كودك‌سالاري در خانواده‌ها

فقط وقتي زبان باز نكرده بود، مي‌شد دوستش داشت، اما يواش يواش كه زبانش باز شد و به جاي چهار دست و پا رفتن روي دو پايش ايستاد، از همان وقتي كه مهدكودك رفت و بلبل زبان شد، وقتي قد كشيد، دبستان كه رفت، وارد راهنمايي كه شد، دبيرستان را كه گذراند.... نه! اصلا از همان دوران گهواره‌اي زندگي‌اش، او سالار پدر و مادرش بود و آنها خدمتگزاران بي‌مزد و منتي بودند كه جز برآورده كردن خواسته‌هاي او هدف ديگري در زندگي نداشتند.
اما ماجرا فقط به برآورده كردن خواسته‌هاي او ختم نشد، هر چه قدش بلندتر شد حيطه اختيارات و تصميماتش وسيع‌تر شد، او براي سفرهاي خانوادگي تصميم گرفت، براي نوع غذايي كه مي‌خوردند تصميم گرفت، براي برنامه‌هاي تفريحي خانواده تصميم گرفت، براي لباس و سر و وضع دو سرباز فرمانبردارش تصميم گرفت، براي اهداف آينده خانواده تصميم گرفت و...
يك روز كه پدر و مادرش از فرصتي كوتاه كه در نبودش دست داده بود براي خوردن چاي استفاده مي‌كردند پدر با غصه به مادر گفت: «داشتم فكر مي‌كردم، اگر سن من و تو را با هم جمع بزنيم مي‌شود چيزي حدود 80 سال اما هيچ اختياري در زندگي نداريم در حالي كه دخترمان فقط 18 سال دارد و براي هردو ما تصميم مي‌گيرد ! به نظرت عجيب نيست ؟»!
پنجشنبه هفته‌اي كه گذشت روز جهاني كودك بود و تقريبا همه رسانه‌ها براي احقاق حقوق كودكان مطلبي نوشتند، اما گاهي وقت‌ها همين تلاش ما براي حق دادن به بچه‌ها به ضررشان تمام مي‌شود، مثلا حق كودكان براي داشتن آزادي و اختيار كه در مواردي به فرزندسالاري تبديل مي‌شودو آينده‌شان را تباه مي‌كند.

فرزندسالاري يعني...

شايد براي شما هم جالب باشد كه بدانيد اصطلاح «فرزندسالاري» اصطلاحي ويژه كشور خودمان است و در فرهنگ غربي چنين واژه‌اي وجود ندارد. به عبارتي ديگر پديده فرزندسالاري كه امروزه بسياري از خانواده‌هاي ايراني با آن مواجه شده‌اند، در ديگر كشورها چندان مطرح نيست و به همين دليل نتايج جستجوي مقالاتي درباره آن در كتابخانه‌هاي ديجيتال معمولا صفر است!
دكتر حميد سپهر، روان‌شناس تربيتي و استاد دانشگاه در تعريف فرزندسالاري توضيح مي‌دهد: در فرزندسالاري والدين خود را در معرض سلطه‌ورزي كودكان‌شان قرار مي‌دهند و بيش از اندازه به درخواست‌هاي آنها پاسخ مثبت مي‌دهند.
به عقيده سپهر فرزندسالاري را مي‌توان برداشتي منفي و نادرست از مقوله فرزند محوري در جوامع غربي دانست.
اين كارشناس در توضيح چيستي فرزندمحوري مي‌گويد: فرزندمحوري اصطلاحي مثبت است كه در آن بر اهميت توجه والدين به نيازهاي كودكان شان در حد اعتدال تاكيد شده است در فرزند محوري پدر و مادر نيازهاي كودك را از طريق گفتگو با او شناسايي مي‌كنند و سپس با تشخيص ميزان اهميت اين نيازها به آنها در حدي معقول و منطقي پاسخ مي‌دهند، اما همين توجه وقتي از شكل متعادل خارج مي‌شود به رابطه‌اي غيراصولي بدل مي‌شود كه فرزندسالاري مي‌خوانيمش.
شادي حديث، كارشناس ارشد مشاوره نيز درتوضيح معناي فرزندسالاري اظهار مي‌كند در پديده فرزندسالاري والدين در تلاشند به تمام خواسته‌هاي فرزندان خود بي چون و چرا جامه عمل بپوشانند و به آنها براي به اجرا درآوردن آرزوهايشان، آزادي عمل كامل بدهند.
اين مشاور هم پديده فرزندسالاري را حاصل تقليدي ناصواب از آزادي بخشي معقول به كودكان در كشورهاي ديگر مي‌داند و اضافه مي‌كند: بخشيدن دامنه‌اي از اختيارات به كودكان كه در جوامع پيشرفته صورت مي‌گيرد گاه در جوامع در حال توسعه به گونه‌اي غلط تقليد مي‌شود به طوري كه والدين تفويض استقلال به كودكان را به معناي خودداري شان از ابراز عقيده و ارزيابي اعمال فرزندانشان مي‌گيرند و از اين كه بايد چارچوبي از بايدها و نبايد‌ها به وسيله والدين براي كودكان در خانواده تعريف شود غافل مي‌شوند.

بازنده‌هاي فرزندسالاري

هرچند فرزندسالاري معمولا حاصل نقص رفتاري پدر و مادرهاست، اما قربانيان اصلي آن، فرزندان هستند.
دكتر سپهر مي‌گويد آزادي مطلقي كه در خانواده‌هاي فرزند سالار به كودكان داده مي‌شود اگر چه در ظاهر سبب كاميابي مقطعي فرزندان خانواده مي‌شود، سطح انتظارات آنها را از پيروزي و موفقيت در زندگي آينده بالا مي‌برد.
اين استاد دانشگاه تاكيد مي‌كند كه بخشيدن آزادي عمل بيش از اندازه به اين كودكان نه تنها آنها را توانمند نمي‌كند، بلكه راه يادگيري مهارت‌هاي لازم اجتماعي را بر آنها مي‌بندد و در واقع تضمين شكست‌شان محسوب مي‌شود.
حديث نيز با تاييد شكست حتمي ‌اين كودكان در زندگي آينده درباره ويژگي‌هاي شخصيتي آنها توضيح مي‌دهد: فرزندان خانواده‌هاي فرزندسالار انتظار «نه شنيدن» از هيچ‌كس را در زندگي اجتماعي آينده ندارند. آزادي مطلق اين كودكان در خانواده آن را لوس و خودخواه مي‌كند.
چينين فرنداني معمولا كم اراده و خودكم بين هستند، آزادي مطلق‌شان در بزرگسالي ممكن است به بي‌بند و باري اخلاقي و حتي روي آوردن‌شان به بزه منجر شود، آنها ناشكيبا هستند، در برابر نافرماني ديگران به سرعت خشمگين و ناراضي مي‌شوند، به تلاش برايبه دست آوردن خواسته‌هاي‌شان عادت ندارند و اعتماد به نفس‌شان براي شركت در هر رقابتي پايين است چون قبلا هرگز شكست را تجربه نكرده‌اند و از آن بشدت مي‌ترسند.

پدر و مادر نگو! جن چراغ جادو!

دلايل زيادي براي اين كه چرا خانواده‌اي فرزندسالار مي‌شود وجود دارد مثلا اين كه بعضي از پدر و مادرها اعتقاد دارند بايد همه كمبود‌ها و محروميت‌هايي را كه در دوران كودكي و نوجواني با آن مواجه بوده‌اند، در مورد فرزندشان در حد كمال جبران كنند اين جور والدين خيال مي‌كنند پدر و مادرهاي ايده‌آل، موجوداتي در حد جن چراغ جادو هستند كه وظيفه دارند همه آرزوهاي فرزندشان را چه منطقي و چه غيرمنطقي برآورده كنند چنين والديني عزت و شان والاي انساني خود را با ميزان خدمتي كه به فرزندشان كرده‌اند يا امكاناتي كه برايش فراهم كرده‌اند، مي‌سنجند.
گاهي هم شرايطي ناخواسته و دست تقدير سبب بروز پديده فرزندسالاري مي‌شود مثلا خانواده‌هايي كه يك فرزندشان را از دست دادند معمولا در مورد فرزند ديگر با وسواس و نگراني عمل مي‌كنند و يا خانواده‌هايي كه تك فرزندي هستند بيشتر گرايش به فرزندسالاري دارند. در اين زمينه يكي از بهترين نمونه‌ها جامعه چين است كه چند سال پيش كارشناسان تربيتي‌اش در نشريات اين كشور اعتراف كرده بودند تك فرزندي خانواده‌هاي اينچنيني ، باعث شده حيطه تصميم‌گيري‌هاي فرزندان در حدي غيرمنطقي، گسترده شود.
از سويي ديگر، در هر خانواده‌اي معمولا يكي از 4 نظام مادرسالاري، پدرسالاري و فرزندسالاري و سرانجام نظام اشتراكي حاكم است كه سه نظام نخست بر اصل مديريت واحد متمركز شده‌اند و نظام آخر بر مديريت گروهي تاكيد دارد.
پژوهش‌ها نشان مي‌دهد خانواده‌هاي مادرسالار يا پدرسالار كه در آنها مشاركت پدر و مادر براي تصميم‌گيري‌هاي مهم زندگي در حد بسيار پاييني است، در بزرگسالي فرزندان با پديده فرزندسالاري مواجه مي‌شوند چون در اين جور موارد فرزندان رفتار پر تحكم پدر يا مادر را در قبال خودشان تقليد مي‌كنند.
اما دكتر سپهر دليل فرزندسالاري را با ديدي كلي‌تر، ناآگاهي والدين از چگونگي روش‌هاي فرزندپروري بيان مي‌كند و مي‌گويد: ناتواني والدين در هدايت تربيتي صحيح فرزندانشان باعث مي‌شود به مرور زمان نقش تربيتي و هدايتي‌شان را در خانواده رها كنند و همه توانشان را صرفا بر برآورده كردن نيازهاي مادي كودكانشان متمركز كنند و تسليم خواسته فرزندان شوند.
اين استاد دانشگاه معتقد است بعضي از والدين امروزي هنوز ياد نگرفته‌اند پدر و مادر باشند و هرچند در نسل‌هاي گذشته اصول تربيتي نسل به نسل از پدربزرگ و مادربزرگ‌ها به پدر و مادرها و از آنها به فرزندان شان به ارث مي‌رسيد، اما حالا اين اصول به دست فراموشي سپرده شده‌اند.
به عبارتي ديگر هرچند از حدود 70 سال پيش تاكنون فرزندپروري در دنيا، در جهت آسان‌گيري و انعطاف بيشتر پيش مي‌رود، اما اين سهل‌گيري نبايد به مرحله رها كردن تربيت برسد.

آنها سالار شما نيستند!

نخستين گامي ‌كه حديث براي جلوگيري از شكل‌گيري پديده فرزندسالاري پيشنهاد مي‌كند وضع قوانين در خانواده و مشخص كردن حيطه اختيارات فرزندان است.
اين مشاور مي‌گويد: والدين بايد مرزهايي روشن و دقيق را در ارتباط با فرزندانشان تعيين كنند و به آنها بفهمانند وظايف آنها در قالب والدين در خانواده چيست.
«نه گفتن » به خواسته‌هاي نامعقول فرزندان از ديگر مهارت‌هاي جلوگيري از فرزندسالاري است. به ياد داشته باشيد كه مسووليت شما در خانواده صرفا برآورده كردن آرزوهاي فرزندان نيست و چه‌بسا بخشي از اين آرزوها با شرايط اقتصادي خانواده و... سازگار نيست كه بايد در اين مواد فرزندتان را از آن آگاه كنيد.
سپهر هم در اين خصوص به نقش رسانه‌هاي جمعي در تعليم فرزندپروري اشاره مي‌كند و مي‌گويد: سال‌هاست در كشورهاي بيگانه نهادهاي غيردولتي خيريه‌اي و دولت‌ها با برگزاري كلاس‌هايي اصول فرزندپروري را به زوج‌هاي جوان آموزش مي‌دهند، اما در كشور ما حتي نياز به آنها از سوي زوج‌ها احساس نمي‌شود و در اين موارد طبيعي است كه تلاشي هم براي ايجاد اين كلاس‌ها صورت نگيرد!
اين استاد دانشگاه همچنين به زوج‌ها پيشنهاد مي‌كند در غياب كلاس‌هاي آموزشي در زمينه فرزندپروري، دست‌كم كتاب‌هايي در اين باره مطالعه كنند با اين حال او گوشزد مي‌كند كه بسياري از كتاب‌هاي موجود در اين زمينه در بازار ترجمه بدون تاليف هستند و كاملا منطبق با شرايط زندگي غربي نوشته شده‌اند كه به كار بستن آنها در كشورمان گاهي نشدني است به همين دليل اين روان‌شناس تربيتي پيشنهاد مي‌كند به جاي تبعيت صرف از كتاب‌ها، ابتدا محتواي آنها را در ذهنمان با زندگي ايراني تطبيق دهيم و بعد از نصايح شان استفاده كنيم.

علي يوشي‌زاده
www.jamejamonline.ir

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار