در زندگي امروز و با وچود پيچيدگي و ظرايف حاكم بر آن كه بيشتر از نوع برخورد انسان با حيات دشوار سختي ناشي مي شود . مردم با موضوع و مشاوره مواجه هستند . به طوري كه امروزه بدون بهره مندي از فوايد مسأله مهم مشورت در زندگي به راحتي بر مشكلات مادي و معنوي بشر پيروز شد .
قبل از هر چيز مفهوم مشورت و مشاوره بايد تفهيم شود و استفاده هاي علمي و كاربردي را در عرصه هاي گوناگون بشر امروز روشن ساخت مثل مشاوره رواني ، تربيتي ، تحصيلي ، خانوادگي ، ازدواج ، حقوقي ، شغلي ، حرفه اي و رفتاري و غيره .
در آموزه هاي ديني اسلام ، اولين راهنما و معلم انسانها ، خداي متعال است كه بشر را هيچگاه به حال خود رها نكرده است و براي رسيدن او به سعادت دنيايي و آخرتي ، راهنمايان و پيامبراني را مبعوث فرموده است .
قرآن كريم مردم را به راه حق و راهي راست هدايت مي كند ( سوره احقاف آيه 30)
.... يهدي الي الحق و الي طريق مستقيم .
و يا در آيه ي 9 سوره ي اسرا مي فرمايد : ان هذا القرآن يهدي للتي هي اقوم ....
همانا اين قرآن به راهي راست تر و استوارتر راهنمايي مي كند .
امير المؤمنين علي عليه السلام در مورد ضرورت راهنمايي و مشورت و شيوه آن مي فرمايند :
«مشورت كردن عين هدايت است و كسي كه به رأي و انديشه خويش اكتفا كرد به مخاطره خواهد افتاد .(1)
و در جاي ديگري مي فرمايند : « خردمند از مشورت بي نياز نيست ».(2)
امام حسن مجتبي عليه السلام نير در مورد اهميت مشورت مي فرمايند :
«هيچ قومي در كارها خويش مشورت نكردند مگر اينكه كه راه درست ، هدايت و راهنمايي شدند . »(3)
مفهوم هدايت و مشاوره هدايت و راهنمايي به معناي رهبري و راهبري كردن است و مسأله و راهنمايي و مشاوره انجام يك سلسله فعاليتهاي منظم و صحيحي است كه انسان را به رشد و تعادل اخلاي مناسب مي رساند .
به معناي ديگر : « هدايت كردن ، يعني كمك كردن به فرد براي شناختن خود و محيط خويشتن ، هدايت جرياني است كه در آن فرد هدايت كننده مي خواهد از طريق بحث و گفتگو و ارايه راههاي مختلف و توجه دادن فرد به امكانات خود به او در حل مسايل ومشكلات كمك نمايد .(4)
هدايت در آيات روايات اسلامي به دو معنا آمده است :
يكي ارايه طريق (نشان دادن راه ) و دوم ايصال به مطلوب يعني رسانيدن به مقصد . هدايت پيشوايان الهي نيز از هر دو طريق صورت مي گيرد ، گاه تنها به امر و نهي قناعت مي كنند و گاه با نفوذ باطني دردلها لايق و آماده ، آنها را به هدفهاي تربيتي و مقامات معنوي مي رسانند . جمله « يهدون بامرنا در آيه 24 سوره سجده اشاره به همين معنا دارد كه آنها پيشواياني بودند كه به قدرت پروردگار در نفوس آماده ، نفوذ مي رساند و آنها رابه هدفهاي عالي تربيتي و انساني سوق مي دادند .(5)
ضرورتهای مشاوره در جهان امروز در اين زمينه عوامل مختلفي دخيل بوده است كه مسأله مشورت و راهنمايي را بيش از هر روز ديگري ، به نياز بشر امروز تبديل شده است كه به تعدادي از آنها اشاره مي گردد :
1. پيدايش افكار انسان دوستانه و رسوخ روز افزون آن به داخل نظام تربيتي .
2.تحول جوامع امروزي از حالت سنتي ، بسته و ديكتاتوري به حالت آزادي و دمكراسي و نقش مردم .
3. ضروري و حياتي بودن راهنمايي از ديدگاه روان شناسي رشد و تكامل .
4. به دليل موثر بودن راهنمايي در نظام آموزشي و پرورش كشورها و نقش موثر آن در تربيت كودكذان و نوجوانان
5. اجتناب ناپذير بودن راهنمايي نوجوانان .
6.توسعه علوم و پيدايش رشته هاي جديد .
7.ضرورت هدايت نسل جوان كه در جوامع صنعتي و نظام پيچيده اقتصادي حاكم بر جهان و ضرورت انتخاب شغل مناسب (6)
فکر مشاوره در اسلام و ظهور آن تعاليم اسلامي كه هدفش سعادت دنيا و آخرت انسان است از سويي با فطرت و استعدادهاي الهي دروني بشر سازگاري دارد و از سويديگر با عقل و هدايت الهي و تشويقي پيامبران حق ، همراه مي باشد ، و از آنجا كه انسان براي سرنوشت خويش در جهان ارزش ويژه اي قائل است ، اسلام مي كوشد تا با همكاري و ترويج فرهنگ برادري، جامعه هدايت يافته تربيت نمايد . لذا توجه به مسئوليت راهنمايي انسان از اصلي ترين اهداف نهضت الهي قرآن كريم است و طبعا عوامل مهمي در ايجاد بشر و زمينه هاي پيدايش اين تفكر و ضرورت آن در حيات اجتماعي بشر دخالت د ارد كه مهمترين آنها عبارتند از :
1.محبت و دگر دوستي و تشويق مردم به محبت با يكديگر ، همبستگي و همكاري با يكديگر ، چنانچه قرآن كريم مي فرمايد : ... فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا ( آل عمران آيه 103)
يعني ... « و خدا در دلهاي شما الفت و مهرباني انداخت و به لطف خداوند برادر ديني يكديگر شديد ... »
2. مسئوليت پذيري در قبال جامعه
قرآن كريم مي فرمايد : ... مسلما در برابر آنچه مي كنيد مسؤول هستيد و مورد سوال قرار مي گيريد. (نحل آيه 93)
3.راهنمايي و جلوگيري از خسران انسان
از آنجا كه انسان همواره در خسران و زيانكاري است و مانند كسي است كه سرمايه عظيمي دراختيار دارد ولي بي آنكه بخواهد ، هر روز قسمتي از آنرا از او مي گيرند و اين طبيعت زندگي دنياست زيرا «ان الانسان لفي خسر » ( و العصر ، آيه 2) و انسان با ايمان و عمل صالح و سفارشي به انجام حق و صبر و استقامت در راه آن ، مي تواند جلوي اين زيانكاري را بگيرد .
4-راهنمايي وسيله رشد و تكامل
راهنمايي باعث مي شود تا انسان از توانائيها ، محدوديت ها ، علايق واقعي و امكاناتشان درك عميقي بدست آورند و از امكانات محيط و كليه اموري كه به نحوي در رشد و تكامل آنان موثر است ، آگاه گردند و از اين امكانات ، متناسب با توانائيهاي خود بهره گيرند .
5.تفاوت فردي و ضرورت راهنمايي
ضرورت وجود تفاوتهاي فردي باعث مي شود كه افراد از استعداد ها ، رغبت ها ، نارسائيها و خصوصيات فردي شناخته شوند تا بر آن اساس در رفع مشكلات و مسايل زندگي ، راهنمايي و هدايت مي گردند .
6. تفاوت دنياي نوجوانان با بزرگسالان
در حقيقت نوجوانان امروزي در دنيايي زندگي مي كنند كه با دنياي بزرگسالان تفاوتي آشكار دارد : طبع جوان نوخواه است و به هر جيز تاره اي علاقه دارد . امروز ما احتياج به ايجاد يك دگرگوني عميق در هدايت و راهنمايي و رهبري مردم خواهيم داشت(7)
«آداب و رسوم زمان خود را با فشار و زور به فرزندان خويش تحميل نكنيد ، زيرا آنان براي زماني غير از زمان شما آفريده شده اند ».(8)
مشورت از نگاه قرآن در قرآن كريم به مسأله مهم مشورت و ارايه راهنمايي اشاراتي شده است منجمله در آيه 38 سوره شورا كه مي فرمايد : و امرهم شوري بينهم و يا در آيه 159 سوره آل عمران فرموده است :
و شاورهم في الامر فاذا عزمت فتوكل علي الله
بنابراين ابتدا دستور داده تا مشورت شود و سپس در مقام اجرا و عمل ، فرمان داده شده است تا به خدا توكل شود ، و بيش از هم مقامات مسؤول موظف هستند تا با توجه به بار سنگيني كه به دوش دارند ، نبايد به خطا روند و بر خلاف مصلحت جامعه اسلامي رفتار نمايند .
به اين ترتيب ، خداوند به پيامبرش و هر مقام مسؤول اطمينان مي دهد كه اگر كار ، طبق روال متعارف و به شيوه عقل پسند انجام گيرد ، سلامت آن تضمين مي شود و خداوند هر كس را كه در راه مستقيم حركت كند ،با سلامت به مقصود مي رساند و مصلحت نيز اقتضا مي كند كه حتي رهبران هم به آراي نخبگان جامعه احترام گذارند .(9)
فوايد مشورت 1. رسيدن به رأي درست مشورت در صورت رسيدن به صواب (و راه درست ) موجب ستايش و تمجيد است و در صورت رسيدن به خطا ، عذري موجه و مورد قبول خواهد بود .
چنانچه امام علي عليه السلام مي فرمايند :
من لرم المشاورة لم يعدم عند الصواب ما دحا و عند الخطاء عاذرا .
كسي كه مشاوره را پيشه كند و هر كاري را با مشورت انجام دهد ، اگر درست آيه ، كار او ستوده است ، و اگر نادرست آيد ، جاي نكوهش نيست و معذور خواهد بود . (10)
ديگر آنكه در سايه مشورت است كه نظر درست و صحيح به دست مي آيد و از لغزشها و خطاها جلوگيري مي شود . امام علي عليه السلام در اين باره مي فرمايند :
اضربوا بعض الرأي ببعض يتولد منه الصواب .
يعني انديشه ها را با يكديگر بسنجيد تا رأي صواب (درست ) از آن آشكار شود .(11)
2.رشد عقل قابل ذكر است كه در منابع اسلامي راهكارهايي براي رشد عقلي انسان پيش بيني شده است كه چنانچه بدانها عمل شود موجب رشد و شكوفايي عقلي انسان در اجتماع خواهد شد .(12)
چنانچه امام علي عليه السلام در اين باره مي فرمايند :
من شاور الرجال شاركها في عقولها ، و كسي با بزرگان (اهل رأي و نظر درست ) مشورت كند در عقل هاي آنها شريك خواهد شد .(13)
3.پند پذيري و نقد پذيري يكي ديگر فوايد راهنمايي و مشورت ايجاد زمينه هاي فكري ، روحي و رواني و عقلي است كه انسان مي تواند به بركت قبول نصيحت و مشورت ديگران ، عيوب خويش را شناسايي كرده و در جهت رفع اين عيوب تلاش نمايد .
از اين روز به جاي آراستن عيوب و كتمان زشتي ها و پرده پوشي نارساييها ، بايد آنها را گفت و شنيد و در برطرف ساختنش كوشيد . «تذكر و نقد » از همين جاست كه قيمت و قداست مي يابد و براي بعضي ها « ياد آمدي » يك وظيفه مي شود و براي بعضي ها يك فضيلت اخلاقي به شمار مي آيد . انسانهاي كمال جو بايد از اين گونه
تذكرها استقبال كنند چون مقدمه تكامل آنهاست و گرنه براي هميشه در جهل مركب مي مانند . چنانچه سعدي در سختي حكيمانه مي گويد : « متكلم را تا كسي عيب نگيرد ، سخنش صلاح نپذيرد » (گلستان سعدي ، باب هشتم )
اما نقد كردن بايد به شيوه اي صحيحي تر ، خودماني تر ، در خلوت و بدون آبروريزي و هتك حيثيت باشد(14) ، كه در اين صورت هم مؤثرتر است و هم از كينه توزي و كينه افروزي و لجاجت دورتر . گاهي نقادي در آشكااز اين روز به جاي آراستن عيوب و كتمان زشتي ها و پرده پوشي نارساييها ، بايد آنها را گفت و شنيد و در برطرف ساختنش كوشيد . «تذكر و نقد » از همين جاست كه قيمت و قداست مي يابد و براي بعضي ها « ياد آمدي » يك وظيفه مي شود و براي بعضي ها يك فضيلت اخلاقي به شمار مي آيد . انسانهاي كمال جو بايد از اين گونه تذكرها استقبال كنند چون مقدمه تكامل آنهاست و گرنه براي هميشه در جهل مركب مي مانند . چنانچه سعدي در سختي حكيمانه مي گويد : « متكلم را تا كسي عيب نگيرد ، سخنش صلاح نپذيرد » (گلستان سعدي ، باب هشتم )
اما نقد كردن بايد به شيوه اي صحيحي تر ، خودماني تر ، در خلوت و بدون آبروريزي و هتك حيثيت باشد(14) ، كه در اين صورت هم مؤثرتر است و هم از كينه توزي و كينه افروزي و لجاجت دورتر . گاهي نقادي در آشكار و پند و تذكر در ملاعام ، اثر منفي دارد و طرف را به عكس العمل وا مي دارد و شخصيت او را خورد مي كند . .انسان گاهي اوقات بخاطر حب نفس يا عيوب خود را نمي بيند و نمي فهمد يا حاضر نيست خود را داراي عيب و نقص بداند ، از اين رو، نقد و تذكر ديگران را هم بر غرض ورزي و دشمني حمل مي كند .
گاهي ممكن است در حسن نيت و خيرخواهي و نظر دوستانه كسي شك و ترديد داشته باشيم و در نتيجه به آنچه كه نقد مي كند ، توجهي نكنيم ، ولي اگر حسن نظر و نيت دوستانه كسي براي ما ثابت بود در پذيرفتن نقد و تذكر و پند او نبايد ترديد كنيم .(15)
پی نوشتها: 1 .نهج البلاغه ، حكمت 211 و بحارالاوار مجلسي ، ج 75 ، ص 104 ، حكمت 105.
2 .غرر الحكم ، به نقل از ميزان الحكمه ، ج 5 ، ص 211.
3 .مجلسي (ره ) بحارالانوار ،ج 78 ، ص 105.
4 .شريعتمداري ، علي ، تعليم و تربيت اسلامي ، نشر نهضت زنان مسلمان ،تهران 1359، ص 25.
5 .مكارم شيرازي ، ناصر و ديگران ، تفسير نمونه ،ج 17 ، صص 167 و 168.
6 .مطهري ، محمد رضا ، راهنمايي و مشاوره از ديدگاه اسلام ، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ، 1379.
7 .همان ، صفحات 23 تا 30.
8 .ابن ابي الحديد ، شرح نهج البلاغه ،ج 20 ، كلمه 102، ص 267.
9 .رشاد ، علي اكبر ، دانشنامه امام علي (ع) ، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي ، تهران 1382، ص 199.
10 .آمدي ، عبدالواحد ، تصنيف غرر الحكم ، ص 442 ، حكمت 10075.
11 .همان ، حكمت 10064.
12 .اكبري ، محمود ،معيارهاي زندگي زندگي ، انتشارات موج علم ، قم ، 1385 ، چاپ سوم ، ص 86.
13 .حر عاملي ، شيخ ، وسايل الشيعه ، ج 12 ، ص 40.
14 .محدثي ، جواد ، اخلاق معاشرت ، بوستان كتاب قم ، 1384، چاپ هفتم ، ص 232 .
15 .همان ،صفحات 233 تا 237 با تلخيص . فهرست منابع : 1 . آمدي ، عبدالواحد ، تصنيف غررالحكم .
2. ابن ابي الحديد : شرح نهج البلاغه ، ج 20.
3. اكبري ، محمود : معيارهاي زندگي ، انتشارات موج علم ، قم ، 1385 ، چاپ سوم .
4.حر عاملي ، شيخ : وسايل الشيعه ، ج 12.
5.رشاد ،علي اكبر : دانشنامه امام علي (ع) ، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي ، تهران ، 1380.
6. شريعتمداري ، علي : تعليم و تربيت اسلامي ، نشر نهضت زنان مسلمان ، تهران ، 1359.
7. محدثي ، جواد : اخلاق معاشرت ،بوستان كتاب قم ،1384 ، چاپ هفتم .
8.مجلسي (ره ) ، علامه محمد باقر ، بحارالانوار ، جلد 78.
9. مطهري ، محمد رضا : راهنمايي و مشاوره از ديدگاه اسلام ، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ، 1379.
10. مكارم شيرازي ، آيةالله ناصر و ديگران : تفسير نمونه ، جلد 17 .
11. نهج البلاغه ، حكمت 211. |