موجودی حقی برخدا ندارد. خداوند از سر لطف و کرم و براساس حکمت و مصلحت، به هر موجود، حظّی از وجود را عطا فرموده است. اساساً تمایز در عالم تکوین مصداق ظلم نیست. البته اگر در خلقت عالم کاری بر خلاف حکمت و مصلحت انجام شود جای سؤال دارد؛ اما خداوند هرگز برخلاف حکمت و مصلحت عمل نمی کند. از این رو تمایزاتی که در خلقت موجودات به چشم می خورد، کاملاً مطابق مصلحت و براساس حکمت است و نمی توان گفت خداوند بین موجودات تبعیض قایل شده است. بنابراین در عالم آفرینش، موجودات با هم تفاوت دارند و خداوند متعال به هر موجود ویژگی های خاصی را اعطا می کند، اما با این کار حق موجودی تضییع نمی شود؛ چون هیچ یک از موجودات، قبل از خلقت حقی برخدا ندارند و تمامی آنچه در عالم تکوین واقع می شود تنها براساس اقتضای ذات، حکمت و مصلحت الهی است. پس از خلقت نیز خداوند، خود براساس سنّتش حقوقی را برای موجودات و بندگان درنظر می گیرد؛ نظیر آن جا که می فرماید: کانَ حَقًّا عَلَینا نَصرُالمُؤمِنِینَ؛2 یاری کردن مؤمنان بر ما فرض است. یا آن جا که می فرماید: کَتَبَ عَلی نَفسِهِ الرَّحمَهَ؛3 رحمت را بر خویشتن واجب گردانیده است. یا، مثلاً سنّت الهی بر این قرار گرفته که بندگان نیکوکار حق پیدا می کنند که از خدای متعال پاداش دریافت دارند. بنابراین تفاوت و تمایزی که خداوند بین حضرت علی علیه السلام و سایر بندگان قایل شده است، مانند تفاوتی است که بین یک فرد عادی با یک انسان نابغه وجود دارد. مراتب فهم و استعدادهای این دو با یکدیگر تفاوت دارد، اما این امر براساس مصلحت است و نه ظلم است و نه خلاف حکمت. اگر این مزیت در رفتار اختیاری مؤثر باشد، در این صورت زمینة پیدایش حق فراهم می شود و اگر انسان از این موهبت خدادادی به طور شایسته استفاده کند، حق دریافت پاداش نیک را از خداوند دارد. در این حال اگر بین او و سایر بندگانی که همانند او از مواهب الهی به خوبی استفاده کرده-اند تفاوتی مشاهده شود، می توان ادعا کرد که خداوند بین آنها تبعیض قایل شده است؛ اما هرگز چنین مسأله ای واقع نخواهد شد. پس بین وجود مقدس امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر ائمه اطهار علیهم السلام از یک سو و بقیه انسان ها از سوی دیگر، به طور تکوینی تفاوت هایی وجود دارد، اما این تفاوت ها، خلاف عدالت نیست؛ زیرا از نظر تکوینی برای آن بزرگواران شرایطی حاصل شده که استعداد چنین کمالی را پیدا کرده اند و خداوند مواهب خود را به آنها عطا فرموده است. البته چگونگی حصول این شرایط استعدادها بحثی مفصّل و پیچیده نیاز دارد که در جای خود باید به آن پرداخته شود.

پی نوشت:

1. ص(38)، 28.
2. روم (30)، 47.
3. انعام (6)، 12.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار